Zadośćuczynienie i ugoda po pobiciu przez nieletniego

Ugoda po pobiciu a wiek sprawcy

Jeżeli osoba, która Pana pobiła, jest niepełnoletnia, najpierw trzeba ustalić jej wiek. Zgodnie z art. 10 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny pełnoletnim jest ten, kto ukończył 18 lat. Pełną zdolność do czynności prawnych ma osoba pełnoletnia, co wynika z art. 11 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli sprawca nie ukończył 13 lat, nie ma zdolności do czynności prawnych na podstawie art. 12 Kodeksu cywilnego. Jeżeli ma od 13 do 18 lat, ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych zgodnie z art. 15 Kodeksu cywilnego. Ugoda dotycząca zapłaty zadośćuczynienia i spłaty ratalnej nie jest drobną bieżącą sprawą życia codziennego w rozumieniu art. 20 Kodeksu cywilnego, dlatego zawarcie jej przez małoletniego wymaga szczególnej ostrożności.

Na podstawie art. 17 Kodeksu cywilnego do ważności czynności prawnej, przez którą osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych zaciąga zobowiązanie albo rozporządza swoim prawem, potrzebna jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego. Zgodnie z art. 18 § 1 Kodeksu cywilnego ważność umowy zawartej bez takiej zgody zależy od jej potwierdzenia przez przedstawiciela ustawowego. Po uzyskaniu pełnoletności sam sprawca może potwierdzić umowę na podstawie art. 18 § 2 Kodeksu cywilnego.

W praktyce oznacza to, że ugoda podpisana wyłącznie z nieletnim sprawcą może być dla pokrzywdzonego słabym zabezpieczeniem. Bez udziału rodzica albo opiekuna prawnego może Pan mieć problem z wyegzekwowaniem płatności.

Co powinna zawierać ugoda ze sprawcą pobicia?

Ugoda jest uregulowana w art. 917 Kodeksu cywilnego. Przez ugodę strony czynią sobie wzajemne ustępstwa w zakresie istniejącego między nimi stosunku prawnego, aby uchylić niepewność co do roszczeń, zapewnić ich wykonanie albo zakończyć spór. Art. 918 Kodeksu cywilnego określa natomiast skutki błędu przy zawieraniu ugody.

Ugoda po pobiciu powinna być sporządzona na piśmie. Nie jest to tylko formalność. Forma pisemna ułatwia wykazanie treści porozumienia w postępowaniu cywilnym, a w razie sporu może mieć znaczenie dowodowe na podstawie art. 74 Kodeksu cywilnego oraz art. 245 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.

W ugodzie warto wskazać:

• dane pokrzywdzonego, sprawcy oraz, jeżeli sprawca jest nieletni, jego przedstawiciela ustawowego,
• datę, miejsce i krótki opis zdarzenia,
• rodzaj obrażeń oraz dokumenty medyczne, na których strony się opierają,
• łączną kwotę zadośćuczynienia i ewentualnego odszkodowania,
• terminy rat, numer rachunku bankowego i skutek opóźnienia,
• oświadczenie, czy zapłata wyczerpuje wszystkie roszczenia, czy tylko część roszczeń,
• podpisy wszystkich osób uczestniczących w ugodzie.

Jeżeli świadczenie ma być płatne w ratach, warto przewidzieć, że opóźnienie w zapłacie określonej liczby rat powoduje natychmiastową wymagalność całej pozostałej kwoty. Przy zobowiązaniach pieniężnych można też zastrzec odsetki za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Nie należy natomiast wpisywać kary umownej za samo opóźnienie w zapłacie pieniędzy, ponieważ zgodnie z art. 483 § 1 Kodeksu cywilnego kara umowna dotyczy niewykonania albo nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego.

Czy warto zawierać ugodę bez rodziców nieletniego?

Jeżeli sprawca jest uczniem i nie ma dochodów, sama deklaracja spłaty w ratach nie daje pewności zapłaty. Gdy sprawca ma od 13 do 18 lat, jego zobowiązanie wynikające z ugody powinno być objęte zgodą albo potwierdzeniem przedstawiciela ustawowego na podstawie art. 17 i art. 18 Kodeksu cywilnego. Najczęściej przedstawicielami ustawowymi dziecka są rodzice, ponieważ dziecko pozostaje pod władzą rodzicielską do pełnoletności zgodnie z art. 92 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Trzeba też pamiętać o art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka ani wyrażać zgody na takie czynności. W konkretnych przypadkach, zwłaszcza gdy ugoda nakłada na małoletniego znaczące zobowiązanie finansowe, może powstać potrzeba oceny, czy wymagana jest zgoda sądu opiekuńczego.

Jeżeli sprawca jest pełnoletni, można rozważyć mocniejsze zabezpieczenie, np. akt notarialny z oświadczeniem dłużnika o poddaniu się egzekucji na podstawie art. 777 § 1 pkt 4 albo pkt 5 Kodeksu postępowania cywilnego. Przy osobie nieletniej takie rozwiązanie wymagałoby udziału przedstawiciela ustawowego i oceny notariusza, a niekiedy także sądu opiekuńczego.

Odszkodowanie i zadośćuczynienie za pobicie

Podstawową zasadę odpowiedzialności cywilnej za wyrządzenie szkody określa art. 415 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem kto z winy swojej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia. W przypadku uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia zastosowanie ma art. 444 § 1 Kodeksu cywilnego, który pozwala żądać naprawienia wszelkich wynikłych z tego kosztów.

Na podstawie art. 445 § 1 Kodeksu cywilnego sąd może przyznać pokrzywdzonemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę w wypadkach przewidzianych w art. 444 Kodeksu cywilnego. Odszkodowanie obejmuje więc wymierne koszty, np. leczenie, dojazdy, prywatne wizyty lekarskie, zakup leków czy utracony zarobek. Zadośćuczynienie dotyczy cierpienia fizycznego i psychicznego, stresu, bólu, lęku, ograniczeń w codziennym funkcjonowaniu oraz skutków naruszenia zdrowia.

Jeżeli skutkiem pobicia było także naruszenie dóbr osobistych, można dodatkowo analizować art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego, a w zakresie roszczenia pieniężnego art. 448 Kodeksu cywilnego. W sprawach o uszkodzenie ciała najczęściej główną podstawą zadośćuczynienia pozostaje jednak art. 445 § 1 Kodeksu cywilnego.

Odpowiedzialność cywilna nieletniego i jego rodziców

Jeżeli sprawca nie ukończył 13 lat, nie ponosi odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę na podstawie art. 426 Kodeksu cywilnego. Wtedy trzeba rozważyć odpowiedzialność osoby zobowiązanej do nadzoru, np. rodzica lub opiekuna, na podstawie art. 427 Kodeksu cywilnego. Przepis ten przewiduje odpowiedzialność nadzorującego, chyba że uczynił zadość obowiązkowi nadzoru albo szkoda powstałaby także przy starannym wykonywaniu nadzoru.

Jeżeli sprawca ma co najmniej 13 lat, art. 426 Kodeksu cywilnego nie wyłącza jego odpowiedzialności. Wtedy podstawą żądania może być art. 415 Kodeksu cywilnego, o ile można przypisać sprawcy winę. Odpowiedzialność rodziców nadal może wchodzić w grę na podstawie art. 427 Kodeksu cywilnego, jeżeli szkoda pozostaje w związku z nienależytym nadzorem, ale nie jest to automatyczna odpowiedzialność za każde zachowanie dziecka.

Znaczenie obrażeń trwających do 7 dni

Informacja z obdukcji, że rozstrój zdrowia albo naruszenie czynności narządu ciała trwało nie dłużej niż 7 dni, ma znaczenie przede wszystkim dla kwalifikacji karnej czynu. Nie jest to termin na wytoczenie sprawy cywilnej.

Art. 157 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny przewiduje odpowiedzialność za spowodowanie naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia trwającego nie dłużej niż 7 dni. Zgodnie z art. 157 § 4 Kodeksu karnego ściganie takiego czynu odbywa się co do zasady z oskarżenia prywatnego, chyba że zachodzi wyjątek wskazany w tym przepisie.

Jeżeli obrażenia były poważniejsze, zastosowanie może mieć art. 157 § 1 Kodeksu karnego, a przy ciężkim uszczerbku na zdrowiu także art. 156 Kodeksu karnego. Jeżeli zdarzenie miało charakter bójki lub pobicia z udziałem większej liczby osób, trzeba dodatkowo ocenić art. 158 Kodeksu karnego. Kwalifikacja zależy od dokładnego przebiegu zdarzenia, liczby osób, sposobu ataku oraz skutków dla zdrowia.

Nieletni sprawca a postępowanie karne lub rodzinne

Jeżeli sprawca ukończył 17 lat, co do zasady odpowiada na zasadach Kodeksu karnego, ponieważ art. 10 § 1 Kodeksu karnego stanowi, że na zasadach tej ustawy odpowiada ten, kto popełnia czyn zabroniony po ukończeniu 17 lat.

Jeżeli sprawca dopuścił się czynu po ukończeniu 13 lat, ale przed ukończeniem 17 lat, jego sprawa co do zasady podlega przepisom ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Wynika to z art. 1 ust. 1 pkt 2 tej ustawy. Sprawę prowadzi wtedy sąd rodzinny, a celem postępowania jest przede wszystkim wychowanie, resocjalizacja i przeciwdziałanie demoralizacji, a nie klasyczne ukaranie jak osoby dorosłej.

W sprawie prywatnoskargowej pokrzywdzony może wnieść prywatny akt oskarżenia. Wymogi takiego pisma określa art. 487 Kodeksu postępowania karnego. Zgodnie z art. 488 § 1 Kodeksu postępowania karnego Policja przyjmuje ustną lub pisemną skargę pokrzywdzonego i w razie potrzeby zabezpiecza dowody, po czym przesyła skargę do właściwego sądu.

W postępowaniu karnym można też dążyć do naprawienia szkody. Art. 46 § 1 Kodeksu karnego pozwala sądowi orzec obowiązek naprawienia szkody w całości albo w części lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Wniosek w tym zakresie pokrzywdzony może złożyć na podstawie art. 49a Kodeksu postępowania karnego.

Czy sprawę cywilną można założyć później niż po 7 dniach?

Tak. Termin 7 dni wskazany w opisie obrażeń nie jest terminem na wniesienie pozwu cywilnego. To medyczno-prawna granica istotna dla kwalifikacji czynu z art. 157 § 2 Kodeksu karnego.

Dla roszczeń cywilnych o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym kluczowy jest art. 442¹ Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 442¹ § 1 Kodeksu cywilnego roszczenie przedawnia się z upływem 3 lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy zachowaniu należytej staranności mógł dowiedzieć się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia, przy czym termin ten nie może być dłuższy niż 10 lat od dnia zdarzenia wywołującego szkodę.

Jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, art. 442¹ § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje termin 20 lat od dnia popełnienia przestępstwa, niezależnie od tego, kiedy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie zobowiązanej. Przy szkodzie na osobie dodatkowe znaczenie ma art. 442¹ § 3 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym przedawnienie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem 3 lat od dnia uzyskania wiedzy o szkodzie i osobie zobowiązanej.

Osobno trzeba pamiętać o przedawnieniu karalności. Dla przestępstw ściganych z oskarżenia prywatnego art. 101 § 2 Kodeksu karnego przewiduje, że karalność ustaje z upływem roku od czasu, gdy pokrzywdzony dowiedział się o osobie sprawcy, nie później jednak niż z upływem 3 lat od czasu popełnienia czynu.

Jakie dowody zebrać po pobiciu?

W sprawie o zadośćuczynienie i odszkodowanie najważniejsze są dowody. Warto zabezpieczyć dokumentację medyczną, zdjęcia obrażeń, dane świadków, nagrania z monitoringu, potwierdzenia kosztów leczenia oraz korespondencję ze sprawcą. Jeżeli sprawca proponuje ugodę, wiadomości SMS, e-maile albo komunikatory mogą potwierdzać jego przyznanie się do udziału w zdarzeniu lub deklarację zapłaty.

Warto też prowadzić prostą notatkę o dolegliwościach po zdarzeniu: bólu, ograniczeniach, wizytach lekarskich, trudnościach w pracy lub nauce, problemach ze snem czy stresem. Takie informacje mogą pomóc przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia na podstawie art. 445 § 1 Kodeksu cywilnego.

FAQ

Czy mogę podpisać ugodę tylko z nieletnim sprawcą?

Może Pan podpisać dokument, ale jego skuteczność może być problematyczna. Jeżeli sprawca ma od 13 do 18 lat, do ważnego zaciągnięcia zobowiązania potrzebna jest zgoda albo potwierdzenie przedstawiciela ustawowego zgodnie z art. 17 i art. 18 Kodeksu cywilnego.

Czy 7 dni od pobicia to termin na złożenie pozwu?

Nie. Okres 7 dni dotyczy kwalifikacji obrażeń na gruncie art. 157 § 2 Kodeksu karnego. Terminy roszczeń cywilnych wynikają przede wszystkim z art. 442¹ Kodeksu cywilnego.

Czy rodzice odpowiadają za pobicie dokonane przez dziecko?

Nie zawsze automatycznie. Jeżeli dziecko nie ukończyło 13 lat, samo nie odpowiada za szkodę na podstawie art. 426 Kodeksu cywilnego, a odpowiedzialność rodziców można rozważać na podstawie art. 427 Kodeksu cywilnego. Przy sprawcy w wieku co najmniej 13 lat możliwa jest jego własna odpowiedzialność na podstawie art. 415 Kodeksu cywilnego, a odpowiedzialność rodziców zależy od okoliczności nadzoru.

Czy ugoda zamyka drogę do dalszych roszczeń?

To zależy od jej treści. Jeżeli w ugodzie wpisze Pan, że zapłata wyczerpuje wszystkie roszczenia z danego zdarzenia, późniejsze dochodzenie dalszych kwot może być trudne. Gdy skutki zdrowotne nie są jeszcze znane, bezpieczniej wyraźnie zastrzec, że ugoda obejmuje tylko określoną część roszczeń.

Czy można żądać zadośćuczynienia w sprawie karnej?

Tak. Art. 46 § 1 Kodeksu karnego pozwala sądowi orzec obowiązek naprawienia szkody albo zadośćuczynienia za krzywdę. Pokrzywdzony może złożyć wniosek w tym zakresie na podstawie art. 49a Kodeksu postępowania karnego.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najważniejsze jest ustalenie wieku i danych sprawcy oraz zabezpieczenie dowodów. Jeżeli sprawca jest nieletni, ugoda bez udziału rodzica albo opiekuna może nie zapewnić realnej możliwości dochodzenia pieniędzy. Jeżeli zależy Panu na polubownym zakończeniu sprawy, ugoda powinna być pisemna, precyzyjna i podpisana przez właściwe osoby.

Jeżeli sprawca nie płaci albo nie chce ujawnić danych, pozostają środki prawne: pozew cywilny o odszkodowanie i zadośćuczynienie, prywatny akt oskarżenia albo zawiadomienie organów ścigania w zależności od kwalifikacji czynu i wieku sprawcy. Sprawę cywilną można wytoczyć później niż po 7 dniach, ale nie należy zwlekać z dokumentowaniem szkody i ustaleniem strategii działania.

Źródła

• art. 10, art. 11, art. 12, art. 15, art. 17, art. 18, art. 20, art. 23, art. 24, art. 415, art. 426, art. 427, art. 444 § 1, art. 445 § 1, art. 448, art. 481 § 1 i § 2, art. 483 § 1, art. 917, art. 918, art. 442¹ ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny
• art. 92 i art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 10 § 1, art. 46 § 1, art. 101 § 2, art. 156, art. 157, art. 158 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny
• art. 49a, art. 487, art. 488 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego
• art. 74, art. 245, art. 777 § 1 pkt 4 i pkt 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego
• art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich