Opiekun osoby niepełnosprawnej – prawa rodziny i procedury

Czy rodzeństwo ma automatyczne prawo do opieki nad dorosłą osobą niepełnosprawną?

Nie. Jeżeli siostra jest pełnoletnia i nie została ubezwłasnowolniona, korzysta z pełnej zdolności do czynności prawnych. Wynika to z art. 11 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym pełną zdolność do czynności prawnych nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletności. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, nawet związane z chorobą psychiczną, samo w sobie nie odbiera tej zdolności.

Rodzice również nie są z mocy prawa przedstawicielami ustawowymi dorosłego dziecka. Zgodnie z art. 92 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy dziecko pozostaje pod władzą rodzicielską aż do pełnoletności. Po osiągnięciu 18 lat władza rodzicielska ustaje, chyba że sąd później ustanowi opiekę prawną albo kuratelę w odrębnym postępowaniu.

W praktyce rodzice mogą być opiekunami faktycznymi, jeżeli na co dzień sprawują stałą opiekę nad chorą osobą. Definicja opiekuna faktycznego występuje m.in. w art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta – jest to osoba sprawująca, bez obowiązku ustawowego, stałą opiekę nad pacjentem, który ze względu na wiek, stan zdrowia albo stan psychiczny wymaga takiej opieki. Status opiekuna faktycznego nie jest jednak tym samym co status opiekuna prawnego i nie daje pełnego prawa do zastępowania pacjenta we wszystkich decyzjach.

Dlaczego lekarze mogą traktować rodzeństwo jak osobę obcą?

Lekarz nie może swobodnie przekazywać informacji o stanie zdrowia dorosłej pacjentki każdemu członkowi rodziny. Zgodnie z art. 9 ust. 2 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta pacjent ma prawo do uzyskania przystępnej informacji o stanie zdrowia, rozpoznaniu, metodach leczenia i rokowaniu. Informacja może być przekazana innym osobom przede wszystkim wtedy, gdy pacjent je do tego upoważni.

Podobnie dokumentacja medyczna jest udostępniana pacjentowi, jego przedstawicielowi ustawowemu albo osobie upoważnionej przez pacjenta – wynika to z art. 26 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Jeżeli więc siostra nie wskazała Pani jako osoby upoważnionej, szpital lub poradnia mogą odmówić udzielenia informacji oraz wydania dokumentacji.

Wyjątki dotyczą sytuacji, w których pacjent nie jest zdolny do świadomego wyrażenia zgody lub uzyskania informacji. Wtedy znaczenie może mieć status osoby bliskiej, o której mowa w art. 3 ust. 1 pkt 2 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Rodzeństwo mieści się w pojęciu osoby bliskiej jako krewny drugiego stopnia w linii bocznej, ale nadal zakres informacji i udziału w decyzjach zależy od konkretnej sytuacji medycznej oraz od tego, czy pacjent sprzeciwia się udziałowi tej osoby.

Jak legalnie zwiększyć swój wpływ na sprawy siostry bez ubezwłasnowolnienia?

Jeżeli siostra rozumie znaczenie swoich decyzji i chce, aby rodzeństwo pomagało jej w kontaktach z lekarzami lub urzędami, warto zacząć od rozwiązań mniej ingerujących niż ubezwłasnowolnienie.

Warto zadbać, aby upoważnienia były konkretne: do informacji o stanie zdrowia, do dokumentacji medycznej, do reprezentowania przed określoną instytucją, do odbioru korespondencji albo do załatwiania świadczeń. Jeżeli siostra jest w stanie świadomie złożyć takie oświadczenia, jest to zwykle rozwiązanie szybsze i mniej konfliktowe niż postępowanie o ubezwłasnowolnienie.

Kurator dla osoby niepełnosprawnej bez ubezwłasnowolnienia

Jeżeli siostra nie powinna być ubezwłasnowolniona, ale potrzebuje pomocy w prowadzeniu spraw, można rozważyć kuratora dla osoby niepełnosprawnej. Podstawą jest art. 183 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym dla osoby niepełnosprawnej ustanawia się kuratora, jeżeli osoba ta potrzebuje pomocy do prowadzenia wszelkich spraw, spraw określonego rodzaju albo do załatwienia poszczególnej sprawy. Zakres obowiązków i uprawnień kuratora określa sąd opiekuńczy.

To ważne: kurator z art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie służy do przejęcia kontroli nad życiem osoby dorosłej wbrew jej woli. W postępowaniu sąd bierze pod uwagę potrzebę pomocy oraz stanowisko osoby, której kuratela ma dotyczyć. Z art. 600 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego wynika, że kuratora dla osoby niepełnosprawnej sąd opiekuńczy ustanawia na wniosek tej osoby, a w przypadkach przewidzianych w przepisie także z jej zgodą.

Jeżeli problem polega na tym, że siostra z powodu choroby psychicznej nie jest w stanie rozumieć swoich decyzji albo kierować swoim postępowaniem, sąd może uznać, że właściwą drogą nie jest kurator z art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, lecz postępowanie o ubezwłasnowolnienie. Zależy to od opinii biegłych i konkretnego stanu zdrowia.

