Spis inwentarza po śmierci współwłaściciela mieszkania

Czy współwłaściciel mieszkania musi dostać zawiadomienie o spisie inwentarza?

Nie zawsze. Samo to, że jest Pan współwłaścicielem mieszkania, nie oznacza jeszcze, że komornik miał obowiązek formalnie zawiadomić Pana o terminie spisu inwentarza po zmarłej siostrze.

Podstawą sporządzenia spisu inwentarza są przepisy art. 636¹–638, art. 644, art. 666, art. 945–949 oraz art. 767 i nast. ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Nadal stosuje się również rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 października 1991 r. w sprawie szczegółowego trybu postępowania przy zabezpieczaniu spadku i sporządzaniu spisu inwentarza. Zgodnie z § 27 tego rozporządzenia, o terminie spisu zawiadamia się wnioskodawcę i spadkobiercę, jeżeli jego miejsce zamieszkania jest znane, a ponadto wykonawcę testamentu, kuratora spadku, dozorcę i zarządcę tymczasowego, jeżeli zostali ustanowieni.

Jeżeli więc nie jest Pan spadkobiercą po zmarłej, to brak pisemnego zawiadomienia co do zasady nie oznacza naruszenia przepisów. Inaczej byłoby tylko wtedy, gdyby w konkretnej sprawie miał Pan formalny status uczestnika postępowania albo komornik naruszył Pana własne prawa w toku czynności.

Co właściwie obejmuje spis inwentarza?

Spis inwentarza ma ustalić skład i wartość majątku spadkowego oraz długów spadkowych. Wynika to z art. 1031¹ § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym w wykazie albo spisie inwentarza ujawnia się przedmioty należące do spadku i przedmioty zapisów windykacyjnych wraz z ich wartością według stanu i cen z chwili otwarcia spadku, a także długi spadkowe i ich wysokość według stanu z chwili otwarcia spadku.

W praktyce oznacza to, że po śmierci współwłaściciela mieszkania przedmiotem spisu może być m.in. jego udział we współwłasności lokalu, ruchomości należące do zmarłego, wierzytelności, środki pieniężne albo inne prawa majątkowe. Spis nie służy natomiast do obejmowania rzeczy należących do Pana, Pana syna czy innych osób trzecich.

Z kolei art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą śmierci na spadkobierców. To właśnie te prawa i obowiązki tworzą spadek. Samo miejsce, w którym znajdują się rzeczy, nie przesądza jeszcze, że należą one do spadku.

Zobacz również:

stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz

Czy można robić spis w mieszkaniu, w którym zmarła od dawna nie mieszkała?

Tak. Dla dopuszczalności czynności nie jest decydujące to, czy zmarła faktycznie mieszkała tam w ostatnich latach. Istotne jest to, czy w lokalu mogą znajdować się składniki majątku należące do spadku albo czy sam lokal lub udział w nim wchodzi do spadku.

Jeżeli zmarłej przysługiwał udział we współwłasności mieszkania, to taki udział podlega uwzględnieniu w spisie jako prawo majątkowe. Wynika to z art. 195 i art. 196 § 1 Kodeksu cywilnego w związku z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego. W takim wypadku komornik może wejść do mieszkania w celu dokonania czynności dotyczących ustalenia składników spadku, nawet jeśli zmarła nie zamieszkiwała tam od wielu lat.

Jeżeli jednak w mieszkaniu nie ma żadnych ruchomości należących do zmarłej, warto to wyraźnie zgłosić komornikowi na piśmie przed terminem czynności albo najpóźniej podczas spisu.

Kto sporządza spis inwentarza i na czyj wniosek?

Spis inwentarza sporządza komornik na postanowienie sądu albo na wniosek uprawnionego, gdy ustawa tak stanowi. Krąg osób mogących żądać sporządzenia spisu wynika przede wszystkim z art. 637 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Wniosek może złożyć m.in. ten, kto uprawdopodobni, że jest spadkobiercą, uprawnionym do zachowku, zapisobiercą, wykonawcą testamentu albo wierzycielem mającym pisemny dowód należności przeciwko spadkodawcy.

Od 18 października 2015 r. zasadą przy przyjęciu spadku jest odpowiedzialność z dobrodziejstwem inwentarza, o czym stanowi art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego. Z tego powodu w praktyce spis albo wykaz inwentarza ma istotne znaczenie dla określenia granic odpowiedzialności za długi spadkowe według art. 1031 § 2 oraz art. 1031¹–1031³ Kodeksu cywilnego.

W wielu sprawach zamiast pełnego spisu inwentarza spadkobiercy składają wykaz inwentarza. Jest to rozwiązanie prostsze i tańsze, ale jeżeli pojawia się spór co do składu majątku lub obawy o rzetelność wykazu, sąd albo uprawniona osoba może żądać sporządzenia pełnego spisu przez komornika.

