Alimenty od małżonka a pobyt w zakładzie karnym

Czy osoba osadzona może być pozwana o alimenty przez małżonka?

Tak. Sam fakt odbywania kary pozbawienia wolności nie powoduje, że małżonek traci prawo do dochodzenia roszczeń związanych z utrzymaniem. Trzeba jednak odróżnić dwa rodzaje roszczeń: obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny w czasie małżeństwa oraz alimenty po rozwodzie albo po orzeczeniu separacji.

W czasie trwania małżeństwa podstawowe znaczenie ma art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie oraz są obowiązani do wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy, wierności i współdziałania dla dobra rodziny. Z kolei art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że oboje małżonkowie są obowiązani, każdy według swoich sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli.

Obowiązek z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie jest klasycznym obowiązkiem alimentacyjnym po rozwodzie, ale w praktyce często pełni podobną funkcję. Ma zapewnić środki na bieżące, usprawiedliwione potrzeby rodziny, np. mieszkanie, żywność, leczenie, opłaty, odzież czy potrzeby dzieci. Jeżeli jeden z małżonków przebywa w zakładzie karnym, sąd bada, czy mimo osadzenia ma dochody, majątek albo realną możliwość zarobkowania.

Znaczenie ma więc nie tylko sam pobyt w zakładzie karnym, ale konkretna sytuacja osoby zobowiązanej: czy pracuje odpłatnie w zakładzie karnym, czy otrzymuje rentę, emeryturę, dochód z najmu, z działalności gospodarczej, dywidendy, świadczenia cywilnoprawne albo posiada majątek, z którego można zaspokoić roszczenie.

Obowiązek zaspokajania potrzeb rodziny w czasie małżeństwa

Jeżeli małżeństwo nadal trwa, żona nie musi czekać na rozwód, aby domagać się wsparcia finansowego. Może powołać się na art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten wymaga, aby każde z małżonków przyczyniało się do zaspokajania potrzeb rodziny według swoich sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych. Zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i pracy we wspólnym gospodarstwie domowym.

Jeżeli małżonek osadzony ma dochody albo majątek, sąd może uwzględnić żądanie drugiego małżonka. Jeżeli natomiast osadzony nie pracuje, nie ma żadnego majątku i nie otrzymuje żadnych należności, zasądzenie realnie wykonalnej kwoty może być utrudnione. Nie oznacza to jednak automatycznego oddalenia każdego żądania. Sąd ocenia, czy brak dochodu jest rzeczywistą i niezawinioną przeszkodą, czy też zobowiązany ma możliwość podjęcia odpłatnej pracy albo korzysta z majątku.

W orzecznictwie podkreśla się, że potrzeby rodziny w rozumieniu art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obejmują potrzeby usprawiedliwione, uzasadnione m.in. wiekiem, stanem zdrowia i sytuacją życiową członków rodziny. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 sierpnia 1990 r., sygn. akt I CR 422/90, wskazano również na zasadę równej stopy życiowej członków rodziny.

Nakaz wypłaty wynagrodzenia lub innych należności do rąk małżonka

Jeżeli jedno z małżonków nie spełnia obowiązku przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, drugi małżonek może skorzystać z art. 28 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem sąd może nakazać, aby wynagrodzenie za pracę albo inne należności przypadające małżonkowi były w całości albo w części wypłacane do rąk drugiego małżonka.

To rozwiązanie może mieć znaczenie także wtedy, gdy skazany wykonuje odpłatną pracę w zakładzie karnym. Zgodnie z art. 123 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy skazanemu zatrudnionemu w pełnym miesięcznym wymiarze czasu pracy przysługuje wynagrodzenie zapewniające co najmniej minimalne wynagrodzenie za pracę, przy czym przy niepełnym wymiarze czasu pracy wynagrodzenie ustala się proporcjonalnie.

Art. 28 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że nakaz wypłaty zachowuje moc mimo ustania po jego wydaniu wspólnego pożycia małżonków. Sąd może jednak na wniosek każdego z małżonków nakaz zmienić albo uchylić. W praktyce oznacza to, że jeżeli po wydaniu nakazu sytuacja rodziny albo osoby osadzonej istotnie się zmieni, można wystąpić do sądu o ponowną ocenę sprawy.

Żądanie alimentów od osoby przebywającej w zakładzie karnym

W sprawach alimentacyjnych zasadnicze znaczenie ma art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten stanowi, że zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Sąd nie bada więc wyłącznie tego, ile osoba zobowiązana faktycznie obecnie zarabia, lecz także to, jakie ma możliwości zarobkowe i majątkowe.

Przy osobie osadzonej sąd powinien ustalić m.in., czy skazany pracuje w zakładzie karnym, czy może podjąć pracę odpłatną, czy ma oszczędności, nieruchomości, wierzytelności, udziały, emeryturę, rentę lub inne świadczenia. Jeżeli osoba odbywająca karę nie ma żadnych dochodów ani majątku, a brak zatrudnienia wynika z realnych ograniczeń zakładu karnego, wysokość świadczenia może być bardzo niska albo roszczenie może nie zostać uwzględnione w żądanej wysokości.

Nie należy jednak zakładać, że pobyt w zakładzie karnym automatycznie chroni przed roszczeniami. Dług alimentacyjny może powstać, a po uzyskaniu przez zobowiązanego dochodów może być egzekwowany. Jeżeli zapadnie wyrok albo ugoda sądowa, wierzyciel może wystąpić o nadanie klauzuli wykonalności i skierować sprawę do komornika.

Alimenty po rozwodzie – kiedy była żona albo były mąż może ich żądać?

Po rozwodzie zastosowanie ma art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten przewiduje dwa podstawowe modele odpowiedzialności alimentacyjnej między byłymi małżonkami.

Po pierwsze, zgodnie z art. 60 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego.

Niedostatek oznacza sytuację, w której uprawniony nie jest w stanie własnymi siłami zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb w całości albo w części. Nie chodzi wyłącznie o całkowity brak środków do życia. Niedostatek może dotyczyć także braku środków na leczenie, opłaty mieszkaniowe, żywność lub inne podstawowe potrzeby, jeżeli osoba uprawniona nie może ich realnie pokryć.

Po drugie, zgodnie z art. 60 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, sąd może orzec, że małżonek wyłącznie winny ma przyczyniać się w odpowiednim zakresie do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb małżonka niewinnego, nawet gdy ten nie znajduje się w niedostatku.

Jeżeli więc rozwód zostanie orzeczony z wyłącznej winy męża, żona może żądać alimentów na podstawie art. 60 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeśli wykaże istotne pogorszenie swojej sytuacji materialnej wskutek rozwodu. Nie musi wtedy udowadniać niedostatku. Jeżeli rozwód będzie bez orzekania o winie albo z winy obojga małżonków, żona musi wykazać niedostatek na podstawie art. 60 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jak długo trzeba płacić alimenty po rozwodzie?

Czas trwania obowiązku alimentacyjnego po rozwodzie określa art. 60 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obowiązek dostarczania środków utrzymania małżonkowi rozwiedzionemu wygasa w razie zawarcia przez tego małżonka nowego małżeństwa.

Jeżeli zobowiązanym jest małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za winnego rozkładu pożycia, obowiązek wygasa także z upływem pięciu lat od orzeczenia rozwodu. Sąd może jednak, ze względu na wyjątkowe okoliczności i na żądanie uprawnionego, przedłużyć ten pięcioletni termin.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy zobowiązany został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia. W takim przypadku art. 60 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie przewiduje automatycznego pięcioletniego limitu. Obowiązek może trwać dłużej, dopóki istnieją przesłanki jego utrzymania, chyba że uprawniony zawrze nowe małżeństwo albo sąd zmieni lub uchyli alimenty ze względu na zmianę stosunków.

Czy osadzony mąż może żądać alimentów od żony?

Tak, ale tylko wtedy, gdy spełnia warunki ustawowe. Przepisy nie ograniczają prawa do żądania alimentów wyłącznie do żony. Mąż również może dochodzić świadczeń od żony, jeżeli pozwala na to konkretny stan faktyczny.

W czasie trwania małżeństwa podstawą żądania może być art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli chodzi o przyczynianie się do zaspokajania potrzeb rodziny. Po rozwodzie podstawą jest art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli mąż nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i znajduje się w niedostatku, może żądać alimentów na podstawie art. 60 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli żona zostałaby uznana za wyłącznie winną rozkładu pożycia, a rozwód spowodowałby istotne pogorszenie sytuacji materialnej męża niewinnego, zastosowanie może mieć art. 60 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W praktyce sąd będzie badał, czy niedostatek albo pogorszenie sytuacji materialnej wynika z obiektywnych okoliczności, czy jest skutkiem zawinionych działań osoby żądającej alimentów. Pobyt w zakładzie karnym może mieć znaczenie przy ocenie zasadności roszczenia, zwłaszcza jeżeli przyczyna osadzenia wiąże się z zawinionym zachowaniem wobec rodziny albo doprowadziła do rozkładu pożycia.

Separacja a obowiązek utrzymania małżonka

Jeżeli małżonkowie pozostają w separacji orzeczonej przez sąd, zastosowanie ma art. 61⁴ § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem do obowiązku dostarczania środków utrzymania przez jednego z małżonków pozostających w separacji drugiemu stosuje się odpowiednio art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, z wyjątkiem art. 60 § 3.

Oznacza to, że przy separacji sądowej bierze się pod uwagę podobne przesłanki jak po rozwodzie, ale nie stosuje się pięcioletniego limitu przewidzianego w art. 60 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przy nieformalnym rozstaniu, bez wyroku separacyjnego i bez rozwodu, małżeństwo nadal trwa, dlatego co do zasady nadal istotny jest art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jak bronić się przed pozwem o alimenty, będąc w zakładzie karnym?

Osoba osadzona, która otrzyma pozew, powinna odpowiedzieć na niego w terminie wskazanym przez sąd. W odpowiedzi warto dokładnie opisać swoją sytuację majątkową, zdrowotną i zarobkową oraz dołączyć dokumenty. Znaczenie mogą mieć m.in. zaświadczenie z zakładu karnego o zatrudnieniu lub braku zatrudnienia, wysokość wynagrodzenia, informacja o potrąceniach, dokumenty dotyczące majątku, zobowiązań, stanu zdrowia i kosztów leczenia.

Jeżeli żądana kwota jest zawyżona, trzeba wykazać, że nie odpowiada ona możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego w rozumieniu art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli natomiast sytuacja zmieniła się już po wydaniu wcześniejszego wyroku alimentacyjnego, można rozważyć pozew o obniżenie alimentów na podstawie art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który pozwala żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego w razie zmiany stosunków.

FAQ

Podsumowanie

Osoba przebywająca w zakładzie karnym może być pozwana o środki utrzymania przez małżonka albo byłego małżonka. Nie oznacza to jednak, że każde żądanie zostanie uwzględnione w pełnej wysokości. Sąd musi ustalić usprawiedliwione potrzeby osoby żądającej świadczenia oraz możliwości zarobkowe i majątkowe osoby osadzonej. Osadzenie nie wyłącza też automatycznie innych problemów finansowych, w tym egzekucji; osobno opisujemy zasady egzekucji komorniczej z pieniędzy tymczasowo aresztowanego.

W czasie małżeństwa najważniejsze są art. 27 i art. 28 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Po rozwodzie decyduje art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a przy zmianie wcześniejszego orzeczenia – art. 138 tego kodeksu. Ostateczna ocena zależy od dowodów, treści wyroku rozwodowego, dochodów, majątku, stanu zdrowia i sytuacji rodzinnej stron.

Źródła

• art. 23, art. 27, art. 28 § 1–2, art. 60 § 1–3, art. 61⁴ § 4, art. 135 § 1 oraz art. 138 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 123 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy
• wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 sierpnia 1990 r., sygn. akt I CR 422/90