Komornicze zajęcie wierzytelności a przekaz dla podwykonawcy

Na czym polega komornicze zajęcie wierzytelności?

Komornicze zajęcie wierzytelności oznacza, że komornik kieruje do osoby trzeciej, która ma zapłacić dłużnikowi określoną kwotę, zawiadomienie o zajęciu i wzywa ją do niewypłacania pieniędzy dłużnikowi. W opisanej sytuacji dłużnikiem egzekwowanym jest generalny wykonawca, a zamawiający - samorządowa jednostka budżetowa - jest dłużnikiem zajętej wierzytelności, bo ma zapłacić wykonawcy fakturę.

Zgodnie z art. 896 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego komornik, dokonując zajęcia wierzytelności, wzywa dłużnika zajętej wierzytelności, aby należnego świadczenia nie uiszczał dłużnikowi egzekwowanemu, lecz złożył je komornikowi albo do depozytu Ministra Finansów, jeżeli świadczenie nie jest wymagalne albo istnieją przeszkody do jego spełnienia. Z kolei art. 896 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje wezwanie dłużnika egzekwowanego, aby nie odbierał świadczenia i nie rozporządzał zajętą wierzytelnością.

Skutek zajęcia powstaje po stronie zamawiającego od chwili doręczenia mu zawiadomienia komornika. Wynika to wprost z art. 900 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Od tej chwili zamawiający powinien traktować wierzytelność z faktury jako zajętą i postępować zgodnie z treścią pisma komornika.

Jakie obowiązki ma zamawiający po otrzymaniu zajęcia?

Po doręczeniu zajęcia zamawiający powinien przede wszystkim sprawdzić, jaką wierzytelność wskazano w piśmie komornika, jaka kwota pozostaje do zapłaty wykonawcy, czy faktura jest wymagalna oraz czy istnieją przeszkody do zapłaty. Obowiązki informacyjne wobec komornika wynikają z art. 896 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten nakłada na dłużnika zajętej wierzytelności obowiązek złożenia oświadczenia, czy i w jakiej wysokości uznaje zajętą wierzytelność oraz czy i kiedy świadczenie będzie wymagalne, a także czy inne osoby roszczą sobie prawa do tej wierzytelności.

Jeżeli wierzytelność z faktury istnieje, jest wymagalna i nie ma skutecznego wcześniejszego rozporządzenia wierzytelnością, bezpiecznym działaniem jest zapłata na rachunek wskazany przez komornika. Jeżeli natomiast zamawiający ma udokumentowane wątpliwości, na przykład otrzymał wcześniej umowę cesji, oświadczenie o przyjęciu przekazu albo wezwanie podwykonawcy do bezpośredniej zapłaty, powinien niezwłocznie poinformować o tym komornika i rozważyć złożenie kwoty do depozytu, jeżeli zachodzą podstawy z art. 896 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

W praktyce podobne problemy pojawiają się nie tylko przy wynagrodzeniu z robót budowlanych. Warto porównać także sytuację, gdy przedmiotem egzekucji jest zajęcie przychodu z najmu - również tam kluczowe jest, kto jest dłużnikiem zajętej wierzytelności i od kiedy musi stosować się do pisma komornika.

Przekaz dla podwykonawcy a przelew wierzytelności - ważna różnica

W opisanym stanie faktycznym wykonawca przekazał zamawiającemu dyspozycje płatnicze, określane jako przekazy, na rzecz podwykonawców. Taki dokument trzeba odróżnić od przelewu wierzytelności, czyli cesji.

Przekaz został uregulowany w art. 921¹-921⁵ ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Zgodnie z art. 921¹ Kodeksu cywilnego ten, kto przekazuje drugiemu spełnienie świadczenia na rzecz osoby trzeciej, upoważnia tę osobę trzecią do przyjęcia świadczenia na rachunek przekazującego, a przekazanego do spełnienia świadczenia na rachunek przekazującego. Przekaz nie przenosi automatycznie wierzytelności z wykonawcy na podwykonawcę.

Inaczej działa przelew wierzytelności. Zgodnie z art. 509 § 1 Kodeksu cywilnego wierzyciel może bez zgody dłużnika przenieść wierzytelność na osobę trzecią, chyba że sprzeciwiałoby się to ustawie, zastrzeżeniu umownemu albo właściwości zobowiązania. Skuteczna cesja dokonana przed zajęciem może oznaczać, że w chwili doręczenia zajęcia wykonawca nie był już wierzycielem tej należności. Wtedy komornik nie powinien skutecznie zająć wierzytelności, która wyszła z majątku dłużnika egzekwowanego.

Jeżeli w sprawie występuje cesja, trzeba zbadać jej datę, zakres, ewentualny zakaz cesji w umowie oraz to, czy zamawiający został o niej skutecznie zawiadomiony. Osobny problem stanowi cedowanie przyszłych należności, ponieważ skuteczność takiej czynności zależy od dostatecznego oznaczenia wierzytelności i treści umowy.

Co, jeżeli przekaz został dokonany przed zajęciem?

Sam fakt, że wykonawca wystawił przekazy przed doręczeniem zajęcia, nie przesądza jeszcze, że zamawiający może zapłacić podwykonawcom z pominięciem komornika. W orzecznictwie podkreśla się, że przekaz nie jest czynnością rozporządzającą wierzytelnością. Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 14 grudnia 2005 r., sygn. akt I ACa 494/05, wskazał, że przekaz nie jest czynnością prawną zobowiązującą ani rozporządzającą, lecz czynnością upoważniającą.

Istotne jest jednak, czy zamawiający przyjął przekaz wobec podwykonawcy. Z art. 921² § 1 Kodeksu cywilnego wynika, że jeżeli przekazany oświadczył odbiorcy przekazu, że przekaz przyjmuje, jest względem odbiorcy obowiązany do spełnienia świadczenia określonego w przekazie. Przyjęcie przekazu przed zajęciem może więc tworzyć odrębny stosunek prawny między zamawiającym a podwykonawcą. Taka sytuacja wymaga szczegółowej analizy dokumentów, dat i treści oświadczeń.

Jeżeli natomiast zamawiający otrzymał jedynie jednostronną dyspozycję wykonawcy, ale jej nie przyjął wobec podwykonawców przed zajęciem, to po doręczeniu zajęcia powinien zasadniczo wykonać zajęcie komornicze, a nie dyspozycje płatnicze wykonawcy.

Czy wcześniejsza cesja jest skuteczna wobec komornika?

Jeżeli przed zajęciem doszło do skutecznego przelewu wierzytelności z wykonawcy na podwykonawcę albo innego wierzyciela, wierzytelność mogła przestać należeć do wykonawcy. W takim przypadku zamawiający powinien poinformować komornika o cesji i przedstawić jej podstawowe dane. Nie oznacza to jednak, że każda umowa nazwana cesją będzie skuteczna. Trzeba sprawdzić między innymi, czy umowa podstawowa nie zawierała zakazu przelewu, czy cesja obejmowała właśnie tę fakturę oraz czy wierzytelność była dostatecznie oznaczona.

Znaczenie ma również pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w wyroku z dnia 15 lutego 2008 r., sygn. akt I CSK 357/07. Sąd Najwyższy wskazał, że art. 885 in fine w zw. z art. 902 Kodeksu postępowania cywilnego nie ma zastosowania do wierzytelności polegającej na obowiązku spełnienia świadczenia jednorazowego, jeżeli do rozporządzenia nią doszło przed zajęciem, a wymagalność wierzytelności nastąpiła po zajęciu. W praktyce oznacza to, że przy jednorazowej wierzytelności z faktury wcześniejsza skuteczna cesja nie powinna być ignorowana tylko dlatego, że termin płatności przypadał już po zajęciu.

Dla zamawiającego praktyczny wniosek jest następujący: przekaz i cesja to nie to samo. Przekaz zwykle nie blokuje zajęcia, natomiast skuteczna cesja sprzed zajęcia może spowodować, że zajęcie nie obejmuje tej wierzytelności.

