Szantaż byłej kochanki – co robić?

Czy zachowanie byłej kochanki może być przestępstwem?

Opisane zachowanie należy ocenić na kilku płaszczyznach. Jeżeli kobieta wielokrotnie dzwoni, wysyła wiadomości, zmienia żądania finansowe i wywołuje u mężczyzny poczucie zagrożenia lub osaczenia, w grę może wchodzić przestępstwo uporczywego nękania, czyli stalking z art. 190a § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Przepis ten obejmuje uporczywe nękanie innej osoby lub osoby jej najbliższej, które wzbudza uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie narusza prywatność pokrzywdzonego.

Jeżeli natomiast kobieta żąda pieniędzy i zapowiada negatywne konsekwencje w razie braku zapłaty, trzeba ustalić, co dokładnie mówi. Grożenie popełnieniem przestępstwa na szkodę mężczyzny lub osoby mu najbliższej może być groźbą karalną z art. 190 § 1 Kodeksu karnego, jeżeli groźba wzbudza uzasadnioną obawę, że będzie spełniona. Z kolei używanie groźby bezprawnej w celu zmuszenia kogoś do zapłaty pieniędzy, podpisania oświadczenia albo określonego zachowania może wypełniać znamiona art. 191 § 1 Kodeksu karnego.

Groźba bezprawna jest zdefiniowana w art. 115 § 12 Kodeksu karnego. Obejmuje między innymi groźbę popełnienia przestępstwa, ale także groźbę spowodowania postępowania karnego lub rozgłoszenia wiadomości uwłaczającej czci zagrożonego lub osoby mu najbliższej, jeżeli nie służy wyłącznie ochronie prawa naruszonego przestępstwem. Dlatego szantaż polegający na zapowiedzi ujawnienia romansu, kompromitujących wiadomości albo nagrań wymaga bardzo uważnej oceny treści wypowiedzi i celu działania sprawcy.

Stalking, groźba, zmuszanie czy wykroczenie?

W praktyce policja i prokuratura kwalifikują takie sprawy zależnie od dowodów. Jednorazowa, emocjonalna wiadomość zwykle nie wystarczy do stalkingu z art. 190a § 1 Kodeksu karnego, bo przepis wymaga uporczywości. Jeżeli jednak kontakt jest powtarzalny, niechciany, natarczywy i prowadzi do realnego naruszenia prywatności, sprawa może mieć charakter karny.

Jeżeli zachowanie nie osiąga progu przestępstwa, nadal może stanowić wykroczenie z art. 107 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń. Zgodnie z tym przepisem karze ograniczenia wolności, grzywny do 1500 zł albo nagany podlega ten, kto w celu dokuczenia innej osobie złośliwie wprowadza ją w błąd albo w inny sposób złośliwie niepokoi. Sąd Najwyższy w wyroku z 22 czerwca 1995 r., sygn. akt III KRN 44/95, wskazał, że wykroczenie z art. 107 Kodeksu wykroczeń wymaga działania kierunkowego, czyli działania w celu dokuczenia innej osobie. W wyroku z 30 stycznia 2013 r., sygn. akt III KK 213/12, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że złośliwe niepokojenie obejmuje zachowania wzbudzające niepokój, obawę lub lęk, na przykład uporczywe telefony albo inne działania wyprowadzające pokrzywdzonego z równowagi psychicznej.

W sprawach o szantaż znaczenie ma nie sama nazwa, której używa pokrzywdzony, lecz treść żądań, sposób działania sprawcy i dowody. Podobne mechanizmy mogą występować przy groźbach ujawnienia prywatnych materiałów, co omawia także artykuł o szantażu intymnymi zdjęciami i nagraniami. Jeżeli problem polega na zapowiedzi publikacji nagrań, pomocne może być również omówienie groźby ujawnienia intymnych nagrań.

Co zrobić od razu, gdy pojawia się szantaż?

Najważniejsze jest przerwanie działań impulsywnych. Nie należy płacić kolejnych kwot bez pisemnego, jasnego i zgodnego z prawdą wyjaśnienia, czego kobieta żąda i z jakiej podstawy. Nie należy też podpisywać dokumentu, w którym mężczyzna przyznaje się do długu, uznaje roszczenie albo potwierdza okoliczności, których nie jest pewien. Uznanie długu może mieć skutki cywilnoprawne, między innymi dowodowe, a w niektórych sytuacjach wpływać na bieg przedawnienia zgodnie z art. 123 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Warto wysłać jedną spokojną wiadomość, najlepiej pisemną, że dalszy kontakt ma dotyczyć wyłącznie konkretnych, udokumentowanych roszczeń, a nękanie, groźby i żądania pieniędzy zostaną zgłoszone organom ścigania. Potem lepiej nie prowadzić długich rozmów telefonicznych, bo mogą nakręcać konflikt. Jeżeli rozmowa jest konieczna, należy zadbać o dowody jej przebiegu.

Własne nagranie rozmowy, w której uczestniczy nagrywający, bywa wykorzystywane jako dowód w postępowaniu karnym i cywilnym, ale zawsze trzeba ocenić konkretną sytuację, sposób utrwalenia rozmowy i cel jej użycia. Nie wolno natomiast włamywać się na cudze konta, instalować oprogramowania szpiegującego ani uzyskiwać danych z naruszeniem prawa.

Jakie dowody zabezpieczyć?

Przed zgłoszeniem sprawy trzeba uporządkować materiał dowodowy. Organy ścigania powinny otrzymać nie tylko ogólne stwierdzenie, że dochodzi do szantażu, ale konkretne daty, treść żądań i dowody pokazujące uporczywość albo bezprawność działania.

Zawiadomienie na policji lub w prokuraturze

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa można złożyć pisemnie albo ustnie do protokołu na policji lub w prokuraturze. Uprawnienie do zawiadomienia wynika z art. 304 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, zgodnie z którym każdy, kto dowiedział się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomić prokuratora lub policję.

W przypadku przestępstw ściganych na wniosek, takich jak groźba karalna z art. 190 § 1 Kodeksu karnego w związku z art. 190 § 2 Kodeksu karnego oraz stalking z art. 190a § 1 Kodeksu karnego, trzeba wyraźnie złożyć wniosek o ściganie. Zasady działania w sprawach wnioskowych wynikają z art. 12 Kodeksu postępowania karnego. W praktyce warto w zawiadomieniu napisać wprost: „wnoszę o ściganie sprawcy”.

W zawiadomieniu należy opisać: od kiedy trwają kontakty, ile było połączeń i wiadomości, jakie kwoty były żądane, jakie groźby padły, czy pokrzywdzony obawia się spełnienia gróźb oraz jak zachowanie kobiety wpływa na jego życie prywatne, rodzinne i zawodowe. Jeżeli znane są dane kobiety, trzeba je podać. Jeżeli znany jest tylko numer telefonu lub profil w portalu społecznościowym, także należy go wskazać.

Jeżeli szantaż odbywa się przez komunikatory lub media społecznościowe, przydatny może być tekst o tym, jak reagować na szantaż na Facebooku. W sprawach, w których problemem jest uporczywy kontakt ze strony dawnej partnerki lub partnera, warto też zobaczyć materiał o nękaniu przez byłego kochanka.

Co z rzekomym dzieckiem i alimentami?

Informacja, że kobieta urodziła dziecko, nie oznacza jeszcze automatycznie, że mężczyzna jest ojcem w sensie prawnym. Jeżeli nie doszło do uznania ojcostwa przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego ani do sądowego ustalenia ojcostwa, trzeba sprawdzić aktualny stan prawny dziecka w aktach stanu cywilnego i ewentualnych orzeczeniach sądowych.

Zgodnie z art. 84 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy sądowego ustalenia ojcostwa może żądać dziecko, matka oraz domniemany ojciec dziecka. Zgodnie z art. 84 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego matka oraz domniemany ojciec nie mogą wystąpić z takim żądaniem po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności ani po śmierci dziecka. Obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dziecka wynika z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ale w praktyce wobec mężczyzny, którego ojcostwo nie zostało prawnie ustalone, konieczne może być najpierw ustalenie ojcostwa.

Przelewy dokonywane przez lata mogą być dowodem w sporze, ale same w sobie nie przesądzają ojcostwa. Mogą być interpretowane różnie: jako dobrowolna pomoc, darowizny, świadczenia na dziecko, spłata innego zobowiązania albo płatności dokonane pod presją. Dlatego ważne są tytuły przelewów, korespondencja i okoliczności płatności.

Jeżeli kobieta rzeczywiście chce dochodzić alimentów lub ustalenia ojcostwa, powinna skorzystać z procedury rodzinnej. W takim postępowaniu sąd może przeprowadzić dowód z badań genetycznych, a odmowa udziału w badaniu podlega ocenie sądu na zasadach oceny dowodów, w szczególności na podstawie art. 233 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Czego nie robić w kontakcie z osobą szantażującą?