Jak długo po śmierci można sporządzić spis inwentarza?

Przepisy nie wprowadzają jednego, sztywnego terminu, po którego upływie spis inwentarza byłby już niedopuszczalny. Jeżeli istnieje potrzeba ustalenia składu spadku albo zakresu odpowiedzialności za długi spadkowe, czynność może zostać przeprowadzona także po dłuższym czasie od śmierci spadkodawcy.

Znaczenie ma jednak konkretny stan faktyczny. Im więcej czasu minęło, tym trudniej zwykle ustalić, jakie rzeczy należały do zmarłego w chwili otwarcia spadku. Dlatego w praktyce warto dokumentować, co znajdowało się w mieszkaniu w dacie śmierci spadkodawcy, jakie remonty wykonano później oraz które rzeczy zostały wniesione do lokalu już po tej dacie.

Jeśli sprawa zmierza następnie do postępowania spadkowego, uporządkowanie tych informacji ma duże znaczenie dowodowe.

Co z rzeczami należącymi do Pana albo do Pana syna?

Rzeczy należące do Pana albo do Pana syna nie powinny zostać wpisane do spisu jako składniki spadku po siostrze. Ochronę daje tu przede wszystkim art. 140 Kodeksu cywilnego, który określa treść prawa własności, a także sama istota spisu inwentarza wynikająca z art. 1031¹ Kodeksu cywilnego – obejmuje on wyłącznie składniki należące do spadku.

W praktyce problem nie polega zwykle na samym prawie, lecz na udowodnieniu własności konkretnych przedmiotów. Dlatego warto przygotować:

• faktury, rachunki, potwierdzenia przelewu, umowy kupna, gwarancje,
• zdjęcia z datą, korespondencję, protokoły przekazania lokalu,
• oświadczenie opisujące, które przedmioty należały do zmarłej w dniu śmierci, a które do innych osób,
• informację o późniejszych zakupach lub remoncie.

Jeżeli nie ma dokumentów, nadal można składać wyjaśnienia do protokołu i wskazywać świadków. Im bardziej precyzyjne będą te informacje, tym mniejsze ryzyko omyłkowego ujęcia rzeczy w spisie.

Czy trzeba udostępnić mieszkanie komornikowi?

Co do zasady nie należy utrudniać czynności. Komornik wykonuje spis na podstawie przepisów postępowania cywilnego i ma prawo przeprowadzić czynność zgodnie z treścią postanowienia sądu albo wniosku spełniającego ustawowe warunki. Utrudnianie dostępu do lokalu może prowadzić do eskalacji sporu i dodatkowych kosztów.

Jednocześnie ma Pan prawo zadbać o ochronę swoich rzeczy i zgłaszać uwagi co do zakresu czynności. W przypadku współwłasności lokalu zastosowanie ma także art. 206 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym każdy współwłaściciel jest uprawniony do współposiadania rzeczy wspólnej oraz do korzystania z niej w takim zakresie, jaki daje się pogodzić z korzystaniem przez pozostałych współwłaścicieli.

Najbezpieczniejsze rozwiązanie to współpraca przy jednoczesnym wyraźnym zastrzeżeniu, które przedmioty nie należą do spadku.

Jak zakwestionować błędy w spisie lub zachowanie komornika?

Jeżeli uważa Pan, że komornik naruszył przepisy przy sporządzaniu spisu albo wadliwie objął spisem rzeczy nienależące do zmarłej, podstawowym środkiem jest skarga na czynności komornika na podstawie art. 767 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Termin wynosi co do zasady tydzień. Zgodnie z art. 767 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego termin ten liczy się od dnia dokonania czynności, gdy strona lub osoba, której prawo zostało przez czynność naruszone albo zagrożone, była przy czynności obecna lub była o jej terminie zawiadomiona, a w innych wypadkach – od dnia zawiadomienia o dokonaniu czynności, a jeśli zawiadomienia nie było – od dnia powzięcia wiadomości o czynności.

Skarga nie jest apelacją. Apelacja dotyczy orzeczeń sądu pierwszej instancji, o czym stanowi art. 367 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W opisanej sytuacji właściwym środkiem zaskarżenia jest więc zwykle skarga na czynności komornika, a nie apelacja.

Jeżeli spór dotyczy własności konkretnej rzeczy wpisanej do spisu, czasem potrzebne mogą być dalsze kroki procesowe zależne od przebiegu sprawy i treści protokołu.

Jak przygotować się do spisu inwentarza – praktyczna lista działań

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce ocenia się zakres spisu inwentarza i ochronę rzeczy osób trzecich.