Odpowiedzialność wobec podwykonawcy przy robotach budowlanych

W sprawach dotyczących robót budowlanych trzeba osobno ocenić odpowiedzialność inwestora wobec podwykonawcy. Zgodnie z art. 647¹ § 1 Kodeksu cywilnego inwestor odpowiada solidarnie z wykonawcą za zapłatę wynagrodzenia należnego podwykonawcy za roboty budowlane, których szczegółowy przedmiot został zgłoszony inwestorowi przed przystąpieniem do wykonywania tych robót, chyba że inwestor w terminie 30 dni od doręczenia zgłoszenia złożył podwykonawcy i wykonawcy sprzeciw. Art. 647¹ § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że zgłoszenie nie jest wymagane, jeżeli inwestor i wykonawca określili w umowie szczegółowy przedmiot robót wykonywanych przez oznaczonego podwykonawcę.

Jeżeli przesłanki z art. 647¹ Kodeksu cywilnego są spełnione, podwykonawca może dochodzić zapłaty od inwestora, nawet jeśli inwestor przekazał zajętą wierzytelność komornikowi. To nie oznacza jednak, że zamawiający może dowolnie zignorować zajęcie. Są to dwa różne stosunki prawne: zajęta wierzytelność wykonawcy wobec zamawiającego oraz potencjalne roszczenie podwykonawcy wobec inwestora.

W zamówieniach publicznych dodatkowo trzeba uwzględnić art. 465 ustawy z dnia 11 września 2019 r. - Prawo zamówień publicznych. Przepis ten reguluje bezpośrednią zapłatę wymagalnego wynagrodzenia przysługującego podwykonawcy lub dalszemu podwykonawcy, który zawarł zaakceptowaną umowę o podwykonawstwo albo którego umowa została przedłożona zamawiającemu, zależnie od rodzaju umowy i spełnienia warunków ustawowych. Dlatego w jednostce sektora finansów publicznych należy równolegle sprawdzić dokumentację zamówienia, status podwykonawców i tryb zgłoszenia umów.

Konsekwencje zignorowania zajęcia komorniczego

Zignorowanie zajęcia może narazić zamawiającego na odpowiedzialność odszkodowawczą. Z art. 886 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego, stosowanego odpowiednio do zajęcia wierzytelności na podstawie art. 902 Kodeksu postępowania cywilnego, wynika, że dłużnik zajętej wierzytelności, który naruszył obowiązki wynikające z zajęcia albo złożył nieprawdziwe oświadczenie, odpowiada za wyrządzoną wierzycielowi szkodę.

Ryzyko może pojawić się także wtedy, gdy wskutek działań komornika rachunek bankowy dłużnika lub osoby trzeciej zostaje obciążony w sposób budzący wątpliwości. W innym kontekście opisuje to problem saldo ujemne przez komornika. W sprawach egzekucyjnych zawsze warto szybko weryfikować podstawę zajęcia i dokumentować swoje stanowisko.

Jeżeli zamawiający uważa, że zajęcie obejmuje wierzytelność, która nie przysługuje już dłużnikowi egzekwowanemu, powinien złożyć komornikowi pisemne oświadczenie z załącznikami. Gdy spór dotyczy samej zasadności zajęcia albo działań komornika, zainteresowane podmioty mogą rozważyć skargę na czynności komornika na podstawie art. 767 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Trzeba jednak pamiętać, że termin na wniesienie skargi wynosi co do zasady tydzień, co wynika z art. 767 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego.

W przypadku zajęcia wynagrodzenia lub innych świadczeń powtarzalnych przydatne może być omówienie procedury dotyczącej uchylenie zajęcia wynagrodzenia, choć przy wierzytelności z faktury podstawą działania będzie analiza konkretnego zajęcia i dokumentów zobowiązania.

Jak praktycznie postąpić po otrzymaniu zajęcia?

Po otrzymaniu zajęcia warto zastosować uporządkowaną procedurę. Po pierwsze, należy ustalić datę i godzinę doręczenia zajęcia oraz kwotę pozostającą do zapłaty. Po drugie, trzeba porównać zajęcie z dokumentami otrzymanymi od wykonawcy i podwykonawców: przekazami, cesjami, umowami podwykonawczymi, protokołami odbioru i fakturami. Po trzecie, należy odpowiedzieć komornikowi w zakresie wymaganym przez art. 896 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli dokumenty wskazują wyłącznie na jednostronne przekazy wykonawcy, bez wcześniejszego przyjęcia przekazu przez zamawiającego i bez cesji, najbezpieczniej jest przekazać wymagalną kwotę komornikowi zgodnie z zajęciem. Jeżeli istnieje skuteczna cesja sprzed zajęcia albo odrębny ustawowy obowiązek bezpośredniej zapłaty podwykonawcy, sprawa wymaga indywidualnego rozstrzygnięcia i najlepiej pisemnego stanowiska komornika lub złożenia świadczenia do depozytu, gdy istnieją przesłanki.

Analogicznie ostrożnie należy postępować przy zajęciu rzeczy lub praw, którymi dłużnik próbował wcześniej rozporządzić. Przykładem jest sprzedaż auta zajętego komorniczo - także tam rozstrzygające są daty czynności, ich skuteczność i moment zajęcia.

FAQ

Czy po zajęciu wierzytelności można zapłacić wykonawcy?

Co do zasady nie. Po doręczeniu zajęcia zamawiający powinien stosować się do wezwania komornika wynikającego z art. 896 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Zapłata wykonawcy mimo zajęcia może prowadzić do odpowiedzialności odszkodowawczej z art. 886 § 3 w zw. z art. 902 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy przekaz dla podwykonawcy blokuje zajęcie komornicze?

Sam przekaz z art. 921¹ Kodeksu cywilnego nie jest przelewem wierzytelności i zwykle nie blokuje zajęcia. Trzeba jednak sprawdzić, czy zamawiający przyjął przekaz wobec podwykonawcy przed zajęciem, bo art. 921² § 1 Kodeksu cywilnego może wtedy tworzyć odrębny obowiązek zapłaty.

Czy cesja wierzytelności sprzed zajęcia jest ważniejsza niż zajęcie?

Jeżeli cesja była skuteczna i objęła daną wierzytelność przed doręczeniem zajęcia, wierzytelność mogła przestać należeć do dłużnika egzekwowanego. Wtedy zamawiający powinien powiadomić komornika i przedstawić dokumenty cesji, zamiast automatycznie płacić komornikowi.

Czy podwykonawca może żądać zapłaty od inwestora mimo zajęcia komorniczego?

Tak, jeżeli spełnione są przesłanki odpowiedzialności inwestora z art. 647¹ Kodeksu cywilnego albo, przy zamówieniach publicznych, przesłanki bezpośredniej zapłaty z art. 465 Prawa zamówień publicznych. Jest to jednak odrębna podstawa roszczenia niż wierzytelność wykonawcy zajęta przez komornika.

Co zrobić, gdy zamawiający nie wie, komu zapłacić?

Należy niezwłocznie odpowiedzieć komornikowi, wskazać istniejące wątpliwości i załączyć dokumenty. Jeżeli występują konkurencyjne roszczenia, warto rozważyć depozyt albo uzyskanie pisemnego stanowiska prawnego, ponieważ błędna płatność może oznaczać ryzyko konieczności zapłaty drugi raz.

Podsumowanie

W typowej sytuacji, gdy zamawiający otrzymał zajęcie wierzytelności generalnego wykonawcy, a wykonawca przedstawił jedynie przekazy lub dyspozycje płatnicze na rzecz podwykonawców, należność z faktury powinna zostać przekazana zgodnie z zajęciem komorniczym. Przekaz nie jest bowiem cesją i sam nie przenosi wierzytelności na podwykonawcę.

Inaczej może być, jeżeli przed zajęciem zawarto skuteczną cesję, zamawiający przyjął przekaz wobec podwykonawcy albo powstał odrębny obowiązek bezpośredniej zapłaty podwykonawcy. Wtedy konieczna jest analiza dokumentów i dat, ponieważ zamawiający musi uniknąć zarówno naruszenia zajęcia, jak i bezpodstawnej odmowy zapłaty uprawnionemu podmiotowi.

Źródła

1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 896, art. 900, art. 902, art. 885, art. 886 i art. 767 - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 509, art. 647¹ oraz art. 921¹-921⁵ - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
3. Ustawa z dnia 11 września 2019 r. - Prawo zamówień publicznych, w szczególności art. 465 - Dz.U. 2019 poz. 2019
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2008 r., sygn. akt I CSK 357/07.
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 14 grudnia 2005 r., sygn. akt I ACa 494/05.