Czy siostra może zabronić kontaktu z ubezwłasnowolnioną mamą?

Czy siostra może zakazać kontaktu z mamą?

Sama więź rodzinna nie daje Pani siostrze prawa do dowolnego odcięcia Pani od kontaktu z mamą. Kluczowe znaczenie ma to, czy siostra została ustanowiona przez sąd opiekunem prawnym osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie. Jeżeli tak, reprezentuje mamę i prowadzi jej sprawy na podstawie art. 13 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny oraz art. 175 w zw. z art. 155 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Nawet wtedy opiekun nie może działać całkowicie swobodnie. Zgodnie z art. 155 § 1 i art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego opiekun powinien wykonywać opiekę tak, jak wymaga tego dobro pozostającego pod opieką, i podlega nadzorowi sądu opiekuńczego. Oznacza to, że ograniczanie odwiedzin powinno być uzasadnione realnym interesem mamy, np. jej stanem zdrowia, bezpieczeństwem albo zaleceniami placówki lub lekarza, a nie wyłącznie konfliktem rodzinnym.

Jeżeli natomiast siostra nie jest opiekunem prawnym, co do zasady nie ma podstaw, by samodzielnie decydować o zakazie kontaktu. W praktyce jednak znaczenie może mieć regulamin placówki, stan zdrowia mamy oraz to, kto formalnie podejmuje decyzje w jej sprawach.

Co wynika z przepisów o kontaktach z dorosłą osobą ubezwłasnowolnioną?

W polskim prawie nie ma przepisu, który wprost – tak jak przy kontaktach z dzieckiem małoletnim – pozwalałby członkowi rodziny żądać sądowego ustalenia kontaktów z dorosłą osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie. Artykuł 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczy kontaktów rodziców z dzieckiem, czyli co do zasady osobą małoletnią.

Potwierdził to Sąd Najwyższy w uchwale z 17 maja 2018 r., sygn. III CZP 11/18, wskazując, że rodzicom dorosłego dziecka ubezwłasnowolnionego całkowicie nie przysługuje uprawnienie do żądania rozstrzygnięcia przez sąd opiekuńczy o sposobie utrzymywania kontaktów z tym dzieckiem na podstawie przepisów o kontaktach z małoletnim.

To jednak nie oznacza, że opiekun może ignorować więzi rodzinne. Kontakty z bliskimi mogą należeć do ważniejszych spraw dotyczących osoby pozostającej pod opieką. W takich sprawach zastosowanie ma art. 593 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym zezwolenia we wszelkich ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby lub majątku osoby pozostającej pod opieką, udziela sąd opiekuńczy na wniosek opiekuna.

W praktyce oznacza to, że ustawodawca nie dał osobie bliskiej prostego roszczenia o „ustalenie kontaktów”, ale jednocześnie opiekun musi liczyć się z kontrolą sądu, gdy jego działania mogą naruszać dobro podopiecznego.

Jakie obowiązki ma opiekun prawny?

Opiekun prawny nie jest właścicielem decyzji o życiu podopiecznego, lecz osobą wykonującą funkcję ochronną. Z art. 160 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika obowiązek składania sądowi opiekuńczemu, w terminach oznaczonych przez sąd, sprawozdań dotyczących osoby pozostającej pod opieką oraz rachunków z zarządu jej majątkiem. Z kolei art. 168 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje możliwość zwolnienia opiekuna z ważnych powodów.

Jeżeli więc opiekun izoluje podopiecznego od rodziny bez przekonującej przyczyny, utrudnia przepływ informacji o stanie zdrowia, działa konfliktowo albo wykorzystuje funkcję do prywatnego sporu rodzinnego, sąd może jego działania ocenić negatywnie. W zależności od sytuacji możliwe jest wydanie odpowiednich zarządzeń nadzorczych, wezwanie do złożenia wyjaśnień, a nawet zwolnienie opiekuna.

Co można zrobić, gdy opiekun blokuje odwiedziny?

Jeżeli uważa Pani, że zakaz kontaktu jest bezpodstawny, najbezpieczniej działać etapami.

Choć art. 593 Kodeksu postępowania cywilnego wskazuje, że wniosek w ważniejszej sprawie składa opiekun, osoba bliska może skierować do sądu opiekuńczego zawiadomienie o nieprawidłowym wykonywaniu opieki i wnieść o zbadanie sytuacji. Sąd sprawujący nadzór nad opieką ma narzędzia do reagowania w ramach nadzoru, ponieważ opieka nie jest sferą prywatną wyłączoną spod kontroli sądu.

W takim piśmie warto opisać:

• kim Pani jest dla mamy,
• jak wyglądały wcześniejsze relacje i kontakty,
• od kiedy i przez kogo są blokowane odwiedziny,
• czy mama chce utrzymywać kontakt, o ile można to ustalić,
• czy istnieją medyczne lub organizacyjne przyczyny ograniczeń,
• na czym polega szkoda dla mamy wynikająca z izolacji.

Jeżeli z okoliczności wynika poważniejsze naruszenie obowiązków, warto rozważyć także materiał pomocniczy dotyczący sytuacji, gdy opiekun nie wykonuje obowiązków.

Czy można zawiadomić sąd opiekuńczy mimo braku formalnego wniosku o kontakty?

Tak. Co prawda nie ma prostego trybu „pozwu o kontakty” z dorosłą osobą ubezwłasnowolnioną, ale nic nie stoi na przeszkodzie, by złożyć do sądu opiekuńczego pismo sygnalizujące nienależyte wykonywanie opieki. Podstawą nadzoru sądu nad opiekunem są przede wszystkim art. 155 § 1, art. 156 oraz art. 160 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W zależności od stanu faktycznego sąd może zażądać wyjaśnień od opiekuna, zwrócić się do placówki o informacje, przeanalizować sprawozdania opiekuna lub podjąć dalsze czynności nadzorcze. Jeżeli dostrzeże potrzebę wszczęcia postępowania wymagającego inicjatywy uprawnionego podmiotu, może zawiadomić prokuratora albo inny uprawniony podmiot.

Znaczenie dobra i woli osoby ubezwłasnowolnionej

Nawet przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym nie można traktować mamy wyłącznie przedmiotowo. Współczesna praktyka sądowa i standardy ochrony praw człowieka wymagają możliwie szerokiego uwzględniania dobra, godności i rzeczywistych potrzeb osoby pozostającej pod opieką. Jeżeli mama komunikuje chęć spotkań, to taka okoliczność powinna być brana pod uwagę przy ocenie działań opiekuna.

Znaczenie może mieć także art. 8 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, dotyczący poszanowania życia rodzinnego. Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka pokazuje, że przy szczególnej zależności dorosłego członka rodziny od bliskich więzi rodzinne mogą podlegać ochronie. Nie daje to jednak automatycznego roszczenia o kontakty w każdym przypadku – każdą sprawę ocenia się indywidualnie.

Kiedy ograniczenie odwiedzin może być uzasadnione?

Zakaz lub ograniczenie kontaktów nie zawsze będzie bezprawne. Może być uzasadnione, gdy:

• odwiedziny wywołują silne pogorszenie stanu psychicznego lub somatycznego mamy,
• występuje konflikt, przemoc, manipulacja lub presja wobec podopiecznej,
• placówka czasowo ogranicza odwiedziny z przyczyn sanitarnych lub bezpieczeństwa,
• kontakt jest organizowany w sposób zagrażający spokojowi lub terapii podopiecznej.

W takich sytuacjach istotne są dowody: zalecenia lekarza, dokumentacja placówki, notatki personelu, korespondencja z opiekunem. Samo ogólne stwierdzenie, że „to dla dobra mamy”, zwykle nie powinno kończyć sprawy.

Jak przygotować pismo do sądu opiekuńczego?

Pismo warto skierować do sądu rejonowego – wydziału rodzinnego i nieletnich właściwego dla miejsca zamieszkania albo pobytu osoby ubezwłasnowolnionej. Najlepiej zatytułować je np. „zawiadomienie o nieprawidłowym wykonywaniu opieki nad osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie” albo „wniosek o podjęcie czynności nadzorczych wobec opiekuna”.

W treści należy wskazać:

• dane mamy oraz opiekuna prawnego,
• sygnaturę sprawy opiekuńczej, jeśli jest znana,
• opis problemu i daty zdarzeń,
• żądanie zbadania zasadności blokowania kontaktów,
• wniosek o odebranie wyjaśnień od opiekuna i placówki,
• załączniki: korespondencję, notatki, ewentualne oświadczenia świadków.

Jeżeli sytuacja jest poważna, długotrwała i wskazuje, że opiekun nadużywa funkcji, można rozważyć także wniosek o zmianę opiekuna albo jego zwolnienie z ważnych powodów na podstawie art. 168 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Taki krok wymaga jednak dobrego udokumentowania sprawy.

FAQ

Czy ubezwłasnowolnienie całkowite automatycznie oznacza zakaz odwiedzin przez rodzinę?

Nie. Sam fakt ubezwłasnowolnienia nie oznacza automatycznego zakazu kontaktów. Ograniczenia muszą wynikać z dobra podopiecznego albo z realnych okoliczności organizacyjnych czy zdrowotnych.

Czy mogę żądać od sądu ustalenia kontaktów z dorosłą ubezwłasnowolnioną mamą tak jak z dzieckiem?

Nie wprost na podstawie art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ten tryb dotyczy małoletnich. Można jednak zawiadomić sąd opiekuńczy o nieprawidłowym wykonywaniu opieki i domagać się kontroli działań opiekuna.

Czy dom opieki musi wykonywać polecenia opiekuna prawnego?

Zwykle placówka współpracuje z opiekunem, ale nie zwalnia jej to z obowiązku działania zgodnie z prawem, dobrem mieszkańca i własnymi procedurami. Warto ustalić, czy zakaz odwiedzin rzeczywiście został formalnie wprowadzony oraz na jakiej podstawie.

Czy mogę wnioskować o zmianę opiekuna prawnego?

Tak, jeżeli istnieją ważne powody, np. nadużywanie funkcji, działanie na szkodę podopiecznego albo rażące zaniedbywanie obowiązków. Podstawą jest art. 168 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ale potrzebne są konkretne dowody.

Czy sąd bierze pod uwagę wolę osoby ubezwłasnowolnionej?

Tak, o ile da się ją ustalić. W praktyce znaczenie ma stan zdrowia, możliwość komunikacji oraz to, czy podopieczny wyraża chęć utrzymywania relacji z bliskimi.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 155 § 1, art. 156, art. 160 § 1, art. 168, art. 175 w zw. z art. 155 § 1, art. 113 § 1 – ISAP

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, art. 593 – ISAP

3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, art. 13 § 1 – ISAP

4. Uchwała Sądu Najwyższego z 17 maja 2018 r., III CZP 11/18.

5. Europejska Konwencja Praw Człowieka, art. 8, oraz orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczące ochrony życia rodzinnego.