• Nie przekazywać pieniędzy bez potwierdzenia rzeczywistej podstawy roszczenia.
• Nie podpisywać oświadczeń o długu, ojcostwie, alimentach ani „zamknięciu sprawy” bez analizy dokumentu.
• Nie usuwać wiadomości, połączeń i nagrań, nawet jeżeli są stresujące.
• Nie odpowiadać agresją ani groźbami, bo może to odwrócić role procesowe.
• Nie umawiać się na spotkanie sam na sam, jeżeli istnieje ryzyko prowokacji albo eskalacji konfliktu.

Jeżeli kobieta twierdzi, że ma prawnika i pójdzie do sądu, nie jest to samo w sobie bezprawne. Każdy może dochodzić roszczeń przed sądem. Bezprawny może być jednak sposób wywierania presji, zwłaszcza gdy żądaniom towarzyszą groźby, uporczywe nękanie, fałszywe oskarżenia albo zapowiedź ujawnienia informacji wyłącznie po to, aby wymusić pieniądze.

FAQ

Czy samo żądanie pieniędzy jest szantażem?

Nie zawsze. Samo wezwanie do zapłaty może być legalne, jeżeli istnieje rzeczywiste roszczenie. Problem pojawia się wtedy, gdy żądaniu pieniędzy towarzyszy groźba bezprawna, uporczywe nękanie, zapowiedź kompromitacji albo wymuszanie podpisania oświadczenia. Wtedy w grę może wchodzić art. 191 § 1 Kodeksu karnego albo inne przepisy karne.

Czy stalking trzeba zgłosić z wnioskiem o ściganie?

Tak, w przypadku uporczywego nękania z art. 190a § 1 Kodeksu karnego należy złożyć wniosek o ściganie. Najlepiej zawrzeć go od razu w zawiadomieniu, używając wyraźnego sformułowania: „wnoszę o ściganie sprawcy”.

Czy można nagrywać rozmowy z osobą, która szantażuje?

Jeżeli nagrywający sam uczestniczy w rozmowie, nagranie może być ważnym dowodem, choć jego wykorzystanie zawsze zależy od okoliczności sprawy. Nie wolno natomiast zdobywać dowodów przez włamanie na konto, podsłuch cudzych rozmów albo instalowanie oprogramowania szpiegującego.

Czy wcześniejsze przelewy oznaczają, że mężczyzna uznał ojcostwo?

Nie automatycznie. Przelewy mogą być dowodem w sprawie, ale ojcostwo prawne wynika z uznania ojcostwa albo orzeczenia sądu. Znaczenie będą miały tytuły przelewów, korespondencja, okoliczności płatności i ewentualne postępowanie rodzinne.

Czy groźba pójścia do sądu jest karalna?

Co do zasady nie. Zapowiedź skorzystania z drogi sądowej może być legalna. Karalna może być natomiast groźba fałszywego oskarżenia, ujawnienia kompromitujących informacji tylko po to, aby wymusić pieniądze, albo uporczywe nękanie połączone z żądaniami finansowymi.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji mężczyzna powinien przede wszystkim zabezpieczyć dowody i nie podejmować decyzji pod presją. Jeżeli kontakty są częste, natarczywe i naruszają prywatność, można rozważyć zawiadomienie o stalkingu z art. 190a § 1 Kodeksu karnego. Jeżeli żądania pieniędzy są połączone z groźbami, należy przeanalizować art. 190 § 1 i art. 191 § 1 Kodeksu karnego. Jeżeli zachowanie jest mniej intensywne, ale złośliwe i dokuczliwe, możliwe jest powołanie art. 107 Kodeksu wykroczeń.

Kwestii dziecka i alimentów nie należy rozwiązywać przez prywatne płatności wymuszane groźbą. Jeżeli ojcostwo jest sporne, właściwą drogą jest postępowanie rodzinne o ustalenie ojcostwa i ewentualne alimenty, prowadzone na podstawie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz Kodeksu postępowania cywilnego.

Źródła

• Art. 190, art. 190a, art. 191 oraz art. 115 § 12 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.
• Art. 107 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń.
• Art. 12 i art. 304 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.
• Art. 84 i art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 123 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 233 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 22 czerwca 1995 r., sygn. akt III KRN 44/95.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 30 stycznia 2013 r., sygn. akt III KK 213/12.