Opiekun prawny osoby ubezwłasnowolnionej

Ustanowienie opiekuna prawnego po ubezwłasnowolnieniu

Całkowite ubezwłasnowolnienie nie kończy sprawy. Po uprawomocnieniu się postanowienia o ubezwłasnowolnieniu trzeba ustanowić opiekuna prawnego, który będzie przedstawicielem ustawowym osoby ubezwłasnowolnionej i będzie mógł działać w jej imieniu w sprawach osobistych oraz majątkowych.

Zgodnie z art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego dla ubezwłasnowolnionego całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje on jeszcze pod władzą rodzicielską. Oznacza to, że córka, syn, małżonek czy inny krewny nie staje się opiekunem prawnym automatycznie. Potrzebne jest odrębne postanowienie sądu opiekuńczego.

W sprawie osoby dorosłej ubezwłasnowolnionej stosuje się odpowiednio przepisy o opiece nad małoletnim. Wynika to z art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Z kolei art. 176 K.r.o. przewiduje, że jeżeli dobro osoby pozostającej pod opieką nie stoi temu na przeszkodzie, opiekunem ubezwłasnowolnionego całkowicie powinien być ustanowiony przede wszystkim jego małżonek, a w braku małżonka – ojciec albo matka.

Jeżeli nie ma takich osób albo nie mogą one pełnić funkcji opiekuna, sąd sięga do kręgu krewnych, innych osób bliskich, a w razie potrzeby może zwrócić się o wskazanie odpowiedniego kandydata. W praktyce sąd bada nie tylko stopień pokrewieństwa, ale także realną możliwość sprawowania opieki, kontakt z podopiecznym, warunki mieszkaniowe, konflikt interesów oraz to, czy kandydat daje rękojmię należytego wykonywania obowiązków.

Czy córka mieszkająca za granicą musi zostać opiekunem prawnym?

Nie można powiedzieć, że jedyny członek rodziny zawsze ma prawny obowiązek zostać opiekunem. Sąd ustanawia opiekuna, kierując się przede wszystkim dobrem osoby ubezwłasnowolnionej. Jeżeli córka faktycznie sprawuje opiekę nad matką, zapewnia jej mieszkanie, leczenie, codzienną pomoc i jest w stanie reprezentować ją przed instytucjami, jej kandydatura zwykle będzie naturalna i praktyczna.

Jeżeli jednak kandydat mieszka za granicą, sąd może wymagać dokładniejszego wykazania, że opieka będzie wykonywana realnie, a nie tylko formalnie. Do wniosku warto dołączyć dokumenty potwierdzające wspólne zamieszkiwanie, opiekę medyczną, źródła utrzymania matki, warunki mieszkaniowe, adres pobytu za granicą, a także opis sposobu załatwiania spraw w Polsce, np. przez pełnomocnika lub kontakt z sądem drogą korespondencyjną.

Jeżeli postanowienie o ubezwłasnowolnieniu wydał sąd okręgowy, po jego uprawomocnieniu akta powinny trafić do sądu opiekuńczego w celu ustanowienia opiekuna. Warto więc ustalić w sądzie rodzinnym, czy postępowanie już się toczy. Jeżeli nie, należy złożyć wniosek o ustanowienie opiekuna prawnego i wskazać siebie jako kandydata.

Co powinien zawierać wniosek o ustanowienie opiekuna?

Wniosek składa się do właściwego sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich. We wniosku należy wskazać osobę ubezwłasnowolnioną, kandydata na opiekuna, sygnaturę sprawy o ubezwłasnowolnienie, jeżeli jest znana, oraz uzasadnienie, dlaczego dana osoba powinna pełnić funkcję opiekuna.

W sprawach opiekuńczych opłata sądowa zależy od rodzaju wniosku i aktualnych przepisów ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Nie należy mechanicznie przyjmować dawnej kwoty 40 zł dla każdego pisma. Jeżeli opłata zostanie uiszczona w nieprawidłowej wysokości, sąd zwykle wzywa do jej uzupełnienia.

