Dziedziczenie po konkubencie i zwrot nakładów po jego śmierci

Czy konkubent dziedziczy po zmarłym partnerze?

Co do zasady – nie. W polskim prawie konkubent nie jest spadkobiercą ustawowym. Jeżeli zmarły nie sporządził testamentu, do spadku dochodzą osoby wskazane w ustawie, a nie partner życiowy pozostający w nieformalnym związku.

Wynika to z art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, zgodnie z którym prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą śmierci na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów księgi czwartej Kodeksu cywilnego, oraz z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego, który do pierwszej grupy spadkobierców ustawowych zalicza dzieci i małżonka spadkodawcy, a nie konkubenta.

Jeżeli więc zmarły pozostawił dzieci, a nie pozostawił testamentu, to one dziedziczą spadek z ustawy – niezależnie od tego, czy pochodzą z małżeństwa, czy ze związku nieformalnego. Dziecko pozamałżeńskie ma takie same prawa spadkowe jak dziecko małżeńskie.

Inaczej byłoby tylko wtedy, gdyby partner został powołany do spadku w testamencie, otrzymał zapis windykacyjny w testamencie notarialnym albo miał własny udział we wspólnym majątku nabytym razem ze zmarłym.

Czy po 10 latach można żądać spłaty od dzieci zmarłego konkubenta?

Samo to, że dzieci odziedziczyły po ojcu majątek albo sprzedały nieruchomość, nie daje jeszcze partnerowi zmarłego prawa do „spłaty”. Aby skutecznie żądać pieniędzy, trzeba wykazać konkretną podstawę roszczenia.

W praktyce najczęściej rozważane są roszczenia o:

• zwrot nakładów poniesionych na nieruchomość lub inny składnik majątku należący do zmarłego,
• wydanie korzyści uzyskanej bez podstawy prawnej, czyli na podstawie art. 405 Kodeksu cywilnego,
• zwrot świadczenia nienależnego na podstawie art. 410 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli określone płatności nie miały podstawy prawnej,
• rozliczenie udziału we współwłasności, jeżeli dana rzecz była formalnie kupiona wspólnie.

Kluczowe znaczenie ma więc odpowiedź na pytanie: czy finansowała Pani majątek należący wyłącznie do zmarłego, czy też miała Pani własne prawo do rzeczy, np. udział we współwłasności, roszczenie z umowy pożyczki, umowy użyczenia, rozliczenia wspólnej inwestycji albo inne roszczenie cywilne.

Zwrot nakładów na majątek zmarłego partnera

Jeżeli partner życiowy ponosił nakłady na majątek należący do drugiej osoby, po jej śmierci może powstać roszczenie wobec spadkobierców. Podstawą bywa najczęściej art. 405 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdy to nie jest możliwe, do zwrotu jej wartości.

Jeżeli takie roszczenie istniało wobec zmarłego, to po jego śmierci może obciążać spadkobierców jako dług spadkowy, ponieważ do długów spadkowych należą także obowiązki majątkowe wchodzące do spadku w rozumieniu art. 922 § 3 Kodeksu cywilnego.

W podobnym kierunku wypowiedział się Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w wyroku z dnia 23 lipca 2020 r., sygn. akt I ACa 540/20, wskazując, że konkubent, który poczynił nakłady na majątek partnera, może dochodzić roszczeń także od jego spadkobierców.

Trzeba jednak pamiętać, że nie każdy wydatek będzie automatycznie „nakładem” podlegającym zwrotowi. Sąd bada m.in.:

• czy wydatek rzeczywiście zwiększył majątek zmarłego,
• czy nie był zwykłym kosztem wspólnego życia,
• czy strony nie umówiły się inaczej,
• czy roszczenie nie jest przedawnione.

Przedawnienie roszczeń po konkubinacie

Obecnie podstawowy termin przedawnienia roszczeń majątkowych wynosi 6 lat – tak stanowi art. 118 Kodeksu cywilnego. Koniec terminu przedawnienia przypada co do zasady na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż 2 lata.

Nie oznacza to jednak, że w każdej sprawie termin biegnie automatycznie od dnia śmierci konkubenta. Początek biegu przedawnienia zależy od tego, kiedy roszczenie stało się wymagalne, a więc od chwili, w której można było skutecznie zażądać zapłaty. Wynika to z art. 120 § 1 Kodeksu cywilnego.

W praktyce możliwe są różne warianty:

• od chwili poniesienia konkretnego wydatku,
• od momentu zakończenia wspólnego pożycia,
• od chwili wezwania do zapłaty, jeśli wcześniej roszczenie nie było oznaczone terminem,
• od śmierci partnera – tylko w niektórych konstrukcjach i stanach faktycznych.

Dlatego zdanie, że „po 10 latach roszczenie na pewno jest przedawnione”, bywa trafne, ale nie zawsze można je przyjąć automatycznie bez analizy dokumentów i chronologii zdarzeń. Jeżeli jednak od śmierci partnera minęło 10 lat, a wcześniej nie dochodzono roszczeń, to ryzyko przedawnienia jest bardzo wysokie.

