Jak pomóc pełnoletniemu synowi uzależnionemu od narkotyków?

Czy rodziną można wysłać pełnoletniego syna na przymusowe leczenie?

Co do zasady nie. Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii leczenie, rehabilitacja i reintegracja osób uzależnionych są dobrowolne. To podstawowa zasada przy uzależnieniu od narkotyków i innych środków odurzających.

W praktyce oznacza to, że sam fakt uzależnienia, odmawiania terapii, zadłużania się czy rozpadu relacji rodzinnych nie daje jeszcze rodzinie prawa do „skierowania” dorosłego syna na zamknięte leczenie odwykowe.

Inaczej niż przy procedurze dotyczącej osób nadużywających alkoholu, w sprawach uzależnienia od narkotyków nie ma zwykłego rodzinnego wniosku do sądu o zobowiązanie do leczenia odwykowego tylko dlatego, że osoba nie chce się leczyć. Jeśli potrzebujesz szerszego porównania tych trybów, zobacz: przymusowe leczenie hub.

Kiedy leczenie bez zgody jest jednak możliwe?

Wyjątki istnieją, ale zależą od konkretnego stanu faktycznego. Najczęściej wchodzą w grę trzy ścieżki:

Uzależnienie a postępowanie karne

Jeżeli uzależniony dopuszcza się czynów zabronionych, sytuacja może wejść na grunt prawa karnego. Wtedy znaczenie mają zarówno przepisy ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, jak i ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.

W razie skazania sprawcy uzależnionego sąd może nałożyć obowiązki probacyjne, w tym obowiązek poddania się terapii uzależnień. Podstawą może być art. 72 § 1 pkt 6 ustawy – Kodeks karny, zgodnie z którym przy warunkowym zawieszeniu wykonania kary sąd może zobowiązać skazanego do poddania się terapii uzależnień lub innej odpowiedniej terapii.

W skrajnych wypadkach, gdy zachodzi wysokie ryzyko ponownego popełnienia czynu zabronionego w związku z określonymi zaburzeniami, zastosowanie mogą mieć również środki zabezpieczające przewidziane w rozdziale X ustawy – Kodeks karny, w szczególności art. 93a i następne. To jednak nie jest prosty instrument „dla rodziny”, lecz element orzeczenia sądu karnego po analizie opinii specjalistów.

Jeżeli problem syna łączy się z używaniem substancji i destrukcyjnymi zachowaniami, pomocny może być także materiał: narkotyki syna.

Gdy syn stwarza bezpośrednie zagrożenie

Jeżeli zachowanie syna wskazuje nie tylko na uzależnienie, ale też na zaburzenia psychiczne i bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia własnego albo innych osób, możliwy jest tryb wynikający z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Zgodnie z art. 21 ust. 1 tej ustawy osoba, której dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu zaburzeń psychicznych może bezpośrednio zagrażać własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, może być poddana badaniu psychiatrycznemu również bez swojej zgody. Z kolei art. 23 ust. 1 pozwala na przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody osoby chorej psychicznie, gdy jej dotychczasowe zachowanie wskazuje na bezpośrednie zagrożenie dla życia własnego albo życia lub zdrowia innych osób.

Warto podkreślić: samo uzależnienie od narkotyków nie zawsze automatycznie oznacza „zaburzenia psychiczne” w rozumieniu tej ustawy. Potrzebna jest ocena konkretnego stanu danej osoby. Jeśli występują omamy, psychoza, urojenia, gwałtowna agresja, próby samobójcze lub ciężkie zaburzenie kontaktu z rzeczywistością, należy reagować natychmiast przez wezwanie pogotowia ratunkowego albo Policji.

Czy można złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Tak, ale tylko wtedy, gdy są ku temu ustawowe przesłanki. Ubezwłasnowolnienie nie jest narzędziem do „wychowania” dorosłego dziecka ani prostą drogą do przymusowego odwyku.

Zgodnie z art. 13 § 1 ustawy – Kodeks cywilny osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem.

Zgodnie natomiast z art. 16 § 1 ustawy – Kodeks cywilny osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.

To oznacza, że sama narkomania nie wystarcza. Trzeba wykazać wpływ uzależnienia na zdolność kierowania własnym postępowaniem albo prowadzenia spraw życiowych i majątkowych.

Kto może złożyć wniosek?

Krąg uprawnionych określa art. 545 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Wniosek o ubezwłasnowolnienie może zgłosić:

• małżonek osoby, której dotyczy wniosek,
• jej krewni w linii prostej oraz rodzeństwo,
• jej przedstawiciel ustawowy.

Ojciec lub matka pełnoletniego syna mają więc legitymację do złożenia wniosku.

Jeśli rozważasz tę drogę szerzej, pomocny może być także materiał: ubezwłasnowolnienie narkomana.

Jak wygląda postępowanie o ubezwłasnowolnienie?

Sprawę rozpoznaje sąd okręgowy w postępowaniu nieprocesowym. Uczestniczy w niej prokurator, co wynika z art. 546 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Osoba, której dotyczy wniosek, musi zostać wysłuchana, a sąd przeprowadza dowód z opinii biegłych.

W praktyce istotne są zwłaszcza:

• art. 547 Kodeksu postępowania cywilnego – wysłuchanie osoby, której dotyczy wniosek,
• art. 552 Kodeksu postępowania cywilnego – obowiązkowe badanie przez biegłego psychiatrę albo neurologa oraz psychologa,
• art. 553 Kodeksu postępowania cywilnego – możliwość obserwacji w zakładzie leczniczym, jeśli jest to niezbędne.