Uprawnienia opiekuna osoby ubezwłasnowolnionej

Opiekun prawny reprezentuje osobę ubezwłasnowolnioną całkowicie jako jej przedstawiciel ustawowy. Wykonuje swoje obowiązki pod nadzorem sądu opiekuńczego. Zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego powinien działać z należytą starannością, mając na względzie dobro osoby pozostającej pod opieką oraz interes społeczny.

Opiekun sprawuje pieczę nad osobą i majątkiem podopiecznego. Może załatwiać sprawy urzędowe, kontaktować się z placówkami medycznymi i opiekuńczymi, występować do organów rentowych, składać wnioski, odbierać korespondencję oraz reprezentować podopiecznego w sprawach, w których osoba ubezwłasnowolniona nie ma zdolności do samodzielnego działania.

Nie oznacza to jednak pełnej swobody. Zgodnie z art. 156 K.r.o. opiekun powinien uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby lub majątku pozostającego pod opieką. Przepis ten ma zastosowanie również do opiekuna osoby ubezwłasnowolnionej na podstawie art. 175 K.r.o.

W orzecznictwie podkreślano, że ubezwłasnowolnienie może służyć także uporządkowaniu spraw majątkowych osoby, jeżeli jest to dla niej korzystne. W postanowieniu z 17 lutego 1981 r., sygn. akt II CR 11/81, Sąd Najwyższy wskazał, że prawa majątkowe osoby ubezwłasnowolnionej mogą być reprezentowane przez opiekuna prawnego, który w ważniejszych sprawach dotyczących osoby i majątku podopiecznego musi uzyskiwać zgodę sądu opiekuńczego.

Podobnie w postanowieniu z 19 września 1967 r., sygn. akt III CR 177/67, Sąd Najwyższy przyjął, że zawarcie ugody w imieniu ubezwłasnowolnionego wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego, a dokonanie czynności wymagającej takiego zezwolenia bez uprzedniej zgody sądu może skutkować nieważnością czynności na podstawie art. 58 § 1 K.c.

Obowiązki opiekuna prawnego

Po objęciu opieki opiekun powinien wykonać obowiązki wskazane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Jednym z podstawowych obowiązków jest sporządzenie inwentarza majątku osoby pozostającej pod opieką i przedstawienie go sądowi opiekuńczemu. Jeżeli majątek jest nieznaczny, sąd może zwolnić opiekuna z tego obowiązku.

Opiekun powinien również składać sądowi sprawozdania dotyczące osoby pozostającej pod opieką oraz rachunki z zarządu jej majątkiem, w zakresie i terminach wskazanych przez sąd. W praktyce sąd może żądać informacji o stanie zdrowia, miejscu pobytu, leczeniu, kontaktach rodzinnych, dochodach, wydatkach, oszczędnościach i czynnościach podejmowanych w imieniu podopiecznego.

Jeżeli osoba ubezwłasnowolniona ma środki pieniężne, które nie są potrzebne na bieżące zaspokajanie jej uzasadnionych potrzeb, opiekun powinien zarządzać nimi ostrożnie. W przypadku kosztowności, papierów wartościowych albo ważnych dokumentów sąd może nakazać ich złożenie do depozytu sądowego. Pobieranie większych kwot z rachunku albo dysponowanie oszczędnościami może wymagać zgody sądu.

Opiekun może żądać wynagrodzenia za sprawowanie opieki. Sąd może przyznać wynagrodzenie okresowe albo jednorazowe przy ustaniu opieki lub zwolnieniu z funkcji. Wynagrodzenia nie przyznaje się jednak, jeżeli nakład pracy jest nieznaczny albo gdy przemawiają przeciwko temu zasady współżycia społecznego. Co do zasady wynagrodzenie pokrywa się z dochodów lub majątku osoby pozostającej pod opieką, a gdy nie ma ona odpowiednich środków – ze środków publicznych na zasadach pomocy społecznej.

