Emerytura mundurowa dla funkcjonariusza celnego a wcześniejsza emerytura z ZUS

W opisanym stanie faktycznym kluczowe znaczenie ma nie sam bardzo długi staż służby, ale to, czy wcześniej zostało już ustalone prawo do emerytury z powszechnego systemu emerytalnego, czyli z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z uwzględnieniem okresów służby. Jeżeli tak było, organ emerytalny co do zasady odmawia przyznania emerytury mundurowej, a obecna linia orzecznicza jest najczęściej niekorzystna.

Skąd wzięło się prawo celników do emerytury mundurowej

Zmiana była następstwem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 3 marca 2015 r., sygn. K 39/13. Trybunał uznał, że pominięcie części funkcjonariuszy Służby Celnej w systemie zaopatrzenia emerytalnego było niezgodne z art. 32 Konstytucji RP.

Następnie uchwalono ustawę z 11 maja 2017 r. o zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2017 r. poz. 1321). Na jej podstawie od 1 stycznia 2018 r. funkcjonariusze Służby Celnej i Służby Celno-Skarbowej zostali włączeni do systemu zaopatrzenia mundurowego.

Podstawą jest obecnie art. 12 ust. 1 ustawy z 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (dalej: ustawa zaopatrzeniowa).

Przepis ten stanowi, że emerytura policyjna przysługuje funkcjonariuszowi zwolnionemu ze służby, który w dniu zwolnienia posiada co najmniej 15 lat służby w wymienionych formacjach, z wyjątkiem funkcjonariusza, który ma ustalone prawo do emerytury określonej w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, obliczonej z uwzględnieniem okresów służby i okresów z nią równorzędnych.

Dlaczego wcześniejsza emerytura z ZUS blokuje emeryturę mundurową

Najważniejsze jest to, że art. 12 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej zawiera nie tylko warunek pozytywny, czyli wymagany staż służby, ale też warunek negatywny. Tym warunkiem negatywnym jest brak ustalonego prawa do emerytury z FUS obliczonej z uwzględnieniem służby.

Jeżeli więc wcześniejsza emerytura z ZUS została przyznana z uwzględnieniem okresów służby w Służbie Celnej albo Służbie Celno-Skarbowej, organ emerytalny uznaje, że prawo do emerytury mundurowej nie może już powstać. Tę interpretację sądy najczęściej akceptują.

W praktyce problem dotyczy szczególnie osób, które uzyskały wcześniejszą emeryturę na podstawie art. 184 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z § 11 rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, a przy ustalaniu świadczenia uwzględniono okresy służby.

Jako sytuację pokrewną warto zobaczyć też materiał o tym, jak wygląda zbieg emerytury mundurowej z ZUS.

Znaczenie przepisów przejściowych z 2017 r.

Dla funkcjonariuszy, którzy zakończyli służbę albo których stosunek służbowy ustał przed 1 stycznia 2018 r., znaczenie ma art. 21 ust. 1 ustawy z 11 maja 2017 r. Przepis ten przewidział, że określonym funkcjonariuszom Służby Celnej lub Służby Celno-Skarbowej może przysługiwać prawo do emerytury policyjnej na zasadach określonych w art. 15d lub art. 15e ustawy zaopatrzeniowej, jeżeli w odpowiednim okresie spełniali przesłanki z art. 12 ustawy zaopatrzeniowej w nowym brzmieniu.

To odwołanie do art. 12 ustawy zaopatrzeniowej ma zasadnicze znaczenie. Oznacza bowiem konieczność spełnienia wszystkich warunków z tego przepisu, a nie tylko posiadania odpowiedniej liczby lat służby. Jeżeli więc istniało już ustalone prawo do emerytury z FUS obliczonej z uwzględnieniem służby, przepis przejściowy co do zasady nie pomaga.

Co zmieniło się w 2022 r. i czego ta zmiana nie zmieniła

Ustawą z 12 maja 2022 r. o zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin, ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2022 r. poz. 1115), od 10 czerwca 2022 r. zniesiono dodatkowe warunki, które wcześniej dotyczyły funkcjonariuszy celnych i celno-skarbowych.

Ta nowelizacja nie usunęła jednak przesłanki negatywnej z art. 12 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej. Innymi słowy: łatwiej było spełnić dodatkowe wymogi szczególne, ale nadal pozostawała przeszkoda w postaci wcześniej ustalonej emerytury z FUS, jeśli była obliczona z uwzględnieniem służby.

Przy analizie stażu pomocny bywa też temat, kiedy możliwe jest doliczanie okresów do emerytury mundurowej, bo art. 12 ustawy zaopatrzeniowej trzeba zawsze czytać razem z zasadami ustalania wysługi emerytalnej.

Czy można skutecznie odwołać się od decyzji odmownej

Od decyzji Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego MSWiA przysługuje odwołanie do sądu okręgowego - sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Co do zasady termin wynosi miesiąc od dnia doręczenia decyzji, zgodnie z art. 477⁹ § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Odwołanie wnosi się za pośrednictwem organu, który wydał decyzję.

Jeżeli termin już upłynął, oceny wymaga, czy istnieją podstawy do przywrócenia terminu albo do wzruszenia decyzji w innym trybie. To jednak zależy od szczegółów sprawy, dat doręczeń i treści pouczeń.

Samo odwołanie ma sens przede wszystkim wtedy, gdy można podnieść konkretne zarzuty, na przykład:

• emerytura z FUS nie została obliczona z uwzględnieniem okresów służby,
• organ błędnie ustalił charakter albo długość służby,
• organ pominął część dokumentów z akt osobowych lub akt emerytalnych,
• istnieją rozbieżności między decyzją ZUS i decyzją ZER MSWiA co do sposobu zaliczenia okresów.

Jeżeli natomiast stan faktyczny jest typowy, a emerytura z FUS była rzeczywiście ustalona z uwzględnieniem okresów służby, trzeba liczyć się z dużym ryzykiem przegranej.

Jakie dokumenty trzeba przeanalizować przed sporem

Przed podjęciem decyzji o odwołaniu warto zebrać i porównać:

• decyzję ZUS o przyznaniu emerytury wraz z uzasadnieniem i kartą przebiegu ubezpieczenia,
• decyzję ZER MSWiA o odmowie przyznania emerytury mundurowej,
• zaświadczenia o przebiegu służby i okresach równorzędnych,
• dokumenty potwierdzające datę zwolnienia ze służby albo wygaśnięcia stosunku służbowego,
• ewentualne wcześniejsze decyzje lub korespondencję dotyczącą kwalifikacji okresów służby.

Bez porównania tych dokumentów łatwo przeoczyć, czy problem dotyczy samej wykładni przepisów, czy może także błędu rachunkowego albo błędnej kwalifikacji okresów.

Co wynika z praktyki orzeczniczej

W dotychczasowej praktyce sądy zazwyczaj przyjmują wykładnię literalną art. 12 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej i art. 21 ust. 1 ustawy z 11 maja 2017 r. Oznacza to, że wcześniejsze ustalenie prawa do emerytury z FUS, jeżeli świadczenie obliczono z uwzględnieniem służby, zamyka drogę do emerytury mundurowej.

Nie oznacza to jednak, że każda sprawa jest identyczna. Znaczenie mogą mieć: data nabycia prawa do świadczenia, dokładna podstawa prawna decyzji ZUS, sposób liczenia stażu oraz to, czy okresy służby rzeczywiście zostały użyte do obliczenia emerytury z FUS. W sprawach granicznych konieczna jest analiza akt, a nie tylko samego nagłówka decyzji.

Co realnie można zrobić w takiej sytuacji

Jeżeli decyzja odmowna jest świeża, należy w pierwszej kolejności sprawdzić termin do odwołania i nie dopuścić do jego upływu. Równolegle trzeba ustalić, czy decyzja ZUS rzeczywiście uwzględniała okresy służby przy obliczaniu emerytury.

Jeżeli decyzja ZUS jest jednoznaczna i potwierdza uwzględnienie służby, szanse na zmianę rozstrzygnięcia są zwykle ograniczone. Wtedy odwołanie powinno być oparte na realnych argumentach, a nie tylko na poczuciu niesprawiedliwości zmian systemowych. Sam fakt, że emerytura z ZUS została przyznana przed reformą dotyczącą celników, nie wystarcza do obejścia art. 12 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej.

Jeżeli jednak istnieją niejasności w dokumentach ZUS albo różnice między treścią decyzji i sposobem wyliczenia świadczenia, sprawa może wymagać szczegółowej analizy akt emerytalnych i służbowych.

FAQ

Czy sam 40-letni staż służby daje prawo do emerytury mundurowej?

Nie. Oprócz odpowiedniego stażu trzeba spełnić wszystkie warunki z art. 12 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, w tym nie mieć ustalonego prawa do emerytury z FUS obliczonej z uwzględnieniem okresów służby.

Czy to, że emeryturę z ZUS przyznano przed 2018 r., zmienia sytuację?

Samo wcześniejsze przyznanie emerytury z ZUS nie usuwa przeszkody. Decydujące jest to, czy emerytura z FUS została obliczona z uwzględnieniem okresów służby, o czym mówi art. 12 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej.

Czy po zmianach z 2022 r. można ponownie ubiegać się o emeryturę mundurową?

Zmiany od 10 czerwca 2022 r. zniosły niektóre dodatkowe wymogi dla funkcjonariuszy celnych i celno-skarbowych, ale nie usunęły wyłączenia dotyczącego wcześniejszej emerytury z FUS. Dlatego w wielu sprawach wynik pozostał taki sam.

W jakim terminie składa się odwołanie od decyzji ZER MSWiA?

Co do zasady w ciągu miesiąca od doręczenia decyzji, na podstawie art. 477⁹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Odwołanie składa się za pośrednictwem organu, który wydał decyzję.

Czy każda emerytura z ZUS wyklucza emeryturę mundurową?

Nie zawsze. Kluczowe jest to, czy świadczenie z FUS zostało obliczone z uwzględnieniem okresów służby i okresów z nią równorzędnych. To trzeba sprawdzić w konkretnej decyzji i dokumentacji ZUS.

Źródła

1. Ustawa z 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin.

2. Ustawa z 11 maja 2017 r. o zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2017 r. poz. 1321).

3. Ustawa z 12 maja 2022 r. o zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin, ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2022 poz. 1115.

4. Ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w szczególności art. 184.

5. Rozporządzenie Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, w szczególności § 11.

6. Ustawa z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 477⁹ § 1.

7. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 3 marca 2015 r., sygn. akt K 39/13.