Odejście nauczyciela akademickiego na emeryturę

Czy nauczyciel akademicki musi odejść na emeryturę?

Co do zasady nie. Samo osiągnięcie wieku emerytalnego nie powoduje automatycznego rozwiązania stosunku pracy nauczyciela akademickiego. Powszechny wiek emerytalny wynosi obecnie 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn, ale jest to przede wszystkim uprawnienie do wystąpienia o emeryturę, a nie obowiązek zakończenia zatrudnienia.

W przypadku osoby zatrudnionej na uczelni trzeba najpierw ustalić, czy jest ona zatrudniona na podstawie umowy o pracę, czy nadal pozostaje w stosunku pracy z mianowania zachowanym z dawnych przepisów. To istotne odróżnienie także od tematów takich jak emerytura nauczycielska na starych zasadach, ponieważ nauczyciel akademicki podlega odrębnym regulacjom prawa o szkolnictwie wyższym i nauce.

Aktualna ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce nie przewiduje już jako podstawowej formy zatrudniania nauczycieli akademickich mianowania. Zgodnie z art. 117 tej ustawy nawiązanie stosunku pracy z pracownikiem uczelni następuje na podstawie umowy o pracę. Osiągnięcie wieku emerytalnego nie zostało także wymienione w aktualnym art. 124 jako samodzielna przyczyna wygaśnięcia umowy o pracę nauczyciela akademickiego.

Umowa o pracę a osiągnięcie wieku emerytalnego

Jeżeli nauczyciel akademicki jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę, uczelnia nie może przyjąć prostego założenia, że po osiągnięciu wieku emerytalnego pracownik musi odejść. Umowa trwa dalej, dopóki nie zostanie rozwiązana, nie wygaśnie z innej przyczyny albo strony nie zawrą porozumienia.

Wypowiedzenie umowy o pracę musi mieć rzeczywistą i zgodną z prawem przyczynę, jeżeli dotyczy umowy na czas nieokreślony. Sam wiek pracownika albo samo nabycie prawa do emerytury nie powinny być traktowane jako automatyczny, samodzielny powód wypowiedzenia. Znaczenie mogą mieć natomiast okoliczności obiektywne, takie jak negatywna ocena okresowa, naruszenie obowiązków, likwidacja stanowiska, zmiany organizacyjne albo inne przyczyny przewidziane w przepisach.

Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce przewiduje szczególne podstawy wypowiedzenia stosunku pracy nauczyciela akademickiego, m.in. w razie negatywnej oceny okresowej albo podjęcia lub wykonywania dodatkowego zatrudnienia bez wymaganej zgody. W takich przypadkach trzeba jednak badać konkretny stan faktyczny, dokumenty uczelni, treść umowy i zachowanie ustawowego trybu.

Dawne mianowanie nauczyciela akademickiego

Inaczej należy oceniać sytuację osoby, która nie jest zwykłym pracownikiem kontraktowym, lecz pozostaje w stosunku pracy z mianowania zachowanym na podstawie przepisów przejściowych. Obecna ustawa nie tworzy nowych stosunków pracy z mianowania, ale nie każde dawne mianowanie zostało automatycznie przekształcone w umowę o pracę.

Przepisy wprowadzające ustawę Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce przewidziały, że pracownicy uczelni zatrudnieni na podstawie mianowania w dniu wejścia w życie nowych regulacji pozostają zatrudnieni w tej samej formie i na ten sam okres. W praktyce oznacza to, że w niektórych sprawach nadal trzeba sięgać do dawnych zasad dotyczących mianowanych nauczycieli akademickich, zwłaszcza gdy chodzi o uczelnię publiczną i stosunek pracy powstały przed reformą.

Dawne przepisy przewidywały szczególne rozwiązania dotyczące wygaśnięcia stosunku pracy mianowanego nauczyciela akademickiego. W uproszczeniu: w przypadku mianowanego nauczyciela akademickiego bez tytułu profesora znaczenie mogło mieć ukończenie 67 lat i nabycie prawa do emerytury, natomiast w przypadku mianowanego nauczyciela akademickiego z tytułem naukowym profesora, zatrudnionego na stanowisku profesorskim według dawnych zasad, istotna była granica 70 lat. Skutek następował z końcem roku akademickiego, a nie w dniu urodzin.

Te zasady nie powinny być jednak stosowane mechanicznie do każdej osoby pracującej na uczelni. Trzeba sprawdzić akt mianowania, uczelnię publiczną lub niepubliczną, tytuł naukowy, zajmowane stanowisko, datę nawiązania stosunku pracy, ewentualne aneksy oraz przepisy statutu uczelni.

Nauczyciel akademicki urodzony w 1954 r. – możliwe scenariusze

Dla osoby urodzonej w 1954 r. ważne są dwie daty graniczne: ukończenie 67 lat w 2021 r. oraz ukończenie 70 lat w 2024 r. Ponieważ rok akademicki kończy się zasadniczo 30 września, przy dawnych regulacjach skutki mogły następować z końcem właściwego roku akademickiego, a nie dokładnie w dniu urodzin.

• Scenariusz 1: umowa o pracę. Jeżeli nauczyciel akademicki jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę, samo ukończenie 67 albo 70 lat nie powoduje automatycznego odejścia. Uczelnia może kontynuować zatrudnienie, a ewentualne rozwiązanie umowy wymaga podstaw zgodnych z prawem pracy i przepisami o szkolnictwie wyższym.
• Scenariusz 2: dawne mianowanie bez tytułu naukowego profesora. Jeżeli osoba była mianowanym nauczycielem akademickim w uczelni publicznej i miała już prawo do emerytury, znaczenie mogło mieć ukończenie 67 lat. W przypadku rocznika 1954 mogło to prowadzić do skutku z końcem roku akademickiego 2020/2021, chyba że z dokumentów wynika inna sytuacja.
• Scenariusz 3: dawne mianowanie profesora. Jeżeli osoba ma tytuł naukowy profesora i była zatrudniona na dawnym stanowisku profesorskim w ramach mianowania, w praktyce kluczowa może być granica 70 lat. Dla osoby urodzonej w 1954 r. oznacza to zwykle koniec roku akademickiego 2023/2024, czyli 30 września 2024 r.
• Scenariusz 4: funkcja kierownicza. Samo pełnienie funkcji kierownika nie przesądza jeszcze o automatycznym przedłużeniu lub zakończeniu zatrudnienia. Znaczenie mają przepisy przejściowe, statut uczelni, akt powołania do funkcji oraz podstawa zatrudnienia. W starszych stanach prawnych funkcje rektora, prorektora albo kierownika jednostki mogły wpływać na dalszą formę zatrudnienia na czas pozostały do zakończenia funkcji.

Czy można dalej pracować po przyznaniu emerytury?

Tak, po uzyskaniu prawa do emerytury można dalej pracować, o ile strony chcą kontynuować zatrudnienie i nie ma szczególnej podstawy jego zakończenia. Dotyczy to zwłaszcza nauczycieli akademickich zatrudnionych na podstawie umowy o pracę. Uczelnia może zawrzeć z emerytem kolejną umowę, przedłużyć współpracę albo powierzyć mu inne obowiązki, jeżeli mieści się to w przepisach i regulacjach wewnętrznych.

Trzeba jednak odróżnić samo prawo do pracy od zasad wypłaty emerytury i rozliczeń z ZUS. W określonych sytuacjach kontynuowanie zatrudnienia u tego samego pracodawcy może mieć znaczenie dla wypłaty świadczenia, dlatego przed złożeniem wniosku o emeryturę albo zawarciem nowej umowy warto sprawdzić dokumenty i harmonogram rozwiązania oraz ponownego nawiązania stosunku pracy. Szerzej podobny problem omawia temat: powrót do pracy emeryta-nauczyciela.

Odprawa emerytalna nauczyciela akademickiego

Nauczycielowi akademickiemu przechodzącemu na emeryturę albo rentę z tytułu niezdolności do pracy przysługuje jednorazowa odprawa w uczelni stanowiącej jego podstawowe miejsce pracy. Zgodnie z art. 146 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce odprawa wynosi 300% wynagrodzenia zasadniczego otrzymanego za ostatni pełny miesiąc zatrudnienia. Prawa do tej odprawy nie można nabyć ponownie.

Odrębnie należy oceniać wysokość samej emerytury, możliwość jej ponownego ustalenia oraz skutki późniejszych zmian w orzecznictwie. W sprawach nauczycielskich bywa to istotne zwłaszcza wtedy, gdy w grę wchodzi przeliczenie po wyroku TK, ale każdy przypadek wymaga sprawdzenia decyzji ZUS i podstawy przyznania świadczenia.

FAQ

Czy uczelnia może zmusić nauczyciela akademickiego do przejścia na emeryturę?

Nie w każdym przypadku. Przy umowie o pracę samo osiągnięcie wieku emerytalnego nie wystarcza do automatycznego zakończenia zatrudnienia. Inaczej może być przy dawnym mianowaniu objętym przepisami przejściowymi.

Czy aktualny art. 127 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce dotyczy odejścia na emeryturę?

Nie. Aktualny art. 127 tej ustawy reguluje czas pracy i pensum nauczyciela akademickiego. Dawne zasady dotyczące wygaśnięcia stosunku pracy mianowanych nauczycieli akademickich wynikały z poprzedniej ustawy i mogą mieć znaczenie tylko przez przepisy przejściowe.

Co trzeba sprawdzić u nauczyciela akademickiego urodzonego w 1954 r.?

Trzeba ustalić, czy pracuje na umowie o pracę, czy na dawnym mianowaniu, czy ma tytuł naukowy profesora, czy pracuje w uczelni publicznej, kiedy nabył prawo do emerytury i jaką funkcję pełni. Dopiero te informacje pozwalają wskazać właściwy scenariusz.

Czy profesor po ukończeniu 70 lat może nadal współpracować z uczelnią?

Tak, ale zwykle wymaga to odpowiedniej podstawy prawnej, np. nowej umowy albo innej formy współpracy. Jeżeli wcześniejszy stosunek pracy z mianowania wygasł, nie oznacza to automatycznego zakazu dalszej współpracy z uczelnią.

Czy funkcja kierownika jednostki przedłuża zatrudnienie?

Może mieć znaczenie, ale nie działa automatycznie w każdej sprawie. Trzeba zbadać, czy dana osoba była objęta dawnymi przepisami o mianowaniu, jakie stanowisko zajmowała i co wynika ze statutu uczelni oraz aktu powierzenia funkcji.

Czy przy odejściu na emeryturę przysługuje odprawa?

Tak, nauczyciel akademicki przechodzący na emeryturę albo rentę może mieć prawo do jednorazowej odprawy na podstawie art. 146 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Co do zasady jest to 300% wynagrodzenia zasadniczego za ostatni pełny miesiąc zatrudnienia.

Podsumowanie

Odejście nauczyciela akademickiego na emeryturę zależy przede wszystkim od podstawy zatrudnienia. Przy aktualnej umowie o pracę osiągnięcie wieku emerytalnego nie powoduje samo przez się rozwiązania stosunku pracy. Uczelnia musi działać według zasad prawa pracy i ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce.

Najwięcej wątpliwości dotyczy osób, które nadal pozostają w stosunku pracy z mianowania zachowanym z dawnych przepisów. W takich przypadkach mogą mieć znaczenie dawne granice wieku 67 albo 70 lat, prawo do emerytury, tytuł naukowy profesora, uczelnia publiczna oraz koniec roku akademickiego. Dlatego w sprawie konkretnej osoby urodzonej w 1954 r. niezbędna jest analiza dokumentów zatrudnienia i decyzji emerytalnych.

Źródła

1. Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, w szczególności art. 117, art. 123, art. 124, art. 127 i art. 146, tekst jednolity w ISAP/Sejm.
2. Ustawa z dnia 3 lipca 2018 r. Przepisy wprowadzające ustawę Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, w szczególności art. 248, tekst w ISAP/Sejm.
3. Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym, przepisy uchylone mające znaczenie przy ocenie dawnych stosunków pracy z mianowania, dane aktu w systemie ELI.
4. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, w szczególności przepisy o równości i zakazie dyskryminacji w zatrudnieniu, tekst jednolity w ISAP/Sejm.
5. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, w szczególności przepisy o powszechnym wieku emerytalnym, tekst jednolity w ISAP/Sejm.
6. Wyrok Sądu Okręgowego w Łodzi z 27 września 2022 r., VIII Pa 63/22, dotyczący stosowania przepisów przejściowych do mianowanego nauczyciela akademickiego, orzeczenie w SAOS.