DPS, pobyt za granicą i wykreślenie z listy mieszkańców

Jeżeli osoba ubezwłasnowolniona faktycznie mieszka z rodziną za granicą, a jednocześnie formalnie nadal figuruje w dokumentacji DPS w Polsce, sprawę trzeba uporządkować na dwóch płaszczyznach: opiekuńczej i administracyjnej.

Po pierwsze, potrzebna jest osoba uprawniona do działania w imieniu mamy, czyli ustanowiony opiekun prawny. Sam fakt, że córka opiekuje się matką na co dzień, nie wystarczy do skutecznego reprezentowania jej wobec sądu, DPS, gminy, ZUS lub banku. DPS może więc zasadnie oczekiwać dokumentu potwierdzającego, kto jest przedstawicielem ustawowym osoby ubezwłasnowolnionej.

Po drugie, jeżeli wykreślenie z DPS oznacza trwałą zmianę miejsca pobytu, rezygnację z opieki instytucjonalnej, zmianę sposobu finansowania opieki albo rozliczenie środków pobieranych z emerytury, taka czynność może być uznana za ważniejszą sprawę dotyczącą osoby lub majątku podopiecznego. Wtedy opiekun powinien wystąpić do sądu opiekuńczego o zgodę na dokonanie czynności.

Po trzecie, niezależnie od zgody sądu, trzeba skierować pismo do właściwego organu pomocy społecznej lub organu, który wydał decyzję o skierowaniu do DPS i odpłatności za pobyt, z wnioskiem o zmianę albo uchylenie decyzji oraz o rozliczenie świadczeń. W piśmie należy wskazać, od kiedy mama faktycznie nie przebywa w DPS, gdzie mieszka, kto sprawuje nad nią opiekę i jakie dokumenty potwierdzają tę sytuację.

Co zrobić krok po kroku?

Najpierw należy sprawdzić, czy postanowienie o ubezwłasnowolnieniu jest prawomocne i do którego sądu rejonowego przekazano akta w celu ustanowienia opiekuna. Jeżeli postępowanie o ustanowienie opiekuna już się toczy, trzeba zgłosić swój udział i przedstawić kandydaturę. Jeżeli nie – warto złożyć wniosek samodzielnie.

Następnie, po ustanowieniu opiekuna, należy złożyć do sądu opiekuńczego wniosek o zezwolenie na podjęcie konkretnych czynności, jeżeli są one ważniejsze dla osoby lub majątku mamy. W takim wniosku trzeba jasno opisać, że mama przebywa za granicą, ma zapewnioną opiekę, a dalsze figurowanie w dokumentacji DPS i pobieranie części jej świadczenia nie odpowiada aktualnej sytuacji.

Równolegle warto wezwać DPS i właściwy organ pomocy społecznej do pisemnego wskazania podstawy dalszego pobierania świadczeń lub utrzymywania mamy na liście mieszkańców. Pismo powinno być rzeczowe i oparte na dokumentach. Jeżeli DPS albo organ odmawia działania, należy żądać decyzji lub pisemnego stanowiska, ponieważ dopiero taki dokument można skutecznie zaskarżać albo przedstawić sądowi.

FAQ

Podsumowanie

Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona powinna mieć ustanowionego opiekuna prawnego, a bliski sprawujący faktyczną opiekę nie uzyskuje tego statusu automatycznie. Dopiero postanowienie sądu opiekuńczego pozwala skutecznie reprezentować osobę ubezwłasnowolnioną wobec DPS, organów pomocy społecznej, ZUS, banków i sądów. W sprawach ważniejszych, takich jak zmiana miejsca pobytu, rezygnacja z DPS czy dysponowanie istotnymi środkami, opiekun powinien uzyskać zgodę sądu. Jeżeli mama od dawna mieszka za granicą, trzeba jak najszybciej uporządkować zarówno sprawę opiekuna, jak i decyzje administracyjne dotyczące DPS oraz odpłatności.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 13 § 2 – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 149, art. 154–156, art. 160–162 oraz art. 175–176 – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
3. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 1981 r., sygn. akt II CR 11/81
6. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 września 1967 r., sygn. akt III CR 177/67