Otwarcie listu z banku po zmarłym – czy to legalne?

Czy otwarcie listu z banku do osoby zmarłej jest przestępstwem?

Nie da się odpowiedzieć na to jednym zdaniem dla każdej sytuacji, ale w opisanym stanie faktycznym ryzyko odpowiedzialności wobec banku jest co do zasady bardzo małe. Przepis karny, który zwykle pojawia się przy takich wątpliwościach, to art. 267 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Zgodnie z tym przepisem karalne jest bez uprawnienia uzyskanie dostępu do informacji nieprzeznaczonej dla danej osoby, m.in. przez otwarcie zamkniętego pisma.

Problem polega jednak na tym, że po śmierci adresata sprawa nie jest tak oczywista jak przy korespondencji osoby żyjącej. Jeżeli list dotyczy majątku, długu albo stosunku prawnego, który może wejść do spadku, spadkobierca ma realny interes prawny w ustaleniu treści takiego pisma. W praktyce trudno więc automatycznie przyjmować, że każdy spadkobierca, który otworzył list po zmarłym rodzicu lub małżonku, działał „bez uprawnienia” w rozumieniu art. 267 § 1 Kodeksu karnego.

Nie oznacza to jednak, że wolno dowolnie przeglądać każdą korespondencję po zmarłym. Znaczenie ma konkretny stan faktyczny: kim jest osoba otwierająca list, czy należy do kręgu spadkobierców, czy działa w celu ustalenia spraw spadkowych oraz czy pismo rzeczywiście dotyczy majątku lub zobowiązań zmarłego.

Czy bank może pozwać za otwarcie takiego listu?

Co do zasady bank nie ma prostego roszczenia przeciwko spadkobiercy tylko z tego powodu, że ten otworzył korespondencję skierowaną do osoby zmarłej. Tajemnica korespondencji jest dobrem osobistym, a ochrona dóbr osobistych wynika z art. 23 i art. 24 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Typowo chodzi jednak o ochronę osoby, której dobro zostało naruszone.

Po śmierci adresata nie powstaje po stronie banku automatyczne roszczenie o zapłatę, zadośćuczynienie czy odszkodowanie tylko dlatego, że ktoś otworzył list. Bank mógłby ewentualnie reagować organizacyjnie lub procesowo wtedy, gdyby doszło do innego naruszenia, np. bezprawnego wykorzystania informacji, podszywania się pod zmarłego albo wyłudzenia danych. Samo jednorazowe otwarcie listu w celu ustalenia, czy po zmarłym istnieją długi lub rachunki, co do zasady nie tworzy bankowi oczywistej podstawy roszczenia.

Nie można też utożsamiać tej sytuacji z „naruszeniem miru domowego”. Mir domowy jest chroniony przez art. 193 Kodeksu karnego i dotyczy wdzierania się do cudzego domu, mieszkania, lokalu, pomieszczenia albo ogrodzonego terenu lub nieopuszczenia takiego miejsca wbrew żądaniu osoby uprawnionej. Otwarcie listu nie jest więc sprawą z zakresu miru domowego.

Jakie prawa wobec banku mają spadkobiercy?

Po śmierci klienta bank nadal jest związany tajemnicą bankową, ale nie wobec wszystkich. Zasady jej ujawniania określa art. 104 ust. 1 oraz art. 105 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. Z kolei szczególne znaczenie dla spadkobierców ma art. 92ba Prawa bankowego, który pozwala bankom i SKOK-om na zbiorczą informację o rachunkach osoby zmarłej.

Spadkobierca, który wykaże swoje prawa do spadku, może wystąpić do banku lub SKOK-u z żądaniem udzielenia zbiorczej informacji o rachunkach zmarłego. Instytucja, do której złożono wniosek, zwraca się wówczas za pośrednictwem centralnej informacji do innych banków i SKOK-ów, a następnie przekazuje wnioskodawcy dane o rachunkach. To bardzo praktyczne rozwiązanie, gdy rodzina nie wie, gdzie zmarły miał konto.

Najczęściej bank będzie wymagał dokumentu wykazującego następstwo prawne, czyli prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli sprawa jest pilna, warto ustalić stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz, bo od tego zależy tempo uzyskania dokumentów potrzebnych wobec banku.

W praktyce dopiero po wykazaniu praw do spadku można oczekiwać pełnych informacji o saldzie, kredytach, lokatach, dyspozycji wkładem na wypadek śmierci czy historii rozliczeń – oczywiście w zakresie przewidzianym przepisami.

Otwarcie listu a przyjęcie lub odrzucenie spadku

Z punktu widzenia praktycznego otwarcie takiej korespondencji bywa elementem ustalania, czy po zmarłym pozostały długi. Ma to znaczenie przy decyzji o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo o odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.

Jeżeli spadkobierca nie złoży w tym terminie oświadczenia, to zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Nie oznacza to pełnego bezpieczeństwa organizacyjnego, bo nadal trzeba ustalić skład majątku i długów spadkowych. Dlatego korespondencja z banku może mieć duże znaczenie dowodowe i praktyczne.

