Majątek osoby ubezwłasnowolnionej a dziedziczenie

Czy osoba ubezwłasnowolniona może sporządzić testament?

Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona nie może sporządzić ważnego testamentu. Wynika to z art. 944 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym sporządzić i odwołać testament może tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Testamentu nie można też sporządzić przez przedstawiciela, a więc opiekun prawny nie może napisać testamentu w imieniu osoby ubezwłasnowolnionej.

Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych, co wynika z art. 12 Kodeksu cywilnego. W praktyce oznacza to, że po jej śmierci nie stosuje się dziedziczenia testamentowego, lecz dziedziczenie ustawowe, chyba że ważny testament został sporządzony jeszcze przed ubezwłasnowolnieniem i nie ma podstaw do jego podważenia. Odrębną kwestią jest sytuacja, gdy to osoba ubezwłasnowolniona występuje jako spadkobierca; szerzej omawiamy prawa spadkowe osoby ubezwłasnowolnionej.

Jeżeli osoba ubezwłasnowolniona ma dzieci albo małżonka, w pierwszej kolejności dziedziczą właśnie oni. Jeżeli nie ma zstępnych, małżonka ani rodziców, spadek przypada rodzeństwu w częściach równych. Gdy któreś z rodzeństwa nie dożyło otwarcia spadku, jego udział może przypaść jego dzieciom, czyli siostrzeńcom lub bratankom spadkodawcy.

Czy opiekun prawny może zostać jedynym spadkobiercą?

Opiekun prawny nie staje się spadkobiercą tylko dlatego, że faktycznie opiekował się osobą ubezwłasnowolnioną, prowadził jej sprawy, organizował leczenie albo ponosił codzienne trudy opieki. Jeżeli nie ma testamentu, decyduje ustawowa kolejność dziedziczenia. W opisanej sytuacji, przy braku małżonka, dzieci i rodziców, spadek po siostrze przypadłby obu żyjącym siostrom w równych częściach.

Nie można więc prostym oświadczeniem opiekuna ani porozumieniem z samym sobą „ustawić” przyszłego dziedziczenia. Możliwe są natomiast rozwiązania dokonane za życia osoby ubezwłasnowolnionej, ale tylko wtedy, gdy są zgodne z jej dobrem i przejdą kontrolę sądu.

Darowizna majątku osoby ubezwłasnowolnionej

Teoretycznie przeniesienie składnika majątku osoby ubezwłasnowolnionej za jej życia może nastąpić w drodze darowizny. W przypadku nieruchomości wymagana jest forma aktu notarialnego. Sama forma notarialna nie wystarczy jednak do ważności czynności, jeżeli zbywcą jest osoba pozostająca pod opieką.

Opiekun powinien uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku podopiecznego. Wynika to z art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stosowanego do opieki nad osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną na podstawie art. 175 tego kodeksu. Bez takiej zgody czynność przekraczająca zwykły zarząd majątkiem może być nieważna albo nieskuteczna.

W praktyce darowizna mieszkania przez osobę ubezwłasnowolnioną na rzecz opiekuna prawnego jest szczególnie trudna do przeprowadzenia. Sąd bada przede wszystkim interes osoby ubezwłasnowolnionej, a nie interes przyszłego spadkobiercy. Jeżeli darowizna prowadziłaby do bezpłatnego uszczuplenia majątku podopiecznego bez realnej korzyści dla niego, sąd może odmówić zgody.

Umowa dożywocia jako rozwiązanie przy mieszkaniu

Jeżeli w majątku osoby ubezwłasnowolnionej znajduje się mieszkanie, czasem rozważa się umowę dożywocia. Polega ona na tym, że właściciel nieruchomości przenosi jej własność, a nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. Zgodnie z art. 908 Kodeksu cywilnego, w braku odmiennej umowy obejmuje to m.in. przyjęcie zbywcy jako domownika, dostarczanie mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnienie pomocy i pielęgnowania w chorobie oraz sprawienie pogrzebu odpowiadającego zwyczajom miejscowym.

Umowa dożywocia dotycząca nieruchomości również wymaga aktu notarialnego i zgody sądu opiekuńczego. Sąd powinien ocenić, czy świadczenia oferowane przez nabywcę rzeczywiście zabezpieczają potrzeby osoby ubezwłasnowolnionej oraz czy nieruchomość nie zostaje przeniesiona na warunkach dla niej krzywdzących.

Jeżeli nabywcą miałby być sam opiekun prawny, pojawia się dodatkowy problem konfliktu interesów. Zgodnie z art. 159 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego opiekun nie może reprezentować osoby pozostającej pod opieką przy czynnościach prawnych między tą osobą a opiekunem albo jego bliskimi, chyba że czynność polega na bezpłatnym przysporzeniu na rzecz podopiecznego. W takiej sytuacji konieczne może być ustanowienie kuratora, który będzie reprezentował osobę ubezwłasnowolnioną przy konkretnej czynności.

Jak wystąpić o zgodę sądu opiekuńczego?

