Przeliczenie renty rodzinnej po zmarłym mężu – kiedy ZUS może odmówić?

Czy ZUS musi przeliczyć rentę rodzinną na podstawie art. 110a?

Nie. W aktualnym stanie prawnym art. 110a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest uchylony. Oznacza to, że nie można dziś skutecznie żądać przeliczenia renty rodzinnej wyłącznie na tej podstawie. To ważna zmiana w stosunku do starszych opracowań, ponieważ w wielu decyzjach i poradach sprzed lat pojawiał się jeszcze ten przepis.

Przy rencie rodzinnej trzeba odróżnić dwie kwestie. Pierwsza to ustalenie, jakie świadczenie przysługiwałoby osobie zmarłej. Druga to obliczenie samej renty rodzinnej jako określonego procentu tego świadczenia. Jeżeli zmarły miałby prawo do wyższej emerytury albo renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, może to przełożyć się na wysokość renty rodzinnej. Jeżeli jednak nie ma podstaw do podwyższenia świadczenia zmarłego, sama renta rodzinna również nie wzrośnie.

Jeżeli zatem ZUS odmówił przeliczenia renty rodzinnej dlatego, że wniosek oparto wyłącznie na art. 110a, odmowa może być prawidłowa. Nie oznacza to jednak, że każda sprawa jest z góry przegrana. Warto sprawdzić, czy istnieją inne podstawy przeliczenia: nieuwzględnione okresy pracy zmarłego, dokumenty potwierdzające wyższe zarobki, błąd w decyzji albo nowe dowody mające wpływ na wysokość świadczenia.

Jak oblicza się rentę rodzinną?

Renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym po osobie zmarłej. Zgodnie z art. 73 ustawy emerytalnej wynosi ona:

• 85% świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu – jeżeli do renty rodzinnej uprawniona jest jedna osoba,
• 90% świadczenia – jeżeli uprawnione są dwie osoby,
• 95% świadczenia – jeżeli uprawnione są trzy osoby lub więcej.

Za świadczenie, które przysługiwałoby zmarłemu, przyjmuje się co do zasady kwotę jego emerytury albo renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. ZUS powinien ustalić rentę rodzinną po świadczeniu najkorzystniejszym dla uprawnionych. Wszystkim uprawnionym członkom rodziny przysługuje jedna łączna renta rodzinna, która w razie potrzeby jest dzielona między nich.

W praktyce oznacza to, że osoba pobierająca rentę rodzinną nie może żądać przeliczenia tak, jakby chodziło o jej własną emeryturę. Trzeba wykazać, że inaczej powinno zostać obliczone świadczenie osoby zmarłej albo że przy samej rencie rodzinnej ZUS błędnie zastosował przepisy.

Wskaźnik podstawy wymiaru wyższy niż 250% a renta rodzinna

W opisanej sytuacji istotne jest to, że wskaźnik wysokości podstawy wymiaru wynosił 568,87%, ale został ograniczony do 250%. Takie ograniczenie wynika z art. 15 ust. 5 ustawy emerytalnej: wskaźnik wysokości podstawy wymiaru nie może być wyższy niż 250%.

Dlatego sam fakt, że faktyczny wskaźnik zarobków zmarłego był znacznie wyższy niż 250%, nie przesądza o prawie do wyższej renty rodzinnej. ZUS przy obliczaniu świadczenia stosuje ustawowy limit. Jeżeli wcześniejsza decyzja prawidłowo ograniczyła wskaźnik do 250%, samo powołanie się na wyższy wskaźnik sprzed ograniczenia zwykle nie wystarczy do przeliczenia renty.

Inaczej może być wtedy, gdy po wydaniu decyzji pojawią się dokumenty wskazujące na inne, korzystniejsze lata zarobków zmarłego, nieuwzględnione okresy składkowe albo błąd rachunkowy lub prawny ZUS. Wtedy podstawą działania nie jest uchylony art. 110a, lecz przepisy o ponownym ustaleniu wysokości świadczenia, przede wszystkim art. 109, art. 111–114 ustawy emerytalnej.

Kiedy można żądać ponownego przeliczenia renty rodzinnej?

Przeliczenie renty rodzinnej może mieć sens przede wszystkim wtedy, gdy możliwe jest podwyższenie świadczenia, od którego renta rodzinna została obliczona. Najczęściej chodzi o świadczenie zmarłego męża, żony, rodzica albo innej osoby, po której przysługuje renta rodzinna.