Jeżeli nie wiadomo, czy w spadku są zobowiązania, warto równolegle zadbać o dokumenty spadkowe, ustalenie rachunków bankowych i ewentualnie o wykaz lub spis inwentarza. W niektórych sytuacjach pomocny może być także materiał dotyczący spisu inwentarza po śmierci współwłaściciela mieszkania.

Co zrobić, gdy bank wysyła pisma do osoby zmarłej mimo zawiadomienia o zgonie?

Samo zgłoszenie śmierci klienta nie zawsze powoduje natychmiastowe zakończenie całej korespondencji. Bank może jeszcze wysyłać pisma związane z zamknięciem produktów, rozliczeniem umowy, zadłużeniem, naliczonymi opłatami albo formalnym potwierdzeniem danych. Nie oznacza to automatycznie naruszenia prawa przez bank.

Jeżeli jednak bank uparcie kieruje korespondencję do osoby zmarłej przez długi czas i nie reaguje na zgłoszenia rodziny, warto złożyć pisemną reklamację. Zasady rozpatrywania reklamacji przez banki wynikają z ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej. Bank powinien udzielić odpowiedzi na reklamację bez zbędnej zwłoki, nie później niż w terminie 30 dni od dnia jej otrzymania, a w szczególnie skomplikowanych przypadkach termin może zostać przedłużony do 60 dni, o czym klient lub uprawniony wnoszący reklamację powinien zostać poinformowany.

W reklamacji warto załączyć odpis aktu zgonu oraz wskazać, że pisma powinny być kierowane do spadkobierców po wykazaniu ich praw albo na adres osoby wyznaczonej do kontaktu w sprawie spadku. Jeżeli odpowiedź banku jest niewystarczająca, można rozważyć wniosek do Rzecznika Finansowego lub skargę do organu nadzoru, zależnie od charakteru problemu.

Kiedy lepiej nie otwierać korespondencji po zmarłym?

Ostrożność jest wskazana zwłaszcza wtedy, gdy osoba, która chce otworzyć list, nie jest jeszcze pewna swojego statusu spadkobiercy, pozostaje w konflikcie z innymi członkami rodziny albo korespondencja nie ma związku ze sprawami majątkowymi. Im słabszy związek z postępowaniem spadkowym, tym mniej argumentów za tym, że działanie było usprawiedliwione.

Bezpieczniejszym rozwiązaniem może być wówczas najpierw szybkie uzyskanie dokumentu spadkowego i zwrócenie się do banku oficjalną drogą o informacje. Jeżeli sprawa dotyczy kilku spadkobierców, warto zadbać o wspólne działania albo jasne upoważnienie jednej osoby do kontaktów z instytucjami.

Co wynika z tego praktycznie?

W opisanym przypadku bardziej przekonujące jest stanowisko, że otwarcie listu z banku przez osobę należącą do kręgu spadkobierców, w celu ustalenia sytuacji spadkowej, nie daje bankowi realnej podstawy do skutecznego pozwu. Nie oznacza to jednak ogólnej zasady, że każdą korespondencję po zmarłym można otwierać bez ograniczeń.

Najbezpieczniejsza praktyka jest taka:

FAQ

Czy mogę otworzyć list z banku do zmarłej mamy, jeśli jestem spadkobiercą?

W praktyce często tak, jeżeli chodzi o ustalenie spraw majątkowych po zmarłej, np. zadłużenia lub rachunków. Najbezpieczniej jednak jak najszybciej uzyskać dokument potwierdzający prawa do spadku i działać także oficjalnie wobec banku.

Czy bank może żądać ode mnie pieniędzy za samo otwarcie listu?

Samo otwarcie listu z banku do osoby zmarłej nie daje co do zasady bankowi oczywistej podstawy do roszczeń pieniężnych wobec spadkobiercy. Inaczej byłoby dopiero wtedy, gdyby doszło do innego bezprawnego działania, np. wyłudzenia danych lub podszywania się pod zmarłego.

Czy bank musi udzielić informacji o rachunkach zmarłego?

Tak, ale zwykle dopiero po wykazaniu praw do spadku. Podstawę stanowi m.in. art. 92ba ustawy – Prawo bankowe, który przewiduje zbiorczą informację o rachunkach osoby zmarłej.

Czy samo zawiadomienie banku o śmierci klienta wystarczy?

Nie zawsze. Zawiadomienie o zgonie jest ważne, ale do uzyskania pełnych informacji albo wypłaty środków bank zazwyczaj będzie wymagał dokumentu spadkowego.

Co zrobić, jeśli nie wiem, czy zmarły miał konta w innych bankach?

Po wykazaniu praw do spadku warto złożyć wniosek o zbiorczą informację o rachunkach osoby zmarłej. To pozwala ustalić, w jakich bankach lub SKOK-ach były prowadzone rachunki.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553

3. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe – Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939

4. Ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej – Dz.U. 2015 poz. 1348