Ubezwłasnowolnienie mamy chorej na Alzheimera a dom

Czy można przepisać dom mamy chorej na Alzheimera?

Jeżeli mama jest właścicielką domu i nadal żyje, nie można przeprowadzić po niej spadku ani działu spadku. Wynika to wprost z art. 924 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, zgodnie z którym spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, oraz z art. 925 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku.

Nie można też ważnie „podzielić” między dzieci majątku osoby żyjącej jako przyszłego spadku. Art. 1047 Kodeksu cywilnego stanowi, że umowa o spadek po osobie żyjącej jest nieważna, z wyjątkiem umowy o zrzeczenie się dziedziczenia przewidzianej w art. 1048 Kodeksu cywilnego. Taka umowa musiałaby jednak zostać zawarta między przyszłym spadkodawcą a spadkobiercą ustawowym, a więc wymagałaby świadomego udziału mamy.

Jeżeli z powodu zaawansowanej choroby Alzheimera mama nie ma realnego kontaktu, nie rozumie znaczenia czynności i nie może świadomie podjąć decyzji, nie może skutecznie darować domu, sprzedać go, zawrzeć umowy dożywocia ani sporządzić testamentu. Zgodnie z art. 82 Kodeksu cywilnego nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Dodatkowo przeniesienie własności nieruchomości wymaga aktu notarialnego na podstawie art. 158 Kodeksu cywilnego, a notariusz musi mieć pewność, że strona rozumie znaczenie czynności.

Ubezwłasnowolnienie osoby chorej na Alzheimera

W przypadku zaawansowanej choroby otępiennej podstawową instytucją prawną jest ubezwłasnowolnienie całkowite albo częściowe. Zgodnie z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, która ukończyła 13 lat, może zostać ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. W praktyce zaawansowane otępienie w przebiegu choroby Alzheimera może stanowić podstawę takiego wniosku, jeżeli rzeczywiście uniemożliwia samodzielne kierowanie sprawami.

Jeżeli osoba pełnoletnia nie wymaga ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw, sąd może orzec ubezwłasnowolnienie częściowe na podstawie art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego. Przy braku kontaktu, niemożności składania oświadczeń i trwałej niezdolności do rozumienia spraw majątkowych częściej rozważane jest jednak ubezwłasnowolnienie całkowite.

Sprawę o ubezwłasnowolnienie rozpoznaje sąd okręgowy na podstawie art. 544 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. Właściwy jest sąd miejsca zamieszkania osoby, której wniosek dotyczy, a jeżeli nie ma ona miejsca zamieszkania w Polsce, sąd miejsca jej pobytu, co wynika z art. 544 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Wniosek mogą złożyć osoby wskazane w art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, w szczególności małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy osoby, której wniosek dotyczy. W określonych sytuacjach z inicjatywą może wystąpić także prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich albo Rzecznik Praw Dziecka, jeżeli przemawia za tym ochrona praw danej osoby.

Jakie dokumenty i koszty przy wniosku o ubezwłasnowolnienie?

Do wniosku warto dołączyć odpis aktu urodzenia osoby, której dotyczy sprawa, dokumenty potwierdzające pokrewieństwo wnioskodawcy, aktualną dokumentację medyczną, informacje o pobycie w placówce opiekuńczej oraz opis konkretnych problemów: brak kontaktu, brak rozeznania co do majątku, niemożność podpisywania dokumentów, zagrożenie dla interesów majątkowych.

Postępowanie dowodowe ma charakter szczególny. Art. 553 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje wysłuchanie osoby, której dotyczy wniosek, w obecności biegłego psychologa oraz, zależnie od stanu zdrowia, biegłego lekarza psychiatry albo neurologa. Jeżeli stan zdrowia uniemożliwia typowe wysłuchanie, sąd ocenia sytuację na podstawie dokumentacji, opinii biegłych i okoliczności sprawy.

Opłata sądowa od wniosku o ubezwłasnowolnienie wynosi obecnie 100 zł. Wynika to z art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, który przewiduje opłatę stałą od wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego, jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej. Trzeba liczyć się także z zaliczką na opinię biegłych; jej wysokość ustala sąd i w praktyce może wynosić od kilkuset do ponad tysiąca złotych, zależnie od liczby opinii i nakładu pracy biegłych.

Co daje ustanowienie opiekuna prawnego?