Podstawy do ponownego ustalenia mogą wystąpić zwłaszcza wtedy, gdy:

• odnaleziono świadectwa pracy, zaświadczenia o zatrudnieniu, legitymację ubezpieczeniową albo inne dokumenty potwierdzające okresy pracy zmarłego,
• uzyskano dokumenty płacowe, np. zaświadczenia Rp-7, listy płac lub archiwalne dokumenty z zakładu pracy, które mogą zmienić podstawę wymiaru,
• ZUS nie uwzględnił wszystkich okresów składkowych lub nieskładkowych,
• w poprzedniej decyzji doszło do błędu organu rentowego,
• po uprawomocnieniu decyzji ujawniono nowe okoliczności istniejące przed jej wydaniem i mające wpływ na wysokość świadczenia.

Art. 111 ustawy emerytalnej pozwala ponownie obliczyć emeryturę lub rentę od podstawy wymiaru ustalonej na nowo, jeżeli wskaźnik wysokości podstawy wymiaru jest wyższy od poprzednio obliczonego. Natomiast art. 112 i art. 113 dotyczą doliczenia nieuwzględnionych okresów składkowych. Art. 114 ma znaczenie wtedy, gdy po prawomocnej decyzji pojawiają się nowe dowody, nowe okoliczności albo ujawnia się błąd ZUS.

Jakie dokumenty warto dołączyć do wniosku?

Do wniosku o ponowne ustalenie wysokości renty rodzinnej warto dołączyć dokumenty dotyczące osoby zmarłej, a nie tylko dokumenty osoby pobierającej rentę. W praktyce największe znaczenie mają:

• świadectwa pracy zmarłego,
• zaświadczenia o zatrudnieniu i wynagrodzeniu, w tym dawne druki Rp-7,
• legitymacja ubezpieczeniowa z wpisami o zatrudnieniu i zarobkach,
• archiwalne listy płac, angaże, umowy, zaświadczenia z archiwum zakładowego,
• decyzje ZUS dotyczące świadczenia zmarłego, kapitału początkowego albo wcześniejszych przeliczeń,
• dokumenty potwierdzające okresy składkowe i nieskładkowe, które nie zostały wcześniej uwzględnione.

Jeżeli zakład pracy już nie istnieje, dokumentacji można szukać w archiwach, u następców prawnych pracodawcy albo w bazach prowadzonych przez ZUS. Nie zawsze uda się uzyskać komplet dokumentów, ale nawet pojedynczy dokument potwierdzający nieuwzględniony okres lub zarobki może mieć znaczenie.

Warto też pamiętać, że ZUS nie powinien ponownie badać sprawy tylko dlatego, że uprawniony nie zgadza się z wysokością renty. Potrzebny jest konkretny zarzut, nowy dowód albo wskazanie błędu w dotychczasowym wyliczeniu.

Czy renta rodzinna może wzrosnąć po waloryzacji albo po rencie wdowiej?

Renta rodzinna podlega corocznej waloryzacji na zasadach ogólnych. To jednak nie jest to samo, co indywidualne przeliczenie świadczenia na podstawie nowych dokumentów. Waloryzacja obejmuje świadczenia z urzędu i zwykle nie wymaga składania osobnego wniosku.

Od 2025 r. funkcjonują również przepisy o wypłacie świadczeń w zbiegu z rentą rodzinną, potocznie nazywane rentą wdowią. To nie jest nowe świadczenie zastępujące rentę rodzinną ani sposób przeliczenia renty rodzinnej po zmarłym. Chodzi o możliwość łączenia renty rodzinnej po małżonku z własnym świadczeniem, np. emeryturą, po spełnieniu warunków ustawowych.

Jeżeli wdowa albo wdowiec ma własną emeryturę i rentę rodzinną po małżonku, warto oddzielnie sprawdzić prawo do wypłaty świadczeń w zbiegu. Nie rozwiązuje to jednak problemu, czy sama renta rodzinna została prawidłowo obliczona.

Co zrobić po odmowie ZUS?