Jeżeli pozwani spadkobiercy podniosą zarzut przedawnienia, sąd co do zasady oddali powództwo. Wynika to z art. 117 § 2 Kodeksu cywilnego. Wyjątki są bardzo ograniczone i zwykle nie mają zastosowania w typowych sprawach o rozliczenia między dorosłymi osobami po konkubinacie.

Jakie dowody są potrzebne?

W sprawie o zwrot nakładów najważniejsze są dowody potwierdzające zarówno sam fakt wydatków, jak i ich związek z majątkiem zmarłego. Najczęściej przydatne są:

• potwierdzenia przelewów,
• faktury VAT i rachunki za materiały budowlane lub remont,
• umowy kupna, pożyczki, darowizny albo wspólnego finansowania inwestycji,
• korespondencja mailowa lub SMS dotycząca rozliczeń,
• zeznania świadków, którzy wiedzą, kto finansował konkretną inwestycję,
• dokumenty z księgi wieczystej, jeżeli problem dotyczy nieruchomości.

Jeżeli nieruchomość była zapisana wyłącznie na zmarłego, a partner jedynie dokładał pieniądze do remontów, modernizacji lub budowy, to bez dowodów bardzo trudno będzie wykazać wysokość roszczenia.

Co, jeśli nieruchomość została już sprzedana?

Sprzedaż nieruchomości przez spadkobierców nie przekreśla automatycznie możliwości dochodzenia roszczenia, ale zmienia jego charakter. Zamiast żądania dotyczącego samej rzeczy pozostaje zwykle roszczenie pieniężne o zwrot wartości nakładów albo korzyści.

Trzeba jednak pamiętać, że spadkobiercy odpowiadają za długi spadkowe według zasad z art. 1030-1034 Kodeksu cywilnego. Co do zasady, po przyjęciu spadku odpowiadają za długi spadkowe, przy czym obecnie – jeśli nie złożyli innego oświadczenia w terminie – przyjęcie spadku następuje z dobrodziejstwem inwentarza na podstawie art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego. To może ograniczać zakres odpowiedzialności do wartości stanu czynnego spadku.

Jeżeli wcześniej nie było przeprowadzone formalne postępowanie spadkowe, pomocna bywa analiza, czy nastąpiło już stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz. Dopiero ustalenie, kto jest spadkobiercą i w jakich udziałach, pozwala prawidłowo oznaczyć pozwanych.

Jak ocenić Pani sytuację po 10 latach?

Jeżeli od śmierci konkubenta minęło około 10 lat, a nie było testamentu, to nie ma Pani prawa do spadku z ustawy po zmarłym partnerze.

Ewentualna możliwość żądania pieniędzy od dzieci zmarłego mogłaby wynikać wyłącznie z odrębnego roszczenia cywilnego, najczęściej o zwrot nakładów albo bezpodstawne wzbogacenie. W praktyce po tak długim czasie głównym problemem jest przedawnienie oraz brak dokumentów.

Jeżeli nie ma Pani mocnych dowodów wpłat, faktur, umów albo innych potwierdzeń finansowania majątku zmarłego, szanse procesowe zwykle są niewielkie. Jeżeli zaś dowody istnieją, warto najpierw zlecić analizę terminów przedawnienia i możliwej podstawy prawnej, bo od tego zależy, czy wystąpienie do spadkobierców ma jeszcze sens.

FAQ

Czy konkubent ma prawo do zachowku?

Nie. Zachowek przysługuje tylko osobom wskazanym w art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Konkubent nie należy do tego kręgu.

Czy testament rozwiązuje problem dziedziczenia po konkubencie?

Tak, testament może powołać konkubenta do spadku. Trzeba jednak pamiętać, że nawet wtedy inni uprawnieni mogą w określonych przypadkach dochodzić zachowku na podstawie art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy wspólne zamieszkiwanie daje prawo do części domu po śmierci partnera?

Nie samo przez się. Prawo do domu może wynikać z własności, współwłasności, umowy, testamentu albo skutecznego roszczenia o zwrot nakładów, ale nie z samego faktu wspólnego pożycia.

Czy po sprzedaży nieruchomości przez spadkobierców można jeszcze żądać pieniędzy?

Tak, w niektórych sprawach możliwe jest dochodzenie roszczenia pieniężnego o zwrot wartości nakładów. Trzeba jednak wykazać podstawę prawną roszczenia, jego wysokość oraz brak przedawnienia.

Czy warto najpierw wezwać spadkobierców do zapłaty?

Zwykle tak. Pisemne wezwanie do zapłaty porządkuje sprawę i może pomóc ustalić stanowisko drugiej strony. Nie cofnie jednak skutków przedawnienia, jeżeli termin już upłynął.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 23 lipca 2020 r., sygn. akt I ACa 540/20