Po ubezwłasnowolnieniu całkowitym dla osoby ubezwłasnowolnionej ustanawia się opiekę. Wynika to z art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego oraz art. 175 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, który nakazuje odpowiednie stosowanie przepisów o opiece nad małoletnim do opieki nad osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie.

Opiekuna ustanawia sąd opiekuńczy, czyli co do zasady sąd rejonowy właściwy dla miejsca zamieszkania albo pobytu osoby ubezwłasnowolnionej. Opiekun reprezentuje osobę ubezwłasnowolnioną i zarządza jej majątkiem, ale nie działa we własnym interesie. Jego obowiązkiem jest ochrona dobra i interesu osoby ubezwłasnowolnionej, co wynika z konstrukcji opieki w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, w szczególności z art. 154, art. 155, art. 156 i art. 162 w zw. z art. 175 tej ustawy.

W ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku podopiecznego opiekun musi uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego. Tak stanowi art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zw. z art. 175 tej ustawy. Do takich spraw należą zwłaszcza sprzedaż nieruchomości, darowizna, obciążenie nieruchomości hipoteką, zawarcie umowy dożywocia, większe nakłady remontowe, rozbudowa domu albo inne działania mogące istotnie zmienić majątek osoby ubezwłasnowolnionej.

Czy opiekun może darować dom dziecku osoby ubezwłasnowolnionej?

Teoretycznie opiekun reprezentuje osobę ubezwłasnowolnioną w czynnościach prawnych, ale darowizna domu z majątku osoby chorej na rzecz jej dziecka jest wyjątkowo problematyczna. Po pierwsze, zbycie nieruchomości wymagałoby zezwolenia sądu opiekuńczego na podstawie art. 156 w zw. z art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Po drugie, sąd bada interes osoby ubezwłasnowolnionej, a nie interes przyszłego spadkobiercy.

Darowizna jest umową, przez którą darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia kosztem swego majątku, co wynika z art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego. Skoro osoba ubezwłasnowolniona traci składnik majątku bez ekwiwalentu, sąd opiekuńczy co do zasady będzie bardzo ostrożnie oceniał taką czynność. W typowej sytuacji pozbawienie osoby chorej wartościowej nieruchomości nie służy jej interesowi, zwłaszcza gdy może potrzebować środków na leczenie, opiekę albo pobyt w placówce.

Dodatkową barierą jest konflikt interesów. Art. 159 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stosowany do opieki nad osobą ubezwłasnowolnioną na podstawie art. 175 tej ustawy, ogranicza możliwość reprezentowania podopiecznego przez opiekuna przy czynnościach prawnych między podopiecznym a opiekunem oraz bliskimi opiekuna, chyba że czynność polega na bezpłatnym przysporzeniu na rzecz podopiecznego. Darowizna z majątku mamy na rzecz opiekuna nie jest przysporzeniem na rzecz mamy, lecz na rzecz opiekuna, więc wymagałaby szczególnego rozwiązania procesowego i najpewniej spotkałaby się z odmową.

Umowa dożywocia także nie jest prostym sposobem na przepisanie domu. Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego właściciel nieruchomości może przenieść jej własność w zamian za dożywotnie utrzymanie. Sąd opiekuńczy oceniałby jednak, czy taka umowa jest rzeczywiście potrzebna osobie ubezwłasnowolnionej i czy zapewnia jej realną korzyść. Jeżeli mama przebywa w ośrodku, ma zapewnioną opiekę, a dzieci i tak mogą być zobowiązane do alimentacji na podstawie art. 128, art. 129 i art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, uzyskanie zgody może być trudne.

Remont i rozbudowa domu należącego do chorej mamy

Jeżeli mieszka Pan w domu mamy za jej zgodą i nie płaci czynszu, w wielu sytuacjach można mówić o użyczeniu. Zgodnie z art. 710 Kodeksu cywilnego przez umowę użyczenia użyczający zobowiązuje się zezwolić biorącemu, przez czas oznaczony albo nieoznaczony, na bezpłatne używanie oddanej mu rzeczy.

Biorący w użyczenie ponosi zwykłe koszty utrzymania rzeczy. Tak stanowi art. 713 Kodeksu cywilnego. Ten sam przepis przewiduje, że jeżeli biorący poczynił inne wydatki lub nakłady na rzecz, stosuje się odpowiednio przepisy o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia. Oznacza to, że większy remont, modernizacja albo rozbudowa powinny być dobrze udokumentowane i uzasadnione korzyścią dla właściciela nieruchomości.