Jeżeli ZUS wyda decyzję odmowną, należy najpierw dokładnie przeczytać jej uzasadnienie. Trzeba ustalić, czy ZUS odmówił z powodu braku podstawy prawnej, braku nowych dowodów, braku korzystniejszego wskaźnika, czy z powodu innej oceny dokumentów.

Od decyzji w sprawie emerytury lub renty można wnieść odwołanie do sądu okręgowego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Odwołanie składa się za pośrednictwem oddziału ZUS, który wydał decyzję, zasadniczo w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji. W odwołaniu warto wskazać, z czym się nie zgadzasz, czego żądasz oraz jakie dowody potwierdzają Twoje stanowisko.

Jeżeli jedynym argumentem jest to, że dawny wskaźnik przed ograniczeniem był wyższy niż 250%, szanse na skuteczne odwołanie mogą być niewielkie. Jeżeli jednak ZUS pominął konkretne dokumenty, błędnie ustalił staż zmarłego albo nieprawidłowo przyjął podstawę wymiaru, odwołanie może być zasadne.

FAQ

Czy art. 110a nadal obowiązuje?

Nie. W aktualnym tekście ustawy o emeryturach i rentach z FUS art. 110a jest uchylony. Nie można więc opierać obecnego wniosku o przeliczenie renty rodzinnej wyłącznie na tym przepisie.

Czy wskaźnik 568,87% powinien zostać zastosowany zamiast 250%?

Co do zasady nie. Ustawa przewiduje limit wskaźnika wysokości podstawy wymiaru do 250%. Jeżeli ZUS prawidłowo zastosował ten limit, sam wyższy wskaźnik przed ograniczeniem nie daje automatycznie prawa do wyższej renty rodzinnej.

Czy osoba pobierająca rentę rodzinną może żądać przeliczenia świadczenia zmarłego?

Może złożyć wniosek o ponowne ustalenie wysokości renty rodzinnej, ale musi wykazać podstawę, która wpływa na świadczenie zmarłego albo na sposób obliczenia renty rodzinnej. Najczęściej chodzi o nowe dokumenty dotyczące stażu lub zarobków zmarłego.

Czy ZUS obniży rentę, jeżeli po przeliczeniu wyszłaby niższa kwota?

Przy ponownym ustaleniu na zasadach art. 109 ustawy emerytalnej, jeżeli wynik byłby niższy, świadczenie powinno przysługiwać w dotychczasowej wysokości. W praktyce warto jednak dokładnie sprawdzić, jakiej podstawy prawnej dotyczy wniosek i czego żąda ZUS.

Jak długo mam na odwołanie od decyzji ZUS?

Zasadniczo miesiąc od doręczenia decyzji. Odwołanie kieruje się do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, ale składa za pośrednictwem tego oddziału ZUS, który wydał decyzję.

Czy renta wdowia to przeliczenie renty rodzinnej?

Nie. Renta wdowia to potoczne określenie wypłaty świadczeń w zbiegu, czyli możliwości łączenia renty rodzinnej po małżonku z własnym świadczeniem, np. emeryturą. Nie zastępuje ona procedury przeliczenia samej renty rodzinnej.

Podsumowanie

W sprawie przeliczenia renty rodzinnej kluczowe jest to, że renta ta zależy od świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu. Jeżeli podstawę wniosku stanowi wyłącznie dawny art. 110a albo sam fakt istnienia wskaźnika wyższego niż 250%, ZUS może odmówić przeliczenia. W aktualnym stanie prawnym art. 110a jest uchylony, a wskaźnik wysokości podstawy wymiaru nadal nie może przekroczyć 250%.

Wniosek może być natomiast zasadny, gdy istnieją konkretne nowe dokumenty, nieuwzględnione okresy składkowe, dokumenty płacowe zmarłego, błąd ZUS albo inne okoliczności wpływające na wysokość świadczenia. Po otrzymaniu odmowy warto sprawdzić termin odwołania i ocenić, czy w sprawie są dowody, które mogą realnie zmienić wyliczenie.

Źródła

• Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – aktualny tekst jednolity: Dz.U. 2024 poz. 1631.
• Informacje ZUS o rencie rodzinnej: Renta rodzinna – ZUS.
• Informacje ZUS o wypłacie świadczeń łącznie z rentą rodzinną, czyli tzw. rencie wdowiej: renta wdowia – ZUS.
• Informacje ZUS o postępowaniu odwoławczym: odwołanie od decyzji ZUS.