Kiedy możliwe jest ubezwłasnowolnienie siostry?

Ubezwłasnowolnienie całkowite jest możliwe na podstawie art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego wobec osoby, która ukończyła 13 lat i wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekuna, chyba że pozostaje jeszcze pod władzą rodzicielską – art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego. W odniesieniu do dorosłej siostry opieka wynikałaby więc z orzeczenia sądu, a nie z samego pokrewieństwa.

Ubezwłasnowolnienie częściowe jest możliwe na podstawie art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego wobec osoby pełnoletniej, jeżeli z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratelę – art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie składa się do sądu okręgowego. Zgodnie z art. 544 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądu okręgowego. Krąg osób uprawnionych do złożenia wniosku określa art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego: mogą to zrobić małżonek osoby, której dotyczy wniosek, jej krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. Jako siostra jest Pani więc uprawniona do złożenia takiego wniosku.

Sąd nie orzeka ubezwłasnowolnienia po to, aby rozstrzygnąć rodzinny konflikt o wpływ na chorą osobę. W postępowaniu bada się przede wszystkim dobro osoby, której dotyczy wniosek. Z art. 553 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wynika obowiązek wysłuchania tej osoby, jeżeli jest to możliwe. Sąd korzysta również z opinii biegłych lekarzy psychiatrów lub neurologów, a w razie potrzeby psychologa, co wynika z art. 553 § 1 i art. 553 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Kto może zostać opiekunem prawnym albo kuratorem po ubezwłasnowolnieniu?

Po ubezwłasnowolnieniu całkowitym opiekę ustanawia sąd opiekuńczy. Art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że do opieki nad ubezwłasnowolnionym całkowicie stosuje się odpowiednio przepisy o opiece nad małoletnim, z uwzględnieniem przepisów szczególnych. Zgodnie z art. 176 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli dobro osoby ubezwłasnowolnionej nie stoi temu na przeszkodzie, opiekunem powinien być ustanowiony przede wszystkim małżonek, a w jego braku ojciec lub matka.

Nie oznacza to jednak, że rodzeństwo nigdy nie może zostać opiekunem. Jeżeli rodzice nie dają rękojmi należytego wykonywania obowiązków, są w konflikcie interesów, nie mogą sprawować opieki albo dobro osoby ubezwłasnowolnionej przemawia za innym rozwiązaniem, sąd może ustanowić inną odpowiednią osobę. Kandydaturę rodzeństwa trzeba uzasadnić i wykazać, że będzie działać w interesie osoby chorej.

Po ubezwłasnowolnieniu częściowym ustanawia się kuratora. Zakres działania kuratora zależy od rodzaju spraw i postanowienia sądu. Osoba ubezwłasnowolniona częściowo zachowuje ograniczoną zdolność do czynności prawnych, o której mowa w art. 15 Kodeksu cywilnego, więc nie jest całkowicie zastępowana we wszystkich decyzjach.

Umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym bez zgody

Rodzice nie mogą samodzielnie zdecydować o przymusowym umieszczeniu dorosłej córki w szpitalu psychiatrycznym. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego przewiduje ściśle określone tryby przyjęcia bez zgody i kontrolę sądu opiekuńczego.

Najpilniejszy tryb wynika z art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Osoba chora psychicznie może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez zgody tylko wtedy, gdy jej dotychczasowe zachowanie wskazuje, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób. Decyzję medyczną podejmuje lekarz po osobistym zbadaniu pacjenta oraz, w miarę możliwości, po zasięgnięciu opinii drugiego lekarza psychiatry albo psychologa. Z art. 23 ust. 4 tej ustawy wynika obowiązek zawiadomienia sądu opiekuńczego o przyjęciu bez zgody w terminie 72 godzin.

Inny tryb przewiduje art. 29 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Sąd opiekuńczy może wyrazić zgodę na przyjęcie do szpitala psychiatrycznego osoby chorej psychicznie bez jej zgody, jeżeli dotychczasowe zachowanie wskazuje, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie jej stanu zdrowia psychicznego, albo gdy osoba ta jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a uzasadnione jest przewidywanie, że leczenie w szpitalu przyniesie poprawę. Z art. 29 ust. 2 tej ustawy wynika, że wniosek mogą złożyć m.in. małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo, przedstawiciel ustawowy albo osoba sprawująca faktyczną opiekę.

Jeżeli więc rodzice chcieliby doprowadzić do hospitalizacji bez zgody, rodzeństwo nie jest pozbawione wpływu na sprawę. Może uczestniczyć w postępowaniu, składać własne stanowisko, informować sąd o faktach, a w razie potrzeby samo złożyć wniosek, jeżeli spełnione są przesłanki z art. 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Wypisanie ze szpitala psychiatrycznego i kontrola sądu

O wypisaniu osoby przebywającej w szpitalu psychiatrycznym bez zgody decyduje ordynator albo lekarz kierujący oddziałem, jeżeli uzna, że ustały przyczyny przyjęcia i pobytu bez zgody. Wynika to z art. 35 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Osoba przebywająca w szpitalu może złożyć wniosek o nakazanie wypisania. Uprawnienie to przysługuje także jej przedstawicielowi ustawowemu, małżonkowi, krewnym w linii prostej, rodzeństwu oraz osobie sprawującej faktyczną opiekę, z tym że w przypadkach wskazanych w ustawie osoby te mogą żądać wypisania nie wcześniej niż po upływie 30 dni od uprawomocnienia się postanowienia sądu dotyczącego przyjęcia lub dalszego leczenia bez zgody. Podstawą jest art. 35 ust. 2 i 3 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

W razie odmowy wypisania można wystąpić do sądu opiekuńczego właściwego ze względu na miejsce położenia szpitala. Termin na złożenie wniosku wynosi 7 dni od powiadomienia o odmowie wypisania oraz o terminie i sposobie złożenia wniosku – wynika to z art. 36 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Umieszczenie w domu pomocy społecznej albo innej placówce

Jeżeli rodzina rozważa stały pobyt w domu pomocy społecznej, trzeba odróżnić tę sytuację od hospitalizacji psychiatrycznej. Z art. 54 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej wynika, że osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej.

W przypadku osoby chorej psychicznie zastosowanie mogą mieć również art. 38 i art. 39 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Z art. 38 tej ustawy wynika możliwość przyjęcia do domu pomocy społecznej osoby, która z powodu choroby psychicznej lub upośledzenia umysłowego nie jest zdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych i potrzebuje stałej opieki, ale nie wymaga leczenia szpitalnego. Jeżeli osoba nie wyraża zgody, a brak opieki zagraża jej życiu, organ pomocy społecznej może wystąpić do sądu opiekuńczego na podstawie art. 39 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Rodzina nie powinna więc traktować domu pomocy społecznej jako decyzji podejmowanej prywatnie przez rodziców. Wymagane są decyzje administracyjne, badanie sytuacji osoby chorej, a w razie braku zgody także udział sądu.

FAQ

Czy siostra osoby niepełnosprawnej ma takie same prawa jak rodzice?

Nie w każdej sprawie. Wszyscy są osobami bliskimi, ale ani rodzice, ani rodzeństwo nie reprezentują automatycznie dorosłej osoby, która nie jest ubezwłasnowolniona. W sprawach medycznych znaczenie mają upoważnienia pacjenta, a w sprawach przymusowego leczenia psychiatrycznego – przepisy ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Czy orzeczenie o niepełnosprawności odbiera zdolność do czynności prawnych?

Nie. Zdolność do czynności prawnych wynika z Kodeksu cywilnego, a nie z samego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Dopiero prawomocne orzeczenie sądu o ubezwłasnowolnieniu całkowitym albo częściowym zmienia sytuację prawną osoby dorosłej. Warto też sprawdzić, czy dorosłą osobę z niepełnosprawnością trzeba ubezwłasnowolnić.

Czy można zostać opiekunem prawnym siostry bez ubezwłasnowolnienia?

Nie w sensie opiekuna prawnego. Opiekę prawną nad osobą dorosłą ustanawia się zasadniczo po ubezwłasnowolnieniu całkowitym. Bez ubezwłasnowolnienia można rozważyć pełnomocnictwo, upoważnienia medyczne albo kuratora dla osoby niepełnosprawnej na podstawie art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy rodzeństwo może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Tak. Art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wymienia rodzeństwo wśród osób uprawnionych do złożenia wniosku o ubezwłasnowolnienie. Wniosek składa się do sądu okręgowego, a sąd bada, czy spełnione są przesłanki z art. 13 albo art. 16 Kodeksu cywilnego.

Czy rodzice mogą sami umieścić dorosłą córkę w szpitalu psychiatrycznym?

Nie. Przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody wymaga spełnienia warunków z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. W nagłych przypadkach stosuje się art. 23 tej ustawy, a w innych sytuacjach potrzebne może być postanowienie sądu opiekuńczego na podstawie art. 29.

Co zrobić, gdy szpital nie chce udzielić informacji o stanie zdrowia siostry?

Najpierw należy ustalić, czy siostra upoważniła Panią do informacji i dokumentacji medycznej. Jeżeli nie, a siostra jest zdolna do świadomego złożenia oświadczenia, warto poprosić ją o pisemne upoważnienie w placówce. Jeżeli nie jest zdolna do świadomego działania, trzeba ocenić, czy w konkretnej sytuacji w grę wchodzi status osoby bliskiej, opiekuna faktycznego, kuratora albo postępowanie opiekuńcze.

Źródła

• Art. 11, art. 13, art. 15, art. 16 oraz art. 98 i nast. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 92, art. 175, art. 176 i art. 183 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 544, art. 545, art. 553 i art. 600 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 3 ust. 1 pkt 1 i 2, art. 9 oraz art. 26 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.
• Art. 23, art. 29, art. 35, art. 36, art. 38 i art. 39 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.
• Art. 54 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.