Renta rodzinna a składki KRUS – kiedy ZUS może odmówić przeliczenia?

Zasady ustalania renty rodzinnej

Renta rodzinna przysługuje członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy albo spełniała warunki do uzyskania jednego z tych świadczeń. Wynika to wprost z art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Wysokość renty rodzinnej ustala się jako odpowiedni procent świadczenia zmarłego. Zgodnie z art. 73 ust. 1 tej ustawy wynosi ona: 85% świadczenia dla jednej osoby uprawnionej, 90% dla dwóch osób uprawnionych oraz 95% dla trzech lub więcej osób uprawnionych.

To bardzo ważne w praktyce: renta rodzinna nie jest nowym, samodzielnie liczonym świadczeniem, lecz świadczeniem pochodnym od uprawnień zmarłego. Dlatego kluczowe jest to, jakie świadczenie należało się zmarłemu na dzień śmierci, a nie jakie mogłoby zostać przyznane w przyszłości.

Czy okresy lub składki związane z KRUS mogą podwyższyć rentę rodzinną?

Mogą mieć znaczenie tylko wtedy, gdy zgodnie z przepisami powinny były wpływać na świadczenie zmarłego jeszcze za jego życia. Sam fakt opłacania składek rolniczych albo posiadania okresów ubezpieczenia rolniczego nie oznacza automatycznie, że ZUS musi po śmierci przeliczyć rentę rodzinną.

W systemie powszechnym znaczenie mogą mieć m.in. okresy rolne uwzględniane jako okresy uzupełniające albo zwiększenie z tytułu opłacania składek na Fundusz Emerytalny Rolników, Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników lub ubezpieczenie emerytalno-rentowe rolników. Podstawą są w szczególności art. 10 ust. 1 pkt 1–3, art. 26 oraz art. 56 ust. 1–4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zakres uwzględnienia tych okresów zależy jednak od rodzaju świadczenia zmarłego, dat podlegania ubezpieczeniu oraz tego, czy okresy te były potrzebne i dopuszczalne do ustalenia prawa lub wysokości świadczenia.

Jeżeli zmarły pobierał rentę z tytułu niezdolności do pracy, a nie emeryturę, to nie każda okoliczność, która mogłaby mieć znaczenie przy późniejszym ustalaniu emerytury, może zostać wykorzystana do podwyższenia renty rodzinnej po jego śmierci.

Dlaczego ZUS może odmówić przeliczenia

Odmowa ZUS bywa prawidłowa wtedy, gdy wniosek o przeliczenie opiera się wyłącznie na twierdzeniu, że zmarły osiągnąłby w przyszłości wiek emerytalny i wtedy jego świadczenie zostałoby ustalone korzystniej. Przepisy o rencie rodzinnej odwołują się bowiem do stanu istniejącego na dzień śmierci, co wynika z art. 65 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Jeżeli więc zmarły nie miał jeszcze ustalonego prawa do emerytury, a jedynie pobierał rentę z tytułu niezdolności do pracy, to sama hipotetyczna możliwość późniejszego przeliczenia emerytury zwykle nie daje podstaw do podwyższenia renty rodzinnej.

Inaczej może być wtedy, gdy już w chwili śmierci zmarły spełniał warunki do emerytury i możliwe jest wykazanie, że dla potrzeb renty rodzinnej ZUS powinien był przyjąć świadczenie korzystniejsze. Taka ocena zawsze zależy od konkretnych dokumentów, dat urodzenia, przebiegu ubezpieczenia i treści wcześniejszych decyzji.

Kiedy możliwe jest ponowne ustalenie świadczenia

Najważniejszą podstawą jest art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie z tym przepisem prawo do świadczeń lub ich wysokość ulega ponownemu ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej albo z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawnione okoliczności istniejące przed wydaniem decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość.

W praktyce oznacza to, że samo niezadowolenie z decyzji nie wystarczy. Potrzebne są:

• dokumenty potwierdzające okresy rolnicze albo opłacanie składek,
• dowód, że okoliczności te istniały już wcześniej,
• wykazanie, że mogły wpływać na świadczenie zmarłego jeszcze przed jego śmiercią.

Jeżeli dokumenty były znane wcześniej i ZUS prawidłowo je ocenił, przepis art. 114 ust. 1 nie będzie podstawą do skutecznego przeliczenia. Jeżeli jednak organ pominął istotny dokument lub błędnie zastosował przepisy, ponowne ustalenie może być zasadne.

Znaczenie okresów rolniczych i ubezpieczenia w KRUS

Okresy pracy w gospodarstwie rolnym oraz okresy podlegania ubezpieczeniu rolniczemu nie zawsze działają tak samo. Trzeba odróżnić:

Dlatego w sprawach podobnych do opisanej najczęściej trzeba odpowiedzieć na pytanie: czy zmarły już za życia mógł skutecznie domagać się wyższego świadczenia z uwzględnieniem okresów lub składek związanych z KRUS? Jeżeli nie, renta rodzinna zwykle nie wzrośnie.

Jak odwołać się od decyzji ZUS

Od decyzji ZUS przysługuje odwołanie do sądu okręgowego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, za pośrednictwem organu rentowego. Termin wynosi 1 miesiąc od doręczenia decyzji. Wynika to z art. 477(9) § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Odwołanie składa się do ZUS, ale adresuje do właściwego sądu. W piśmie warto:

• wskazać numer i datę decyzji,
• napisać, czy żąda się zmiany decyzji, czy jej uchylenia,
• powołać konkretne przepisy, np. art. 65, art. 73 lub art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z FUS,
• załączyć dokumenty potwierdzające okresy rolnicze lub opłacanie składek,
• wyjaśnić, dlaczego dokumenty te mają wpływ na świadczenie zmarłego.

Jeżeli termin 1 miesiąca już upłynął, warto rozważyć złożenie nowego wniosku o ponowne ustalenie świadczenia, ale tylko wtedy, gdy pojawiły się nowe dowody lub nowe okoliczności w rozumieniu art. 114 ust. 1 ustawy.

Co warto sprawdzić przed sporem z ZUS

Przed złożeniem odwołania lub kolejnego wniosku dobrze jest zweryfikować:

• czy zmarły miał wydane wcześniejsze decyzje ZUS i KRUS,
• czy dokumenty dotyczą okresów sprzed śmierci i czy były już w aktach,
• czy zmarły na dzień śmierci spełniał warunki do emerytury,
• czy żądanie dotyczy rzeczywistego błędu w ustaleniu świadczenia, czy tylko hipotetycznej przyszłej emerytury.

To ostatnie rozróżnienie jest najważniejsze. Sąd może zmienić decyzję, jeżeli ZUS źle ocenił istniejące dowody lub błędnie zastosował przepisy. Zwykle nie zmieni jednak decyzji tylko dlatego, że zmarły po pewnym czasie osiągnąłby wiek emerytalny.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy renta rodzinna może być przeliczona po latach?

Tak, ale tylko wtedy, gdy istnieje konkretna podstawa prawna, np. nowe dowody albo ujawnione wcześniej istniejące okoliczności z art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Czy składki z KRUS zawsze zwiększają świadczenie z ZUS?

Nie. Ich znaczenie zależy od rodzaju świadczenia, okresu ubezpieczenia i tego, czy przepisy pozwalają uwzględnić je przy ustalaniu prawa lub wysokości świadczenia.

Czy można żądać przeliczenia renty rodzinnej, bo zmarły ukończyłby już wiek emerytalny?

Co do zasady nie. Sama hipotetyczna przyszła emerytura nie wystarcza, jeśli na dzień śmierci zmarły nie miał jeszcze prawa do tak ustalonego świadczenia.

Ile czasu jest na odwołanie od decyzji ZUS?

1 miesiąc od dnia doręczenia decyzji, zgodnie z art. 477(9) § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy odwołanie do sądu ma sens bez nowych dokumentów?

Tak, jeżeli decyzja narusza prawo albo ZUS błędnie ocenił już istniejące dowody. Jeśli jednak sprawa opiera się tylko na nowych twierdzeniach bez dokumentów, szanse są zwykle mniejsze.

Źródła

1. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118.

2. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników – Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24.

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 477(9) § 1.