Jeżeli podstawą ma być narkomania, sąd może żądać dokumentów uprawdopodabniających problem, w tym zaświadczeń z poradni leczenia uzależnień lub dokumentacji medycznej. Bez materiału wskazującego na realne zaburzenia wniosek może zostać oddalony.

Doradca tymczasowy na czas sprawy

Jeżeli ochrona osoby lub jej majątku tego wymaga, sąd może ustanowić doradcę tymczasowego. Podstawę stanowi art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Po ustanowieniu doradcy tymczasowego osoba, której dotyczy wniosek, ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych na równi z osobą ubezwłasnowolnioną częściowo – art. 549 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

To rozwiązanie bywa praktyczne, gdy syn zaciąga zobowiązania, rozporządza majątkiem w sposób skrajnie nieodpowiedzialny albo jest narażony na wykorzystanie przez inne osoby. Nadal jednak nie oznacza to automatycznego prawa do przymusowego leczenia odwykowego w każdym przypadku.

Długi pełnoletniego syna – czy rodzice muszą je spłacać?

Co do zasady nie. Pełnoletni syn odpowiada za własne zobowiązania swoim majątkiem. Rodzice nie stają się dłużnikami tylko dlatego, że są rodziną. Odpowiedzialność rodziców mogłaby powstać jedynie wtedy, gdy sami podpisali umowę, poręczyli dług, przystąpili do długu albo np. zaciągnęli kredyt dla syna we własnym imieniu.

Jeżeli więc spłacają Państwo jego zobowiązania „żeby ratować sytuację”, to z prawnego punktu widzenia zwykle nie jest to obowiązek, lecz dobrowolna pomoc. W wielu sprawach właśnie od odcięcia finansowania zaczyna się realne stawianie granic osobie uzależnionej.

Co warto zrobić praktycznie przed złożeniem wniosku?

Przed wejściem na drogę sądową warto zgromadzić materiał pokazujący skalę problemu. Mogą to być:

• dokumentacja z leczenia psychiatrycznego lub terapii uzależnień,
• zaświadczenia z poradni, wypisy ze szpitala,
• notatki policyjne, Niebieska Karta, interwencje pogotowia,
• wiadomości, nagrania, świadkowie agresji lub dezorganizacji życia,
• dowody zaciągania nieracjonalnych zobowiązań, sprzedaży majątku, utraty pracy, zaniedbań życiowych.

Im lepiej udokumentowany wpływ uzależnienia na funkcjonowanie syna, tym większa szansa, że sąd potraktuje sprawę poważnie i szybko zabezpieczy sytuację doradcą tymczasowym.

Ile trwa postępowanie i ile kosztuje?

Nie ma ustawowego terminu zakończenia takiej sprawy. W praktyce postępowanie może trwać od kilku miesięcy do ponad roku – głównie z powodu oczekiwania na opinie biegłych i terminy rozpraw.

Opłata od wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego wynosi 100 zł, jeżeli nie ma przepisu szczególnego stanowiącego inaczej – obecnie zastosowanie ma art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Do tego dochodzą zaliczki na biegłych, które w praktyce mogą wynosić kilkaset złotych albo więcej, zależnie od zakresu opinii.

Jeżeli sytuacja finansowa rodziny jest trudna, można rozważyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych na podstawie art. 102 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, kiedy sama rodzinna bezsilność nie wystarczy, a kiedy pojawiają się realne podstawy do działań prawnych.

FAQ

Czy matka albo ojciec mogą sami podpisać zgodę na leczenie dorosłego syna?

Nie, jeżeli syn jest pełnoletni i nie został ubezwłasnowolniony. Pełnoletni pacjent sam decyduje o leczeniu, chyba że zachodzi szczególny tryb ustawowy, np. nagłe zagrożenie związane z zaburzeniami psychicznymi.

Czy narkomania sama wystarczy do ubezwłasnowolnienia?

Nie. Trzeba wykazać przesłanki z art. 13 § 1 albo art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli brak zdolności do kierowania swoim postępowaniem albo potrzebę pomocy do prowadzenia spraw z powodu zaburzeń psychicznych, w tym narkomanii.

Czy narzeczona syna może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Co do zasady nie, jeżeli nie jest małżonkiem ani przedstawicielem ustawowym. Uprawnionych wskazuje wprost art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy rodzice odpowiadają za długi dorosłego syna?

Co do zasady nie. Odpowiedzialność może powstać tylko wtedy, gdy rodzice sami weszli w dane zobowiązanie, np. jako współkredytobiorcy lub poręczyciele.

Czy Policja może zabrać syna na leczenie?

Nie „na leczenie” tylko dlatego, że bierze narkotyki. Policja może jednak interweniować w razie zagrożenia, przemocy, popełnienia przestępstwa albo przy doprowadzeniu na badanie lub do szpitala w ustawowych trybach.

Źródła

• art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii
• art. 21 ust. 1, art. 23 ust. 1 i art. 24 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego
• art. 13 § 1 i art. 16 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 545 § 1, art. 546 § 1, art. 547, art. 548 § 1, art. 549 § 1, art. 552 i art. 553 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 72 § 1 pkt 6 oraz art. 93a i nast. ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• art. 23 pkt 1 oraz art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 9 października 1974 r., sygn. I CR 500/74