Kto może działać za osobę chorą na Alzheimera w sprawach majątkowych?

Czy można ustanowić pełnomocnika dla osoby chorej na Alzheimera?

Co do zasady pełnomocnictwo może zostać udzielone tylko przez osobę, która ma dostateczne rozeznanie i w chwili podpisywania dokumentu świadomie oraz swobodnie podejmuje decyzję. Wynika to z art. 95 § 1 oraz art. 98 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, a przede wszystkim z art. 82 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę znajdującą się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

To oznacza, że jeżeli ojciec z powodu choroby Alzheimera nie rozumie znaczenia czynności albo nie jest w stanie samodzielnie i swobodnie podjąć decyzji, to udzielenie przez niego pełnomocnictwa byłoby obarczone bardzo dużym ryzykiem nieważności. Dotyczy to także pełnomocnictwa notarialnego.

Nie ma w polskim prawie ogólnej instytucji „pełnomocnictwa opiekuńczego” udzielanego na przyszłość na wypadek utraty sprawności decyzyjnej. Dlatego w praktyce, gdy choroba jest już zaawansowana, trzeba rozważyć postępowanie sądowe.

Kiedy potrzebne jest ubezwłasnowolnienie?

Podstawę prawną stanowi art. 13 § 1 i art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. W praktyce do „innego rodzaju zaburzeń psychicznych” zalicza się także zaawansowane otępienie, w tym chorobę Alzheimera.

Z kolei art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje ubezwłasnowolnienie częściowe, jeżeli stan osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.

Wybór między ubezwłasnowolnieniem częściowym a całkowitym zależy zawsze od konkretnego stanu faktycznego: stopnia zaawansowania choroby, zdolności rozumienia skutków czynności i możliwości samodzielnego kierowania swoim postępowaniem. Sąd opiera się przede wszystkim na opinii biegłych.

Kto reprezentuje osobę ubezwłasnowolnioną?

Skutki ubezwłasnowolnienia są różne.

Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie może sama skutecznie dokonywać czynności prawnych, poza drobnymi umowami życia codziennego na zasadach z art. 14 § 2 Kodeksu cywilnego. Reprezentuje ją opiekun ustanowiony przez sąd opiekuńczy.

Osoba ubezwłasnowolniona częściowo ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Zgodnie z art. 17 Kodeksu cywilnego do ważności czynności prawnej, przez którą zaciąga zobowiązanie lub rozporządza swoim prawem, potrzebna jest zgoda przedstawiciela ustawowego, chyba że ustawa stanowi inaczej. W praktyce przy poważnych sprawach majątkowych znaczenie ma udział kuratora, a w sprawach dotyczących nieruchomości często także zgoda sądu opiekuńczego.

Czy opiekun albo kurator może przekazać udział chorego w nieruchomości?

Nie zawsze i nie samodzielnie. Jeżeli chodzi o darowiznę, sprzedaż, zniesienie współwłasności, obciążenie nieruchomości albo inną czynność przekraczającą zwykły zarząd majątkiem osoby pozostającej pod opieką lub kuratelą, potrzebne jest zezwolenie sądu opiekuńczego. Wynika to z art. 156 w zw. z art. 175 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

W praktyce oznacza to, że nawet po ustanowieniu opiekuna lub kuratora nie da się „od ręki” podpisać aktu notarialnego rozporządzającego udziałem chorego w nieruchomości. Najpierw trzeba uzyskać zgodę sądu opiekuńczego na konkretną czynność.

Co ważne, sąd ocenia, czy dana czynność leży w interesie osoby chorej. Jeżeli celem miałaby być darowizna udziału na rzecz członka rodziny bez wyraźnej korzyści dla chorego, sąd może odmówić zezwolenia. Dlatego przy planie polegającym na nieodpłatnym przekazaniu udziału w strychu trzeba liczyć się z realnym ryzykiem odmowy.

Czy notariusz może sporządzić akt, jeżeli chory wygląda na świadomego?

Teoretycznie tak, ale tylko wtedy, gdy notariusz uzna, że osoba składająca oświadczenie rozumie znaczenie czynności. Notariusz ma obowiązek czuwać nad należytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron oraz innych osób, dla których czynność może powodować skutki prawne – art. 80 § 2 ustawy z 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie. Jeżeli poweźmie wątpliwości co do świadomości osoby, powinien odmówić dokonania czynności.

Nawet jeśli akt notarialny zostanie sporządzony, to nie wyklucza to późniejszego sporu. Jeżeli po śmierci ojca spadkobiercy wykażą, że w chwili składania oświadczenia woli znajdował się on w stanie opisanym w art. 82 Kodeksu cywilnego, czynność może zostać uznana za nieważną.

Dlatego oparcie całej sprawy wyłącznie na jednorazowej ocenie przy akcie notarialnym bywa ryzykowne, zwłaszcza przy zaawansowanej chorobie neurodegeneracyjnej.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie i do jakiego sądu?

Zgodnie z art. 545 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego wniosek o ubezwłasnowolnienie mogą zgłosić: małżonek osoby, której dotyczy wniosek, jej krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy.

Sprawy o ubezwłasnowolnienie rozpoznaje sąd okręgowy w postępowaniu nieprocesowym. Właściwość miejscową określa art. 544 § 1 i 2 Kodeksu postępowania cywilnego – co do zasady jest to sąd miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a gdy brak miejsca zamieszkania w kraju, sąd miejsca jej pobytu.

W toku postępowania udział prokuratora jest obowiązkowy, co wynika z art. 546 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd wysłuchuje osobę, której dotyczy wniosek, o ile jej stan na to pozwala, oraz przeprowadza dowód z opinii biegłych, w szczególności lekarza psychiatry lub neurologa i psychologa – stosownie do art. 553 i art. 554 Kodeksu postępowania cywilnego.

Doradca tymczasowy w trakcie sprawy

Jeżeli sprawa jest pilna, można wnosić o ustanowienie doradcy tymczasowego. Podstawę prawną stanowią art. 548–551 Kodeksu postępowania cywilnego. Doradca tymczasowy może zostać ustanowiony dla ochrony osoby lub mienia uczestnika już na czas trwania postępowania o ubezwłasnowolnienie.

To rozwiązanie bywa przydatne wtedy, gdy trzeba pilnie zadbać o rachunki, dokumenty, leczenie czy bieżące zarządzanie majątkiem. Nie oznacza jednak automatycznie prawa do dokonania dowolnej czynności dotyczącej nieruchomości. W sprawach przekraczających zwykły zarząd nadal może być potrzebna zgoda sądu opiekuńczego.

Jakie dokumenty dołączyć do wniosku?

Do wniosku warto dołączyć przede wszystkim:

• odpis aktu urodzenia albo inny dokument wykazujący pokrewieństwo i uprawnienie do złożenia wniosku,
• dokumentację medyczną potwierdzającą chorobę Alzheimera, otępienie lub inne zaburzenia funkcji poznawczych,
• zaświadczenia od lekarzy prowadzących, wypisy ze szpitala, wyniki badań,
• opis konkretnych trudności w codziennym funkcjonowaniu i prowadzeniu spraw majątkowych,
• ewentualny wniosek o ustanowienie doradcy tymczasowego wraz ze wskazaniem kandydata.

W praktyce im lepiej udokumentowany jest stan chorego i potrzeba ochrony jego interesów, tym sprawniejsze postępowanie.

Ile kosztuje wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Obecnie od wniosku o ubezwłasnowolnienie pobiera się opłatę stałą 100 zł – art. 23 pkt 1 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. To oznacza, że wskazana w starszych opracowaniach kwota 40 zł jest już nieaktualna.

Trzeba też brać pod uwagę dodatkowe wydatki, przede wszystkim zaliczki na opinie biegłych. Ich wysokość zależy od konkretnej sprawy i liczby specjalistów. Jeżeli po ubezwłasnowolnieniu będzie potrzebna zgoda sądu opiekuńczego na rozporządzenie nieruchomością, pojawi się osobne postępowanie i kolejne koszty.

Jak to ocenić w opisanej sytuacji?

Jeżeli ojciec rzeczywiście „nie bardzo się orientuje, co się dzieje”, to przyjmowanie, że skutecznie udzieli pełnomocnictwa bratu, jest bardzo ryzykowne. W takim stanie bezpieczniejszą drogą jest rozważenie wniosku o ubezwłasnowolnienie oraz dalszych działań z udziałem sądu opiekuńczego.

Trzeba jednak wyraźnie zaznaczyć, że samo ustanowienie opiekuna lub kuratora nie gwarantuje, iż udział ojca w strychu będzie można podarować córce. Sąd będzie badał, czy taka darowizna służy interesowi chorego. Często łatwiej uzasadnić czynność odpłatną albo rozwiązanie, które realnie poprawia sytuację mieszkaniową i opiekuńczą osoby chorej, niż zwykłe nieodpłatne wyzbycie się majątku.

Osobnym zagadnieniem pozostaje udział ciotki. Ona może rozporządzić swoim udziałem samodzielnie, ale to nie rozwiąże kwestii drugiej połowy strychu należącej do ojca.

FAQ

Czy choroba Alzheimera automatycznie oznacza nieważność umowy?

Nie. Decydujący jest stan osoby w chwili składania oświadczenia woli. Podstawą oceny jest art. 82 Kodeksu cywilnego.

Czy dziecko może samo złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie rodzica?

Tak. Krewny w linii prostej jest do tego uprawniony na podstawie art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy po ubezwłasnowolnieniu można od razu przekazać nieruchomość?

Nie zawsze. Jeżeli czynność przekracza zwykły zarząd, potrzebne jest zezwolenie sądu opiekuńczego na podstawie art. 156 w zw. z art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Ile trwa sprawa o ubezwłasnowolnienie?

To zależy od sądu, dostępności biegłych i stanu zdrowia uczestnika. W praktyce postępowanie zwykle trwa kilka miesięcy, a czasem dłużej.

Czy brat może zostać opiekunem albo kuratorem?

Tak, jeżeli sąd uzna go za odpowiednią osobę. Samo wskazanie kandydata przez rodzinę nie wiąże jednak sądu automatycznie.

Źródła

• art. 12, art. 13 § 1, art. 14 § 2, art. 15, art. 16 § 1, art. 17, art. 82, art. 95 § 1, art. 98 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 156 w zw. z art. 175 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 544 § 1–2, art. 545 § 1, art. 546 § 1, art. 548–551, art. 553, art. 554 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 23 pkt 1 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
• art. 80 § 2 ustawy z 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie