Jak ubezwłasnowolnić alkoholika i zabezpieczyć jego rentę?

Czy można „zablokować” rentę osobie uzależnionej od alkoholu?

Co do zasady nie. Jeżeli brat jest osobą pełnoletnią i nie został ubezwłasnowolniony, sam decyduje o swojej rencie i innych dochodach. Rodzina nie może bez podstawy prawnej przejąć wypłaty świadczenia ani rozliczać go z zakupów tylko dlatego, że wydaje pieniądze nieracjonalnie.

W praktyce w podobnych sprawach rozważa się dwa odrębne kierunki działania:

• postępowanie o ubezwłasnowolnienie, jeżeli uzależnienie powoduje stan opisany w art. 13 § 1 albo art. 16 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny,
• postępowanie dotyczące zobowiązania do leczenia odwykowego, jeżeli spełnione są przesłanki z ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi.

To nie są te same procedury i służą innym celom. Leczenie odwykowe nie daje rodzinie automatycznie prawa do dysponowania rentą chorego. Z kolei ubezwłasnowolnienie nie jest „karą za picie”, lecz środkiem ochrony osoby, która nie radzi sobie z własnym postępowaniem.

Kiedy sąd może ubezwłasnowolnić osobę uzależnioną?

Podstawą nie jest sam fakt alkoholizmu. Zgodnie z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem.

Z kolei zgodnie z art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innych zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw, a jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego.

W praktyce sąd bada więc nie tylko to, czy dana osoba pije, lecz przede wszystkim:

• czy potrafi rozumieć znaczenie swoich działań,
• czy umie racjonalnie zarządzać swoimi sprawami osobistymi i majątkowymi,
• czy naraża siebie na poważną szkodę,
• czy potrzebuje pomocy, czy też całkowitego zastępstwa w podejmowaniu decyzji.

Jeżeli brat przepija rentę, niszczy mienie, nie reguluje podstawowych spraw życiowych, dopuszcza się zachowań niebezpiecznych i nie kontroluje swojego postępowania, to może to przemawiać za wszczęciem sprawy. Ostateczna ocena należy jednak do sądu po przeprowadzeniu dowodów, przede wszystkim opinii biegłych.

Zobacz również: ubezwłasnowolnienie alkoholika oraz alkoholik odwyk.

Co daje ubezwłasnowolnienie całkowite, a co częściowe?

Przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym zastosowanie ma art. 12 Kodeksu cywilnego – osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych. Z kolei art. 14 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że czynność prawna dokonana przez osobę, która nie ma zdolności do czynności prawnych, jest nieważna, z wyjątkiem drobnych bieżących spraw życia codziennego, o których mowa w art. 14 § 2 Kodeksu cywilnego.

Przy ubezwłasnowolnieniu częściowym osoba zachowuje ograniczoną zdolność do czynności prawnych na zasadach wynikających z art. 15 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że niektóre czynności może wykonywać samodzielnie, a do innych potrzebna jest zgoda kuratora albo przedstawiciela ustawowego – zależnie od rodzaju czynności i sytuacji prawnej.

Czy po ubezwłasnowolnieniu można przejąć kontrolę nad rentą?

Tak, ale tylko pośrednio – przez ustanowionego przez sąd opiekuna albo kuratora i zgodnie z zakresem ich umocowania. Nie działa to automatycznie już z chwilą złożenia wniosku.

Jeżeli sąd orzeknie ubezwłasnowolnienie całkowite, dla pełnoletniego ustanawia się opiekę na podstawie art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego. Opiekun reprezentuje podopiecznego i zarządza jego sprawami w granicach określonych przez przepisy oraz nadzór sądu opiekuńczego. W praktyce to opiekun może zadbać, aby środki z renty były przeznaczane na bieżące utrzymanie, leczenie, opłaty i zakupy potrzebne podopiecznemu.

Przy ubezwłasnowolnieniu częściowym ustanawia się kuratora na podstawie art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego. Kurator nie zawsze zastępuje osobę we wszystkich działaniach – jego rola jest węższa niż rola opiekuna.

Warto też pamiętać, że opiekun lub kurator nie może traktować pieniędzy podopiecznego jak własnych. Jest zobowiązany działać w jego interesie, a w ważniejszych sprawach często potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego. Zakres obowiązków opiekuna wynika m.in. z art. 155 § 1, art. 156 i art. 161 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego opiekun powinien uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby lub majątku pozostającego pod opieką.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Krąg uprawnionych jest ściśle określony. Zgodnie z art. 545 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, wniosek o ubezwłasnowolnienie może zgłosić:

• małżonek osoby, której dotyczy wniosek,
• jej krewni w linii prostej oraz rodzeństwo,
• jej przedstawiciel ustawowy.

Rodzeństwo ma więc prawo złożyć taki wniosek. Trzeba jednak działać rzetelnie. Zgodnie z art. 545 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego, kto zgłosił wniosek w złej wierze lub lekkomyślnie, podlega karze grzywny.

Do jakiego sądu składa się wniosek i ile to kosztuje?

Sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądu okręgowego. Wynika to z art. 544 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Miejscowo właściwy jest co do zasady sąd miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a gdy brak miejsca zamieszkania w kraju – sąd miejsca jej pobytu.

Opłata sądowa od wniosku jest stała i wynosi 100 zł – na podstawie art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Jeżeli sytuacja materialna wnioskodawcy jest trudna, może on złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych na zasadach określonych w art. 102 ust. 1 tej ustawy.

Jak napisać wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Wniosek musi spełniać ogólne warunki pisma procesowego, w szczególności wynikające z art. 126 § 1 i § 2 oraz art. 511 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Powinien więc zawierać m.in. oznaczenie sądu, dane stron i uczestników, żądanie, uzasadnienie, podpis oraz listę załączników.

W praktyce warto, aby wniosek zawierał:

• wskazanie, czy żądane jest ubezwłasnowolnienie całkowite czy częściowe,
• opis zachowań świadczących o braku zdolności do kierowania postępowaniem albo potrzebie pomocy w prowadzeniu spraw,
• informacje o uzależnieniu, leczeniu, hospitalizacjach, interwencjach policji, skazaniach lub zagrożeniach,
• opis sytuacji finansowej i sposobu wydawania renty,
• wskazanie relacji rodzinnej, która daje prawo do złożenia wniosku.

Do wniosku warto dołączyć dokumenty potwierdzające opisane okoliczności, np. odpis aktu urodzenia, dokumentację medyczną, wypisy ze szpitala, zaświadczenia, notatki policyjne, wyroki, dokumenty dotyczące renty, zdjęcia zniszczeń, rachunki, korespondencję czy dane świadków.

Zgodnie z art. 552 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może zarządzić przedstawienie świadectwa lekarskiego wydanego przez lekarza psychiatrę lub neurologa albo opinii psychologa. W praktyce już na etapie wniosku warto przedstawić możliwie mocny materiał dowodowy.

Zobacz również: matka pije oraz odpowiedzialność za syna alkoholika.

Jak wygląda postępowanie sądowe?

Po złożeniu wniosku sąd wszczyna postępowanie nieprocesowe. Uczestnikiem sprawy jest osoba, której dotyczy wniosek. W sprawie bierze udział także prokurator – wynika to z art. 546 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Sąd ma obowiązek wysłuchać osobę, której dotyczy wniosek, jeżeli jej stan zdrowia na to pozwala. Reguluje to art. 547 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W praktyce sąd niemal zawsze zleca opinię biegłych, zwykle lekarza psychiatry, czasem psychologa lub neurologa, bo właśnie opinia specjalistów ma kluczowe znaczenie dla oceny przesłanek z art. 13 lub art. 16 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli zachodzi potrzeba ochrony osoby lub jej majątku jeszcze w toku postępowania, sąd może ustanowić doradcę tymczasowego. Podstawę stanowi art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. To rozwiązanie bywa istotne wtedy, gdy istnieje ryzyko szybkiego roztrwonienia środków albo zawierania szkodliwych umów.

Czy sama renta może być wypłacana inaczej niż do rąk chorego?