Wniosek składa się co do zasady do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania osoby ubezwłasnowolnionej. We wniosku należy opisać planowaną czynność, wskazać składnik majątku, uzasadnić, dlaczego czynność jest zgodna z interesem podopiecznego, oraz dołączyć dokumenty potwierdzające stan majątku i potrzeby osoby ubezwłasnowolnionej.

Przy mieszkaniu potrzebne będą zwykle m.in. numer księgi wieczystej, dokumenty dotyczące prawa własności, projekt umowy albo jej główne założenia, informacje o wartości nieruchomości oraz opis sytuacji zdrowotnej i życiowej osoby ubezwłasnowolnionej. Jeżeli stroną umowy ma być opiekun, trzeba dodatkowo uwzględnić problem reprezentacji przez kuratora.

Notariusz nie powinien sporządzać aktu przenoszącego własność nieruchomości osoby ubezwłasnowolnionej bez prawomocnego zezwolenia sądu, jeżeli dana czynność przekracza zwykły zarząd. W praktyce najbezpieczniej najpierw uzyskać rozstrzygnięcie sądu, a dopiero później umawiać czynność notarialną.

Czy rodzeństwu należy się zachowek?

Rodzeństwo nie należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku. Zachowku mogą żądać zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, o ile byliby powołani do spadku z ustawy. Jeżeli więc po osobie ubezwłasnowolnionej dziedziczyłoby tylko rodzeństwo, to samo pominięcie jednego z rodzeństwa w wyniku ważnej czynności za życia spadkodawcy nie tworzy po jego stronie roszczenia o zachowek.

Nie oznacza to jednak, że każda czynność dokonana za życia osoby ubezwłasnowolnionej jest bezpieczna. Inni zainteresowani mogą kwestionować ważność umowy, brak wymaganej zgody sądu, naruszenie zasad reprezentacji albo działanie sprzeczne z interesem osoby ubezwłasnowolnionej.

Podsumowanie

Majątek osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej po jej śmierci podlega dziedziczeniu ustawowemu, jeżeli nie istnieje ważny testament sporządzony przed utratą pełnej zdolności do czynności prawnych. W typowej sytuacji, gdy osoba ta nie ma małżonka, dzieci ani rodziców, spadek przypada rodzeństwu w częściach równych.

Przekazanie majątku jednemu z rodzeństwa jeszcze za życia osoby ubezwłasnowolnionej jest możliwe tylko w ściśle kontrolowanej procedurze. Przy mieszkaniu potrzebny jest akt notarialny, zgoda sądu opiekuńczego, a często także ustanowienie kuratora ze względu na konflikt interesów. Najważniejsze jest dobro osoby ubezwłasnowolnionej, a nie plan przyszłego dziedziczenia.

FAQ

Czy osoba całkowicie ubezwłasnowolniona może napisać testament?

Nie. Testament może sporządzić i odwołać tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona takiej zdolności nie ma.

Czy opiekun prawny może sporządzić testament za osobę ubezwłasnowolnioną?

Nie. Testament jest czynnością ściśle osobistą i nie można sporządzić go przez przedstawiciela. Opiekun prawny nie może więc zastąpić osoby ubezwłasnowolnionej przy testamencie.

Kto dziedziczy po osobie ubezwłasnowolnionej bez męża, dzieci i rodziców?

W takiej sytuacji co do zasady dziedziczy rodzeństwo w częściach równych. Jeżeli któreś z rodzeństwa zmarło wcześniej, jego udział może przypaść jego zstępnym.

Czy wieloletnia opieka daje prawo do większego udziału w spadku?

Nie automatycznie. Prawo spadkowe nie przyznaje większego udziału tylko z powodu faktycznej opieki. Taka opieka może mieć znaczenie przy innych rozliczeniach rodzinnych, ale nie zmienia ustawowej kolejności dziedziczenia.

Czy można przepisać mieszkanie osoby ubezwłasnowolnionej na opiekuna?

Nie można zrobić tego samodzielnie. Taka czynność wymaga zgody sądu opiekuńczego, aktu notarialnego, a gdy stroną jest opiekun – zwykle także kuratora do reprezentowania osoby ubezwłasnowolnionej.

Czy sąd zawsze zgodzi się na darowiznę mieszkania?

Nie. Sąd ocenia, czy darowizna jest zgodna z dobrem osoby ubezwłasnowolnionej. Bezpłatne przekazanie wartościowego składnika majątku opiekunowi lub członkowi rodziny może zostać uznane za niekorzystne dla podopiecznego.

Czy rodzeństwo może żądać zachowku?

Nie. Rodzeństwo nie jest uprawnione do zachowku. Uprawnieni do zachowku mogą być zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, jeżeli spełniają warunki ustawowe.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 2025 poz. 1071, w szczególności art. 12, art. 888, art. 908, art. 931, art. 932, art. 944 i art. 991.
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 2026 poz. 236, w szczególności art. 156, art. 159 i art. 175.
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 2026 poz. 468, w zakresie postępowania przed sądem opiekuńczym i spraw spadkowych.