Art. 752 Kodeksu cywilnego przewiduje, że kto bez zlecenia prowadzi cudzą sprawę, powinien działać z korzyścią osoby, której sprawę prowadzi, i zgodnie z jej prawdopodobną wolą. Z kolei art. 753 § 2 Kodeksu cywilnego pozwala żądać zwrotu uzasadnionych wydatków i nakładów wraz z odsetkami ustawowymi, jeżeli prowadzący cudzą sprawę działał zgodnie ze swoimi obowiązkami. W praktyce spór może dotyczyć tego, czy dany wydatek był konieczny, użyteczny, luksusowy albo dokonany głównie dla osoby mieszkającej w domu.

Przy rozbudowie domu trzeba uwzględnić przepisy budowlane. Art. 32 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane wymaga, aby inwestor złożył oświadczenie o posiadanym prawie do dysponowania nieruchomością na cele budowlane. Definicję takiego prawa zawiera art. 3 pkt 11 Prawa budowlanego: może ono wynikać między innymi z własności, użytkowania wieczystego, zarządu, ograniczonego prawa rzeczowego albo stosunku zobowiązaniowego, jeżeli przewiduje uprawnienie do wykonywania robót budowlanych.

Samo faktyczne mieszkanie w domu zwykle nie wystarczy do poważnej rozbudowy. Jeżeli właścicielką jest mama ubezwłasnowolniona, oświadczenia i zgody w jej imieniu składa opiekun, a przy czynnościach wykraczających poza zwykły zarząd potrzebne może być wcześniejsze zezwolenie sądu opiekuńczego na podstawie art. 156 w zw. z art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jak rozliczyć nakłady po śmierci mamy?

Jeżeli po śmierci mamy dom wejdzie do spadku, spadkobiercy będą mogli przeprowadzić postępowanie spadkowe i dział spadku. Jeżeli nie będzie testamentu, dziedziczenie ustawowe nastąpi według zasad określonych w art. 931 i następnych Kodeksu cywilnego. Dzieci dziedziczą w częściach równych, chyba że wchodzi w grę także małżonek spadkodawcy albo inne szczególne okoliczności.

Jeżeli rodzeństwo rzeczywiście nie będzie chciało przejąć udziałów w domu, możliwy jest dział spadku, w którym nieruchomość przypadnie jednemu spadkobiercy, z obowiązkiem spłat albo bez spłat, zależnie od zgodnego stanowiska stron. Jeżeli jednak nie ma zgody, o sposobie działu spadku rozstrzyga sąd.

Nakłady poniesione na dom przed śmiercią mamy mogą stać się przedmiotem rozliczeń. Kluczowe znaczenie będą miały faktury, umowy z wykonawcami, potwierdzenia przelewów, zdjęcia, zakres prac oraz to, czy nakłady były konieczne i korzystne dla właścicielki. Warto też pamiętać, że jeżeli w domu mieszkają inne osoby i dochodzi do konfliktów rodzinnych, sprawa może dotyczyć nie tylko spadku, lecz także prawa do lokalu, ochrony posiadania albo eksmisji. Praktyczne omówienie podobnych konfliktów mieszkaniowych znajdziesz w materiałach: eksmisja brata z domu, groźby wyrzucenia przez matkę oraz znęcanie psychiczne a prawo do lokalu.

Czego nie może zrobić opiekun prawny?

Opiekun nie może sporządzić testamentu za osobę ubezwłasnowolnioną. Wynika to z art. 944 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym testament może sporządzić i odwołać tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych, oraz z art. 944 § 2 Kodeksu cywilnego, który zakazuje sporządzenia albo odwołania testamentu przez przedstawiciela.

Opiekun nie powinien też traktować majątku osoby ubezwłasnowolnionej jako przyszłego spadku rodziny. Art. 162 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stosowany odpowiednio na podstawie art. 175 tej ustawy, przewiduje nadzór sądu opiekuńczego nad sprawowaniem opieki, w tym obowiązek składania sprawozdań. Opiekun musi więc liczyć się z kontrolą sądu, zwłaszcza przy majątku o znacznej wartości.

FAQ

Źródła

• Art. 13, art. 16, art. 82, art. 158, art. 710, art. 713, art. 752, art. 753, art. 888, art. 908, art. 924, art. 925, art. 931, art. 944, art. 1047 i art. 1048 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 128, art. 129, art. 133, art. 154, art. 155, art. 156, art. 159, art. 162 i art. 175 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 544, art. 545 i art. 553 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
• Art. 3 pkt 11 i art. 32 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane.