Kiedy świadek w sprawie rozwodowej może odmówić zeznań?

Czy świadek w sprawie rozwodowej musi stawić się w sądzie?

Tak. Jeżeli sąd wezwie daną osobę w charakterze świadka, świadek ma obowiązek stawić się w sądzie w wyznaczonym terminie. Wynika to z art. 262 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym sąd, wzywając świadka, oznacza termin i miejsce przesłuchania oraz skutki niestawiennictwa.

Jeżeli świadek nie stawi się bez usprawiedliwienia, sąd może nałożyć na niego grzywnę na podstawie art. 274 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Przy ponownym niestawiennictwie sąd może ponownie wymierzyć grzywnę i zarządzić przymusowe sprowadzenie świadka, co wynika z art. 274 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Wysokość grzywny w postępowaniu cywilnym co do zasady mieści się w granicach określonych w art. 163 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli świadek nie może przyjść do sądu, powinien jak najszybciej usprawiedliwić nieobecność, np. zaświadczeniem lekarskim wystawionym zgodnie z wymogami dla usprawiedliwiania niestawiennictwa. Po ukaraniu grzywną świadek może w ciągu tygodnia od doręczenia mu postanowienia o grzywnie albo na pierwszym posiedzeniu, na które zostanie wezwany, usprawiedliwić swoje niestawiennictwo i domagać się uchylenia grzywny na podstawie art. 275 Kodeksu postępowania cywilnego.

Kto może odmówić zeznań w sprawie rozwodowej?

Prawo odmowy zeznań reguluje art. 261 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten stanowi, że nikt nie ma prawa odmówić zeznań w charakterze świadka, z wyjątkiem:

• małżonków stron,
• wstępnych stron, czyli np. rodziców i dziadków,
• zstępnych stron, czyli np. dzieci i wnuków,
• rodzeństwa stron,
• powinowatych stron w tej samej linii lub stopniu,
• osób pozostających ze stronami w stosunku przysposobienia.

Prawo odmowy zeznań trwa także po ustaniu małżeństwa albo po rozwiązaniu stosunku przysposobienia, co wynika wprost z art. 261 § 1 zdanie drugie Kodeksu postępowania cywilnego.

W sprawach o prawa stanu odmowa zeznań zasadniczo nie jest dopuszczalna, ale art. 261 § 1 zdanie trzecie Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje wyjątek dla spraw o rozwód. Oznacza to, że np. małżonek jednej ze stron procesu rozwodowego, rodzic strony albo jej dorosłe dziecko mogą odmówić składania zeznań w sprawie rozwodowej.

Czy mąż osoby, która nie jest stroną rozwodu, może odmówić zeznań?

W opisanej sytuacji trzeba odróżnić dwie kwestie. Jeżeli mąż kobiety, z którą miał zostać nawiązany romans, nie jest małżonkiem żadnej ze stron procesu rozwodowego, to nie mieści się w katalogu osób z art. 261 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Sam fakt, że pytania mogą dotyczyć jego żony, która nie jest stroną sprawy rozwodowej, nie daje mu automatycznie prawa do odmowy złożenia całych zeznań.

Taki świadek powinien więc stawić się w sądzie. Jeżeli nie ma własnej wiedzy o zdradzie, może zeznać, że nie był świadkiem zdarzeń i zna sprawę jedynie z relacji innych osób. Sąd oceni przydatność takich zeznań na podstawie całokształtu materiału dowodowego, zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów z art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy świadkiem miałby być np. aktualny małżonek jednej ze stron rozwodu albo były małżonek strony. Wtedy może on skorzystać z prawa odmowy zeznań na podstawie art. 261 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Odmowa zeznań a odmowa odpowiedzi na konkretne pytanie

Prawo odmowy zeznań i prawo odmowy odpowiedzi na pytanie to dwie różne instytucje. Odmowa zeznań z art. 261 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego oznacza, że świadek uprawniony do odmowy może w ogóle nie składać zeznań w danej sprawie.

Natomiast art. 261 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala świadkowi odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie, jeżeli zeznanie mogłoby narazić jego albo jego osoby bliskie wymienione w art. 261 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego na:

• odpowiedzialność karną,
• hańbę,
• dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową,
• pogwałcenie istotnej tajemnicy zawodowej.

W praktyce oznacza to, że świadek, który nie może odmówić całych zeznań, może w określonych sytuacjach odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie. Przykładowo, jeżeli pytanie bezpośrednio zmierza do ujawnienia informacji, która mogłaby narazić jego żonę albo męża na hańbę, świadek może powołać się na art. 261 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Ostatecznie to sąd ocenia, czy odmowa odpowiedzi jest uzasadniona.

Jak świadek powinien zgłosić odmowę?

Jeżeli świadek chce skorzystać z prawa odmowy zeznań, powinien stawić się na rozprawie i oświadczyć to sądowi do protokołu. Sąd zwykle poucza świadka o prawie odmowy zeznań, jeżeli z danych sprawy wynika, że świadek należy do osób wymienionych w art. 261 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli świadek nie ma prawa odmówić całych zeznań, ale chce odmówić odpowiedzi na określone pytanie, powinien wyraźnie wskazać, że powołuje się na art. 261 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Dobrze jest krótko wyjaśnić, że odpowiedź mogłaby narazić świadka albo osobę bliską na jedną z konsekwencji wskazanych w tym przepisie. Nie trzeba przy tym ujawniać szczegółów, które same w sobie prowadziłyby do naruszenia chronionego dobra.

Czy w sprawie rozwodowej są osoby, których nie można przesłuchać?

Tak. W sprawach małżeńskich obowiązuje szczególne ograniczenie z art. 430 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z tym przepisem małoletni, którzy nie ukończyli 13 lat, oraz zstępni stron, którzy nie ukończyli 17 lat, nie mogą być przesłuchiwani w charakterze świadków.

Oznacza to, że np. dziecko stron, które ma 15 lat, nie może zostać przesłuchane jako świadek w sprawie rozwodowej rodziców. Jest to odrębna zasada od prawa odmowy zeznań z art. 261 Kodeksu postępowania cywilnego.

Dodatkowo art. 259 Kodeksu postępowania cywilnego wyłącza możliwość bycia świadkiem m.in. osób niezdolnych do spostrzegania lub komunikowania swoich spostrzeżeń, a także niektórych osób zobowiązanych do zachowania informacji niejawnych, jeżeli nie zostały zwolnione od obowiązku zachowania tajemnicy.

Co można zrobić, aby ograniczyć udział świadka w sprawie?

Osoba, która obawia się wezwania swojego małżonka jako świadka, nie może skutecznie zakazać drugiej stronie zgłoszenia takiego wniosku dowodowego. Strona procesu rozwodowego ma prawo wnosić o przesłuchanie świadków na okoliczności istotne dla sprawy, zwłaszcza jeżeli domaga się rozwodu z orzeczeniem o winie. Sąd ocenia jednak, czy dany dowód jest potrzebny.

Jeżeli świadek nie ma własnej wiedzy o zdarzeniach, można wskazać stronie, która chce go powołać, że jego zeznania będą miały ograniczoną wartość. W samym procesie to strona przeciwna może wnosić o pominięcie dowodu, jeżeli ma on wykazać fakty nieistotne, już udowodnione albo zmierza jedynie do przedłużenia postępowania. Podstawą takiego rozstrzygnięcia może być art. 235² § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli jednak sąd świadka wezwie, najbezpieczniejsze jest stawienie się na rozprawie i skorzystanie z przysługujących praw procesowych na miejscu, zamiast ignorowania wezwania.

FAQ

Źródła

• art. 163 § 1, art. 233 § 1, art. 235² § 1, art. 259, art. 261 § 1-2, art. 262 § 1, art. 274 § 1, art. 275 i art. 430 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 233 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny.