Umowa o podział majątku po rozwodzie bez nieruchomości

Umowny podział majątku po rozwodzie – kiedy jest możliwy?

Po ustaniu wspólności majątkowej byli małżonkowie mogą podzielić majątek wspólny w drodze umowy, jeżeli są zgodni co do tego, co wchodzi do majątku i komu mają przypaść poszczególne składniki. Podstawą ustania wspólności po rozwodzie jest prawomocny wyrok rozwodowy, który kończy małżeństwo oraz istniejącą w nim wspólność ustawową z art. 31 § 1 ustawy z 25.02.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Z kolei do wspólności majątkowej po jej ustaniu oraz do podziału majątku wspólnego stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, co wynika z art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz art. 1035 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny.

Jeżeli strony nie są zgodne, pozostaje sądowy podział majątku. W praktyce umowa jest najszybszym rozwiązaniem, ale tylko wtedy, gdy nie pozostawia pola do późniejszych sporów o skład majątku, jego wartość albo rozliczenie spłat.

Jeśli planowany podział dotyczy także innych sposobów zniesienia współwłasności lub przekazania rzeczy między stronami, warto porównać korzystne rozwiązania przed podpisaniem dokumentów.

Jaka forma umowy jest wymagana?

Jeżeli w skład majątku wspólnego nie wchodzi nieruchomość, użytkowanie wieczyste, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu albo inne prawo, dla którego ustawa przewiduje szczególną formę przeniesienia, umowa podziału majątku może zostać zawarta co do zasady w zwykłej formie pisemnej. W przypadku nieruchomości konieczny jest akt notarialny na podstawie art. 158 Kodeksu cywilnego.

W praktyce nawet przy składnikach, dla których forma pisemna nie jest obowiązkowa, warto ją zachować dla celów dowodowych. Pozwala to później wykazać, kto otrzymał dany składnik, czy była przewidziana spłata, w jakim terminie i czy strony uznały podział za ostateczny.

Czy umowa musi zawierać pełną listę składników majątku?

Przepisy nie zawierają jednego wzoru takiej umowy ani nie nakazują użycia konkretnego katalogu sformułowań. To jednak nie oznacza, że bardzo ogólna klauzula będzie zawsze bezpieczna. W razie sporu sąd będzie badał zgodny zamiar stron i cel umowy zgodnie z art. 65 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Im bardziej ogólna treść, tym większe ryzyko sporu o to, czy dany składnik rzeczywiście był objęty podziałem.

Dlatego odpowiedź praktyczna brzmi: nie ma bezwzględnego obowiązku tworzenia drobiazgowego katalogu wszystkich drobnych rzeczy, ale najważniejsze składniki powinny być oznaczone możliwie konkretnie. Dotyczy to zwłaszcza:

• samochodów, motocykli, przyczep,
• oszczędności i lokat,
• wartościowych ruchomości,
• udziałów, akcji, papierów wartościowych,
• środków zgromadzonych w produktach emerytalnych, o ile mają podlegać odrębnemu opisowi w umowie,
• długów i nakładów, jeżeli strony chcą je wzajemnie rozliczyć.

Samo sformułowanie: „wszystkie składniki majątku wspólnego przypadają X, a Y otrzymuje kwotę Z” może być ważne, ale jest ryzykowne dowodowo. Może się okazać niewystarczające np. przy późniejszej sprzedaży samochodu, sporze o rachunki bankowe albo przy twierdzeniu jednej ze stron, że określony składnik w ogóle nie był objęty porozumieniem.

Jak najlepiej zbudować treść umowy?

Najbezpieczniejszy układ umowy obejmuje cztery elementy:

1. wskazanie podstawy ustania wspólności – np. prawomocny wyrok rozwodowy z datą i sygnaturą;
2. opis składu majątku wspólnego – przynajmniej składników istotnych i ich wartości;
3. wskazanie, komu przypada każdy składnik;
4. rozliczenie spłat, dopłat i oświadczeń końcowych – np. że strony uznają podział za wyczerpujący albo że poza wskazanymi roszczeniami nie zgłaszają dalszych pretensji.

Przy równych udziałach punktem wyjścia jest art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Co do zasady oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Inaczej jest tylko wtedy, gdy zapadło prawomocne orzeczenie o ustaleniu nierównych udziałów na podstawie art. 43 § 2 i § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego albo gdy konkretne roszczenia stron wynikają z innych rozliczeń, np. nakładów z majątku osobistego na wspólny.

Jeżeli umowa ma być naprawdę „zamykająca temat”, trzeba rozważyć, czy strony chcą rozliczyć wyłącznie składniki majątku, czy także wzajemne nakłady, spłacone raty, długi albo wydatki po rozwodzie. To zależy od stanu faktycznego.

Rachunki bankowe – jak je ująć w umowie?

Środki pieniężne zgromadzone w czasie trwania wspólności ustawowej co do zasady należą do majątku wspólnego, jeżeli nie pochodzą ze źródeł zaliczanych do majątku osobistego z art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Do majątku wspólnego należą w szczególności pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej oraz dochody z majątku wspólnego i osobistego, co wynika z art. 31 § 2 pkt 1 i 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W praktyce najlepiej opisać rachunki tak, aby dało się ustalić:

• bank i rodzaj rachunku,
• czy rachunek był indywidualny czy wspólny,
• stan środków na dzień ustania wspólności majątkowej,
• komu przypadają środki albo jak następuje ich rozliczenie.

Jeżeli strony nie chcą wpisywać pełnych numerów rachunków, można użyć opisu pozwalającego na jednoznaczną identyfikację, np. „rachunek oszczędnościowo-rozliczeniowy prowadzony przez Bank X na rzecz Y”. Dla bezpieczeństwa dobrze załączyć historię lub zaświadczenie bankowe według stanu na określony dzień.

W orzecznictwie przyjmuje się co do zasady, że skład majątku wspólnego ustala się według chwili ustania wspólności, a wartość według chwili podziału. Przy pieniądzu różnica bywa mniej odczuwalna niż przy rzeczach, ale w razie sporu i tak warto wyraźnie wskazać w umowie, jaki dzień przyjmujecie do ustalenia salda oraz jaka kwota podlega rozliczeniu.

Jeżeli w sprawie występuje także lokal mieszkalny obciążony kredytem, pomocny może być materiał o tym, jak wygląda podział z kredytem.

Jaka data jest ważna przy podziale majątku?

To zależy od tego, o jakim zagadnieniu mówimy:

Po rozwodzie wspólność ustawowa ustaje z chwilą uprawomocnienia się wyroku rozwodowego. Jeżeli wcześniej ustanowiono rozdzielność majątkową umową albo wyrokiem sądu, decyduje data wskazana w tym zdarzeniu prawnym.

OFE, subkonto ZUS i PPK – czy trzeba je wpisywać do umowy?

Tu potrzebna jest ostrożność, bo te składniki nie funkcjonują identycznie jak gotówka na koncie bankowym.

Subkonto ZUS

Podział środków zapisanych na subkoncie w ZUS następuje na podstawie przepisów szczególnych. Wynika to z art. 40a–40e ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Po rozwodzie albo po ustaniu wspólności majątkowej część środków zgromadzonych na subkoncie, przypadająca byłemu małżonkowi, jest ewidencjonowana na jego subkoncie w ZUS, a gdy subkonto nie jest prowadzone – zakłada się je zgodnie z ustawą.

Oznacza to, że nie ma potrzeby „wypłacania” tych środków między stronami jak zwykłej gotówki. Jeżeli jednak strony chcą w umowie odnotować, że środki te podlegają ustawowemu podziałowi, mogą to zrobić opisowo. Nie powinny natomiast zakładać, że zastąpią ustawowy mechanizm zwykłą klauzulą o przekazaniu pieniędzy.

OFE

W przypadku środków zgromadzonych w otwartym funduszu emerytalnym stosuje się art. 126–131 ustawy z 28.08.1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych. Po rozwodzie albo unieważnieniu małżeństwa środki zgromadzone na rachunku członka OFE, przypadające byłemu małżonkowi w wyniku podziału majątku wspólnego, są przekazywane na rachunek tego byłego małżonka w OFE albo w inny sposób przewidziany w ustawie.

Także tutaj ustawodawca przewidział własny tryb rozliczenia. W praktyce do umowy można dodać postanowienie, że strony przyjmują do wiadomości ustawowy podział środków w OFE i zobowiązują się do złożenia wymaganych dokumentów, ale nie warto traktować tych środków jak klasycznej kwoty „do ręki”.

PPK

Środki zgromadzone w pracowniczych planach kapitałowych również podlegają odrębnym zasadom. Zgodnie z art. 80 ust. 1–3 ustawy z 4.10.2018 r. o pracowniczych planach kapitałowych w przypadku rozwodu, unieważnienia małżeństwa albo ustania wspólności majątkowej środki przypadające byłemu małżonkowi w wyniku podziału majątku wspólnego są przekazywane w formie wypłaty transferowej albo zwrotu na zasadach przewidzianych ustawą.

Jeżeli więc w sprawie występują PPK, najlepiej nie ujmować ich jako zwykłej gotówki podlegającej natychmiastowej spłacie, chyba że strony świadomie dokonują odrębnego, ekwiwalentnego rozliczenia innych składników i wyraźnie to zapiszą. W takiej sytuacji trzeba jednak uważać, by umowa nie była niejasna i nie prowadziła do podwójnego rozliczenia tego samego prawa.

Czy można pominąć OFE, ZUS i PPK w umowie?

Tak, często jest to rozwiązanie praktyczne. Jeżeli strony nie chcą szczegółowo opisywać tych środków, mogą pozostawić ich podział mechanizmom ustawowym i rozliczyć w umowie tylko te składniki, które rzeczywiście przechodzą między nimi w sposób cywilnoprawny. Jest to szczególnie rozsądne wtedy, gdy strony nie mają pełnych danych liczbowych albo nie chcą ryzykować błędnego opisu.

Jeżeli jednak jedna ze stron ma otrzymać mniejszą spłatę właśnie dlatego, że dodatkowo skorzysta z ustawowego podziału środków emerytalnych, trzeba to precyzyjnie opisać. W przeciwnym razie łatwo o spór, czy spłata miała uwzględniać ZUS, OFE lub PPK.

Czy w umowie można wpisać, że nie ma już żadnych roszczeń?

Można dodać oświadczenie, że strony uznają podział za wyczerpujący i nie zgłaszają wobec siebie dalszych roszczeń z tytułu podziału majątku wspólnego. Taka klauzula ma sens praktyczny, ale działa tylko w granicach rzeczywiście objętych porozumieniem. Jeżeli jakiś składnik w ogóle nie został ujawniony albo strony pozostawały w błędzie co do jego istnienia, ocena skutków prawnych będzie zależała od konkretnego stanu faktycznego oraz przepisów o wadach oświadczeń woli i wykładni umów.

Nie należy też automatycznie zakładać, że ogólna klauzula wyłącza wszystkie możliwe roszczenia dotyczące np. nakładów z majątku osobistego na wspólny lub odwrotnie. Jeżeli takie rozliczenia mają być zamknięte, trzeba o nich napisać wprost.

Przy planowaniu formalności często pojawia się też pytanie, czy lepiej zrobić podział przed rozwodem, czy dopiero po prawomocnym wyroku.

Praktyczny wniosek dla opisanej sytuacji

W opisanym przypadku sama bardzo ogólna formuła nie jest najlepszym rozwiązaniem. Jeżeli majątek nie obejmuje nieruchomości, można zawrzeć pisemną umowę, ale warto:

• wymienić istotne składniki majątku wspólnego,
• przypisać je konkretnemu małżonkowi,
• wskazać ustaloną wartość najważniejszych składników,
• określić kwotę i termin spłaty,
• wyraźnie zaznaczyć, czy rachunki bankowe rozliczacie według stanu na dzień ustania wspólności,
• zdecydować, czy środki z OFE, subkonta ZUS i PPK pozostawiacie do ustawowego podziału, czy tylko odnotowujecie ten fakt w umowie.

Jeżeli celem jest brak szczegółowego wpisywania funduszy, numerów rachunków czy wielu drobnych elementów, można zastosować opis zbiorczy, ale tylko tam, gdzie nie utrudni to późniejszej identyfikacji składnika. Dla rachunków bankowych warto mieć załączniki z saldami. Dla ZUS, OFE i PPK zwykle bezpieczniej odwołać się do przepisów szczególnych niż próbować rozliczać je jak zwykłą gotówkę.

FAQ

Czy po rozwodzie umowa o podział majątku zawsze musi być u notariusza?

Nie. Akt notarialny jest potrzebny wtedy, gdy umowa obejmuje składnik, dla którego ustawa wymaga tej formy, zwłaszcza nieruchomość – art. 158 Kodeksu cywilnego. Gdy w majątku są tylko ruchomości i pieniądze, co do zasady wystarczy forma pisemna.

Czy można podzielić majątek bez wpisywania każdej drobnej rzeczy?

Tak. Nie trzeba opisywać drobiazgów bez większego znaczenia, ale najważniejsze składniki majątku powinny być oznaczone konkretnie, aby nie było wątpliwości, co obejmuje podział.

Czy środki na koncie osobistym jednego z małżonków zawsze są jego majątkiem osobistym?

Nie. O tym decyduje źródło pochodzenia środków, a nie sam fakt prowadzenia rachunku na jedno nazwisko. Jeżeli pieniądze pochodzą z wynagrodzenia lub innych dochodów objętych wspólnością, co do zasady wchodzą do majątku wspólnego – art. 31 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy OFE, ZUS i PPK trzeba wycenić i spłacić gotówką?

Nie zawsze. Te środki podlegają szczególnym zasadom ustawowym. W wielu przypadkach lepiej pozostawić ich podział mechanizmom przewidzianym w ustawach niż rozliczać je w umowie jak zwykłą gotówkę.

Czy można w umowie wpisać brak dalszych roszczeń?

Tak, ale taka klauzula powinna być dobrze przemyślana. Najlepiej działa wtedy, gdy strony rzeczywiście ujawniły i rozliczyły wszystkie istotne składniki oraz ewentualne nakłady.

Zobacz również: wykup połowy

Źródła

• art. 31 § 1 i § 2, art. 33, art. 43 § 1–3, art. 46, art. 50¹ ustawy z 25.02.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 65 § 1 i § 2, art. 158, art. 1035 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 40a–40e ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
• art. 126–131 ustawy z 28.08.1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych
• art. 80 ust. 1–3 ustawy z 4.10.2018 r. o pracowniczych planach kapitałowych