Po prawomocnym orzeczeniu i ustanowieniu opiekuna albo kuratora możliwe jest uporządkowanie sposobu odbierania i wydatkowania świadczenia. W praktyce wymaga to później załatwienia spraw formalnych także w ZUS albo innym organie wypłacającym świadczenie, z przedstawieniem prawomocnych postanowień sądu.

Jeżeli nie ma jeszcze orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu, sama rodzina nie uzyska skutecznie prawa do przejęcia renty tylko na podstawie paragonów czy rodzinnych ustaleń. Wyjątkowe rozwiązania mogą zależeć od konkretnego stanu faktycznego, np. od istnienia pełnomocnictwa udzielonego dobrowolnie przez chorego, ale przy opisanym problemie zazwyczaj to rozwiązanie jest niestabilne i łatwe do odwołania.

Czy zamiast ubezwłasnowolnienia można skierować osobę na przymusowe leczenie?

Nie „zamiast”, ale czasem równolegle. Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi osoby, które w związku z nadużywaniem alkoholu powodują rozkład życia rodzinnego, demoralizację małoletnich, uchylają się od pracy albo systematycznie zakłócają spokój lub porządek publiczny, mogą zostać zobowiązane do poddania się leczeniu odwykowemu.

Postępowanie to zwykle poprzedza procedura przed gminną komisją rozwiązywania problemów alkoholowych. Następnie sprawa może trafić do sądu rejonowego. Taki tryb może pomóc w leczeniu, ale sam w sobie nie daje rodzinie statusu opiekuna prawnego ani prawa do zarządzania rentą.

Jakie są ryzyka i ograniczenia ubezwłasnowolnienia?

Ubezwłasnowolnienie bardzo mocno ingeruje w sferę praw osobistych i majątkowych człowieka. Dlatego sąd powinien je stosować tylko wtedy, gdy jest rzeczywiście konieczne i proporcjonalne do stanu danej osoby. W orzecznictwie podkreśla się, że nie wystarczy sam konflikt rodzinny, rozrzutność czy nałóg, jeśli osoba mimo to zachowuje zdolność do kierowania swoim postępowaniem.

Trzeba też pamiętać, że:

• postępowanie może trwać kilka miesięcy lub dłużej,
• nie zawsze kończy się ubezwłasnowolnieniem całkowitym – sąd może orzec częściowe albo oddalić wniosek,
• opiekun i kurator podlegają nadzorowi sądu opiekuńczego,
• w wielu sprawach majątkowych potrzebna jest dodatkowa zgoda sądu opiekuńczego.

FAQ

Czy rodzina może odebrać rentę alkoholikowi bez wyroku sądu?

Nie. Dorosła osoba sama dysponuje swoją rentą, dopóki ma zdolność do czynności prawnych i nie została objęta opieką lub kuratelą wynikającą z orzeczenia sądu.

Czy sam alkoholizm wystarczy do ubezwłasnowolnienia?

Nie. Musi istnieć stan wskazany w art. 13 § 1 albo art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli brak zdolności do kierowania swoim postępowaniem albo potrzeba pomocy w prowadzeniu spraw.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie brata?

Rodzeństwo jest do tego uprawnione na podstawie art. 545 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Ile kosztuje wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Opłata stała od wniosku wynosi 100 zł. Dodatkowo mogą pojawić się koszty opinii biegłych, chyba że sąd zwolni wnioskodawcę od kosztów.

Czy po ubezwłasnowolnieniu opiekun może dowolnie wydawać pieniądze podopiecznego?

Nie. Opiekun działa w interesie podopiecznego, pod nadzorem sądu opiekuńczego, a w ważniejszych sprawach musi uzyskać zezwolenie sądu.

Źródła

• art. 12, art. 13 § 1 i § 2, art. 14 § 1 i § 2, art. 15, art. 16 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny,
• art. 544 § 1, art. 545 § 1–4, art. 546 § 1, art. 547 § 1, art. 548 § 1, art. 552 § 1, art. 511 § 1, art. 126 § 1 i § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 155 § 1, art. 156, art. 161 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• art. 23 pkt 1 oraz art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych,
• art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi.