Czy świadek może odmówić zeznań w sądzie pracy?

Wskazanie świadka przez stronę a decyzja sądu

W sprawie z zakresu prawa pracy, na przykład w sprawie o odwołanie od rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia, sąd stosuje przepisy Kodeksu postępowania cywilnego. Strony mogą zgłaszać dowody, w tym dowód z zeznań świadków, ale ostatecznie to sąd decyduje, czy dany dowód dopuści i w jakim zakresie go przeprowadzi.

W aktualnym stanie prawnym wniosek dowodowy powinien oznaczać dowód w sposób umożliwiający jego przeprowadzenie oraz wskazywać fakty, które mają zostać wykazane tym dowodem. W przypadku świadka oznacza to przede wszystkim podanie danych pozwalających sądowi wezwać świadka oraz wskazanie, na jakie okoliczności ma on zeznawać. Dawny art. 258 k.p.c., który regulował tę kwestię wprost w odniesieniu do świadków, jest obecnie uchylony; znaczenie mają przede wszystkim art. 235¹ i art. 236 k.p.c.

Dlatego samo podanie Pana jako świadka przez byłego przełożonego nie oznacza jeszcze, że został Pan „powołany” przez sąd. Obowiązek stawienia się powstaje dopiero wtedy, gdy sąd wezwie Pana na rozprawę, zawiadomi o przesłuchaniu zdalnym albo zobowiąże do złożenia zeznań na piśmie.

Czy brak zgody na bycie świadkiem coś zmienia?

Nie. Brak zgody świadka nie jest przeszkodą do wezwania go przez sąd. Świadek nie wybiera, czy chce uczestniczyć w postępowaniu, jeżeli sąd uzna jego zeznania za potrzebne do wyjaśnienia istotnych faktów. Można natomiast podnosić, że świadek nie ma wiedzy o okolicznościach ważnych dla sprawy albo że wniosek dowodowy strony jest zbyt ogólny, zmierza do przedłużenia procesu lub dotyczy faktów bez znaczenia.

Takie argumenty podnosi przede wszystkim strona postępowania, czyli w opisanej sytuacji pracodawca albo były pracownik. Sam świadek może również wyjaśnić sądowi, że nie posiada wiedzy o danych faktach, ale nie powinien ignorować wezwania. Jeżeli sąd zada pytania, świadek powinien odpowiadać zgodnie z prawdą, chyba że w odniesieniu do konkretnego pytania przysługuje mu prawo odmowy odpowiedzi.

Kto może odmówić zeznań w całości?

Prawo odmowy zeznań w całości jest wyjątkiem. W postępowaniu cywilnym przysługuje ono przede wszystkim małżonkom stron, ich wstępnym, zstępnym, rodzeństwu, powinowatym w tej samej linii lub stopniu oraz osobom pozostającym ze stronami w stosunku przysposobienia. Prawo to trwa także po ustaniu małżeństwa albo rozwiązaniu przysposobienia.

Jeżeli świadek nie należy do tej grupy, co do zasady nie może odmówić złożenia zeznań w całości. W opisanej sytuacji, skoro świadek jest współpracownikiem lub podwładnym byłego przełożonego, a nie osobą bliską w rozumieniu art. 261 § 1 k.p.c., brak jest podstawy do odmowy samych zeznań tylko z powodu relacji zawodowej.

Odmowa odpowiedzi na konkretne pytanie

Inaczej wygląda odmowa odpowiedzi na pojedyncze pytanie. Zgodnie z art. 261 § 2 k.p.c. świadek może odmówić odpowiedzi, jeżeli zeznanie mogłoby narazić jego lub osoby bliskie wskazane w art. 261 § 1 k.p.c. na odpowiedzialność karną, hańbę albo dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową. Odmowa jest też możliwa, gdy odpowiedź wiązałaby się z naruszeniem istotnej tajemnicy zawodowej. Duchowny może odmówić zeznań co do faktów powierzonych mu na spowiedzi.

W sprawie opisanej w pytaniu szczególnie istotna jest możliwość narażenia świadka na odpowiedzialność karną. Jeżeli pytanie miałoby dotyczyć czynności, w których świadek uczestniczył i które mogą być oceniane jako nieprawidłowe lub bezprawne, świadek może powołać się na prawo odmowy odpowiedzi. Nie oznacza to jednak prawa do niestawienia się w sądzie ani prawa do ogólnego oświadczenia, że „nie chce zeznawać”. Odmowa dotyczy konkretnego pytania i powinna zostać zgłoszona wprost przed sądem.

Co grozi za niestawiennictwo albo nieuzasadnioną odmowę zeznań?

Świadek wezwany przez sąd powinien stawić się w terminie wskazanym w wezwaniu. Za nieusprawiedliwione niestawiennictwo sąd skaże świadka na grzywnę i wezwie go ponownie. Przy ponownym niestawiennictwie sąd może nałożyć kolejną grzywnę i zarządzić przymusowe sprowadzenie.

Jeżeli świadek nie może się stawić z powodu choroby, niepełnosprawności, wyjazdu lub innej poważnej przeszkody, powinien jak najszybciej złożyć usprawiedliwienie i dołączyć dokumenty potwierdzające przyczynę nieobecności. W razie ukarania grzywną świadek ma tydzień od doręczenia postanowienia albo czas do pierwszego kolejnego posiedzenia, na które zostanie wezwany, aby usprawiedliwić niestawiennictwo. Jeśli sąd uzna usprawiedliwienie, zwolni świadka od grzywny i przymusowego sprowadzenia.

Nieuzasadniona odmowa zeznań lub przyrzeczenia również może skutkować grzywną. Dodatkowo sąd może nakazać aresztowanie świadka na czas nieprzekraczający tygodnia, przy czym areszt powinien zostać uchylony, gdy świadek złoży zeznanie albo przyrzeczenie lub gdy sprawa zakończy się w instancji, w której dowód z tego świadka został dopuszczony.

Zeznania na piśmie i przesłuchanie zdalne

Sąd może zdecydować, że świadek złoży zeznanie na piśmie. Wtedy świadek składa przyrzeczenie przez podpisanie jego tekstu i powinien złożyć zeznanie w terminie wyznaczonym przez sąd. Do takiego trybu stosuje się odpowiednio przepisy o skutkach niewykonania obowiązku przez świadka.

Możliwe jest także przesłuchanie poza salą sądową w ramach posiedzenia zdalnego. Strona może sprzeciwić się takiemu przesłuchaniu nie później niż w terminie 7 dni od dnia uzyskania informacji o zamiarze przeprowadzenia dowodu w taki sposób. W razie skutecznego sprzeciwu sąd wzywa świadka do osobistego stawiennictwa na sali sądowej.

Jak zachować się praktycznie po otrzymaniu wezwania?

Po otrzymaniu wezwania należy sprawdzić datę, godzinę, sąd, sygnaturę sprawy oraz informację, czy chodzi o osobiste stawiennictwo, przesłuchanie zdalne czy zeznania pisemne. Jeżeli termin koliduje z ważnymi obowiązkami albo występuje choroba, należy niezwłocznie poinformować sąd i przedstawić dokumenty potwierdzające przeszkodę.

Jeżeli obawia się Pan pytań o własny udział w zdarzeniach, warto przygotować się do rozprawy, ale nie przygotowywać „wersji” sprzecznej z prawdą. Przed przesłuchaniem świadek jest pouczany o prawie odmowy zeznań oraz o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania. Składanie nieprawdziwych zeznań albo zatajanie prawdy może prowadzić do odpowiedzialności z art. 233 Kodeksu karnego.

Podsumowanie

W sądzie pracy świadek co do zasady ma obowiązek stawić się na wezwanie sądu i złożyć zeznania. Nie może uchylić się od udziału w sprawie tylko dlatego, że nie zgadza się na bycie świadkiem albo został wskazany przez stronę bez wcześniejszej konsultacji. Może jednak odmówić zeznań w całości, jeśli należy do ustawowo określonego kręgu osób bliskich, albo odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie, jeśli odpowiedź mogłaby narazić go na skutki wskazane w art. 261 § 2 k.p.c. W sprawach, w których świadek sam uczestniczył w spornych lub potencjalnie bezprawnych działaniach, najważniejsze jest prawidłowe rozpoznanie granicy między obowiązkiem mówienia prawdy a prawem do odmowy odpowiedzi.

FAQ

Czy mogę odmówić bycia świadkiem, bo strona podała mnie bez mojej zgody?

Nie. Brak zgody nie blokuje wezwania przez sąd. Dopóki jednak nie ma formalnego wezwania albo zobowiązania do złożenia zeznań na piśmie, samo wskazanie w piśmie procesowym nie nakłada jeszcze obowiązku stawiennictwa.

Czy jako pracownik mogę odmówić zeznań przeciwko przełożonemu?

Relacja służbowa sama w sobie nie daje prawa do odmowy zeznań. Inaczej będzie tylko wtedy, gdy wystąpi jedna z ustawowych podstaw, na przykład odpowiedź na konkretne pytanie mogłaby narazić świadka na odpowiedzialność karną.

Czy mogę powiedzieć, że nic nie pamiętam?

Można tak powiedzieć wyłącznie wtedy, gdy jest to prawda. Świadek ma obowiązek zeznawać zgodnie z prawdą. Świadome zatajanie prawdy albo składanie nieprawdziwych zeznań może skutkować odpowiedzialnością karną.

Co zrobić, jeśli nie mogę przyjść na rozprawę?

Należy jak najszybciej usprawiedliwić nieobecność przed sądem i dołączyć dokument potwierdzający przeszkodę, na przykład zaświadczenie lekarskie albo inny dowód. Sam telefon do sekretariatu zwykle nie wystarcza, jeśli sąd wymaga pisemnego usprawiedliwienia.

Czy świadek może odzyskać koszty dojazdu i utracony zarobek?

Tak. Świadek może żądać zwrotu koniecznych wydatków związanych ze stawiennictwem oraz wynagrodzenia za utratę zarobku. Wniosek najlepiej zgłosić niezwłocznie, zgodnie z pouczeniem sądu.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 235¹, art. 236, art. 259-261, art. 263¹, art. 266, art. 271¹, art. 274-277 - Dz.U. 2026 poz. 468
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 233 - Dz.U. 2025 poz. 383 z późn. zm.