Znęcanie się w małżeństwie, rozwód z winy i podział majątku

Rozwód z winy małżonka, który stosuje przemoc

Podstawową przesłanką rozwodu jest zupełny i trwały rozkład pożycia małżeńskiego. Wynika to z art. 56 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Sąd bada więc, czy ustały więzi: duchowa, fizyczna i gospodarcza, a także czy powrót małżonków do wspólnego pożycia nie jest realny.

Jeżeli żąda Pani rozwodu z wyłącznej winy męża, trzeba wykazać, że to jego zawinione zachowania doprowadziły do rozkładu pożycia. Podstawą orzekania o winie jest art. 57 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przemoc fizyczna, przemoc psychiczna, poniżanie, groźby, awantury, nadużywanie alkoholu połączone z agresją albo uporczywe naruszanie godności małżonka mogą być ocenione przez sąd jako zawinione przyczyny rozkładu pożycia.

Trzeba jednak pamiętać, że sąd nie orzeka rozwodu automatycznie tylko dlatego, że jeden z małżonków opisuje przemoc. Każde twierdzenie powinno być poparte dowodami. W sprawach o przemoc często znaczenie mają także działania równoległe: zawiadomienie o przestępstwie znęcania z art. 207 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, procedura Niebieskiej Karty oraz wnioski o nakaz opuszczenia mieszkania lub zakaz zbliżania.

Jakie dowody sąd bierze pod uwagę w sprawie o rozwód z orzeczeniem o winie?

W sprawie cywilnej przedmiotem dowodu są fakty mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia, co wynika z art. 227 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Strony powinny wskazywać dowody na poparcie swoich twierdzeń zgodnie z art. 232 Kodeksu postępowania cywilnego, a sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

W sprawie o rozwód z winy małżonka przydatne mogą być w szczególności:

• dokumentacja medyczna, psychiatryczna, psychologiczna lub terapeutyczna,
• obdukcje, zaświadczenia lekarskie, zdjęcia obrażeń, notatki z interwencji policji,
• zeznania świadków: dorosłych dzieci, sąsiadów, znajomych, członków rodziny, współpracowników,
• wydruki wiadomości SMS, e-maili, komunikatorów, wpisów, nagrań głosu lub obrazu, jeżeli sposób ich uzyskania nie rodzi dodatkowego ryzyka prawnego,
• akta postępowania karnego, dokumenty z procedury Niebieskiej Karty, postanowienia o zabezpieczeniach lub środkach izolacyjnych,
• przesłuchanie stron, które w sprawach małżeńskich ma istotne znaczenie praktyczne.

Brak obdukcji nie przekreśla sprawy. Oznacza jedynie, że trzeba oprzeć się na innych dowodach i dokładnie opisać konkretne zdarzenia: daty lub przybliżony czas, przebieg awantur, świadków, skutki zdrowotne i wpływ zachowania męża na rozkład pożycia.

Jeżeli chce Pani lepiej przygotować samo pismo procesowe, pomocny może być materiał omawiający pozew z winy. W sprawach, w których oprócz przemocy pojawiają się inne przyczyny rozpadu małżeństwa, warto też porównać zasady dowodzenia winy na przykładzie takim jak zdrada.

Czy dorosłe dzieci mogą zeznawać przeciwko ojcu lub matce?

Tak. Dorosłe dzieci mogą być świadkami w sprawie rozwodowej. Ograniczenie wynika z art. 430 Kodeksu postępowania cywilnego: małoletni, którzy nie ukończyli 13 lat, oraz zstępni stron, którzy nie ukończyli 17 lat, nie mogą być przesłuchiwani w charakterze świadków w sprawach małżeńskich. Pełnoletni synowie mogą więc zostać powołani jako świadkowie.

Sąd będzie oceniał ich zeznania tak samo jak inne dowody, według art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. To, że świadek jest dzieckiem stron, nie czyni jego zeznań bezwartościowymi. W praktyce sąd zwraca jednak uwagę, czy świadek opisuje własne obserwacje, czy jedynie powtarza relację jednego z rodziców.

Warto przygotować świadków do tego, że sąd będzie pytał o konkretne sytuacje, a nie tylko o ogólną ocenę ojca lub matki. Największe znaczenie mają informacje typu: kto był obecny, co dokładnie się stało, jak często dochodziło do przemocy, czy była wzywana policja, czy ktoś widział obrażenia lub stan psychiczny pokrzywdzonego małżonka.

Przemoc domowa a bezpieczeństwo przed i w trakcie rozwodu

Jeżeli przemoc trwa, rozwód nie jest jedynym narzędziem ochrony. W razie bezpośredniego zagrożenia należy wzywać policję. Przestępstwo znęcania się nad osobą najbliższą jest opisane w art. 207 § 1 Kodeksu karnego. Jeżeli znęcanie jest połączone ze szczególnym okrucieństwem, zastosowanie może mieć art. 207 § 2 Kodeksu karnego, a w razie targnięcia się pokrzywdzonego na własne życie – art. 207 § 3 Kodeksu karnego.

Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej przewiduje cywilne środki ochrony. Na podstawie art. 11a ust. 1 tej ustawy osoba doznająca przemocy domowej może żądać, aby sąd zobowiązał osobę stosującą przemoc do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia albo zakazał zbliżania się do mieszkania i jego otoczenia. Możliwe są także zakazy kontaktowania się lub zbliżania, zależnie od konkretnych okoliczności sprawy.

Niezależnie od postępowania sądowego policjant może wydać wobec osoby stosującej przemoc domową nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i zakaz zbliżania się do niego. Podstawę stanowi art. 15aa ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji. Taki środek jest szczególnie ważny, gdy wspólne zamieszkiwanie do czasu rozwodu zagraża bezpieczeństwu domowników.

Sposób korzystania z mieszkania i eksmisja małżonka w wyroku rozwodowym

Jeżeli małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie, sąd w wyroku rozwodowym orzeka o sposobie korzystania z tego mieszkania przez czas wspólnego w nim zamieszkiwania rozwiedzionych małżonków. Wynika to z art. 58 § 2 zdanie pierwsze Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W wyjątkowych wypadkach, gdy jeden z małżonków swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, sąd może nakazać jego eksmisję na żądanie drugiego małżonka. Podstawą jest art. 58 § 2 zdanie drugie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przemoc, agresja, awantury, groźby lub uporczywe nadużywanie alkoholu mogą uzasadniać taki wniosek, ale sąd zawsze ocenia konkretne dowody.

Jeżeli opuści Pani mieszkanie z obawy o bezpieczeństwo, nie oznacza to automatycznej utraty praw do mieszkania ani udziału w majątku wspólnym. Trzeba jednak zadbać o dowody, że wyprowadzka była wymuszona sytuacją przemocową, a nie dobrowolną rezygnacją z korzystania z lokalu. W pozwie lub w piśmie procesowym można żądać uregulowania sposobu korzystania z mieszkania, a w razie spełnienia przesłanek także eksmisji męża.

Czy sąd rozwodowy może od razu podzielić majątek?

Na wniosek jednego z małżonków sąd może w wyroku rozwodowym dokonać podziału majątku wspólnego, ale tylko wtedy, gdy przeprowadzenie tego podziału nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu. Tak stanowi art. 58 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W praktyce sądy rozwodowe często odmawiają dzielenia majątku w wyroku rozwodowym, jeżeli między stronami istnieje spór o skład majątku, wartość mieszkania, rozliczenie firmy, kredyty, nakłady albo nierówne udziały. Wtedy podział majątku odbywa się po rozwodzie w odrębnym postępowaniu nieprocesowym.

Co do zasady udziały małżonków w majątku wspólnym są równe. Wynika to z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Z ważnych powodów każdy z małżonków może jednak żądać ustalenia nierównych udziałów, z uwzględnieniem stopnia przyczynienia się do powstania majątku wspólnego, na podstawie art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sama przemoc nie przesądza jeszcze automatycznie o nierównych udziałach, ale może mieć znaczenie w szerszej ocenie zachowania małżonka, zwłaszcza gdy łączy się z trwonieniem majątku, uzależnieniem lub uchylaniem się od pracy.

Jeżeli w tle sprawy występuje uzależnienie, agresja i obawa przed wyprowadzaniem składników majątku, warto porównać podobne zagadnienia dotyczące tego, jak alkoholizm a podział majątku mogą wpływać na strategię procesową.

Co należy do majątku wspólnego małżonków?

Jeżeli małżonkowie nie zawarli umowy majątkowej małżeńskiej, czyli potocznie intercyzy, od chwili zawarcia małżeństwa powstaje między nimi wspólność ustawowa. Wynika to z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obejmuje ona przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich.

Do majątku wspólnego należą w szczególności składniki wymienione w art. 31 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czyli:

• pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków,
• dochody z majątku wspólnego oraz z majątku osobistego każdego z małżonków,
• środki zgromadzone na rachunku otwartego albo pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków,
• kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie w ZUS, o którym mowa w art. 40a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Mieszkanie kupione po ślubie z majątku wspólnego co do zasady wchodzi do majątku wspólnego, nawet jeżeli w dokumentach bardziej aktywny był jeden z małżonków. Podobnie składniki przedsiębiorstwa nabyte w trakcie wspólności ustawowej mogą należeć do majątku wspólnego, choć działalność gospodarcza jest zarejestrowana tylko na jednego małżonka.

Co należy do majątku osobistego małżonka?

Katalog składników majątku osobistego zawiera art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Do majątku osobistego każdego z małżonków należą między innymi:

• przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej,
• przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej,
• prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom,
• przedmioty służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego małżonka,
• prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie,
• odszkodowanie za uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia oraz zadośćuczynienie za krzywdę, z wyjątkami dotyczącymi renty,
• wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub innej działalności zarobkowej,
• przedmioty uzyskane z tytułu nagrody za osobiste osiągnięcia,
• prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy,
• przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Jeżeli przedsiębiorstwo rzeczywiście stanowi majątek osobisty męża, na przykład zostało nabyte przed ślubem albo za środki z majątku osobistego, nie oznacza to jeszcze, że drugi małżonek nie ma żadnych roszczeń. Możliwe mogą być rozliczenia nakładów i wydatków między majątkiem wspólnym a majątkiem osobistym na podstawie art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wymaga to jednak udowodnienia, jakie środki i na co zostały przeznaczone.

Czy mąż może przepisać firmę bez zgody żony?

Trzeba odróżnić potoczne określenie "firma" od przedsiębiorstwa w znaczeniu majątkowym. Wpisu jednoosobowej działalności gospodarczej w CEIDG nie przenosi się po prostu na inną osobę. Można natomiast próbować zbyć przedsiębiorstwo, jego zorganizowaną część, towary, sprzęt, pojazdy, wierzytelności, znaki towarowe, lokal, wyposażenie albo zawierać umowy, które w praktyce wyprowadzają wartość z majątku wspólnego.

Jeżeli przedsiębiorstwo wchodzi do majątku wspólnego, czynność prowadząca do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia lub wydzierżawienia przedsiębiorstwa wymaga zgody drugiego małżonka. Wynika to wprost z art. 37 § 1 pkt 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Skutek braku zgody zależy od rodzaju czynności. Zgodnie z art. 37 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ważność umowy zawartej przez jednego małżonka bez wymaganej zgody drugiego zależy od potwierdzenia tej umowy przez drugiego małżonka. Natomiast jednostronna czynność prawna dokonana bez wymaganej zgody drugiego małżonka jest nieważna na podstawie art. 37 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli mąż zamierza sprzedać składniki majątku wspólnego, warto złożyć pisemny sprzeciw wobec zamierzonej czynności zarządu majątkiem wspólnym. Instytucję sprzeciwu przewiduje art. 36^1 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sprzeciw jest skuteczny wobec osoby trzeciej, jeżeli mogła się z nim zapoznać przed dokonaniem czynności prawnej, co wynika z art. 36^1 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sprzeciw nie dotyczy jednak czynności w bieżących sprawach życia codziennego, czynności zmierzających do zaspokojenia zwykłych potrzeb rodziny ani czynności podejmowanych w ramach działalności zarobkowej.

Jak zabezpieczyć majątek przed wyprowadzeniem go przez małżonka?

Jeżeli istnieje realna obawa zbywania majątku, trzeba działać szybko. W zależności od sytuacji można rozważyć:

• pisemny sprzeciw z art. 36^1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego doręczony małżonkowi oraz potencjalnemu kontrahentowi, jeżeli jest znany,
• wniosek o zabezpieczenie roszczeń na podstawie art. 730 § 1 i art. 730^1 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli zostanie uprawdopodobnione roszczenie i interes prawny w zabezpieczeniu,
• wniosek o ustanowienie rozdzielności majątkowej z ważnych powodów na podstawie art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a w szczególnych przypadkach także z datą wcześniejszą na podstawie art. 52 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• zebranie dokumentów księgowych, umów, faktur, historii rachunków, dowodów zakupu sprzętu i dokumentów potwierdzających finansowanie przedsiębiorstwa,
• w sprawie o podział majątku – żądanie rozliczenia składników, które zostały bezpodstawnie zbyte, zużyte lub ukryte.

Nie każde rozporządzenie składnikiem związanym z działalnością gospodarczą będzie nieważne. Przedsiębiorca może wykonywać wiele bieżących czynności samodzielnie. Inaczej należy jednak ocenić sprzedaż całego przedsiębiorstwa, nieruchomości, lokalu, zorganizowanej części biznesu albo darowiznę wartościowych składników majątku wspólnego. Właśnie dlatego przed podjęciem działań warto ustalić, co dokładnie mąż zamierza "przepisać" i na podstawie jakiej umowy.

Praktyczne zestawienie: rozwód, mieszkanie i firma

FAQ

Czy bez obdukcji można wygrać rozwód z winy męża?

Tak, ale sprawa wymaga innych dowodów. Mogą to być zeznania świadków, dokumentacja leczenia psychiatrycznego lub psychologicznego, wiadomości, nagrania, zdjęcia, notatki policyjne albo dokumenty z procedury Niebieskiej Karty. Sąd ocenia całokształt dowodów na podstawie art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy pełnoletni synowie mogą być jedynymi świadkami?

Mogą być świadkami, ponieważ art. 430 Kodeksu postępowania cywilnego wyłącza tylko małoletnich poniżej określonego wieku. Jeżeli synowie rzeczywiście widzieli przemoc, awantury lub skutki zachowania ojca, ich zeznania mogą mieć duże znaczenie. Warto jednak, jeśli to możliwe, uzupełnić je innymi dowodami.

Czy mąż może sprzedać mieszkanie kupione po ślubie?

Jeżeli mieszkanie należy do majątku wspólnego, zbycie nieruchomości wymaga zgody drugiego małżonka na podstawie art. 37 § 1 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Umowa zawarta bez wymaganej zgody wymaga potwierdzenia przez drugiego małżonka zgodnie z art. 37 § 2 tego kodeksu.

Czy przedsiębiorstwo założone po ślubie zawsze jest wspólne?

Nie zawsze, ale bardzo często składniki przedsiębiorstwa nabyte w czasie wspólności ustawowej należą do majątku wspólnego. Trzeba ustalić źródło finansowania, daty nabycia składników, ewentualną intercyzę oraz to, czy niektóre składniki pochodzą z majątku osobistego jednego małżonka.

Czy sąd rozwodowy zawsze podzieli majątek?

Nie. Art. 58 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala na podział majątku w wyroku rozwodowym tylko wtedy, gdy nie spowoduje to nadmiernej zwłoki. Przy sporze o firmę, mieszkanie, kredyty lub nakłady sąd zwykle odsyła strony do osobnego postępowania o podział majątku.

Podsumowanie

W sprawie o rozwód z winy z powodu przemocy najważniejsze jest połączenie dwóch działań: ochrony bezpieczeństwa oraz starannego przygotowania dowodów. Zeznania dorosłych dzieci mogą być ważnym dowodem, ale warto uzupełnić je dokumentami, wiadomościami, nagraniami, notatkami policji lub dokumentacją leczenia.

W sprawach majątkowych nie należy zakładać, że małżonek może swobodnie "przepisać" firmę tylko dlatego, że działalność jest zarejestrowana na niego. Jeżeli przedsiębiorstwo lub jego składniki należą do majątku wspólnego, zastosowanie mają ograniczenia z art. 37 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a w określonych sytuacjach także sprzeciw z art. 36^1 tego kodeksu oraz zabezpieczenie roszczeń.

Źródła

• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31, art. 33, art. 36^1, art. 37, art. 43, art. 45, art. 52, art. 56, art. 57 i art. 58 – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 227, art. 232, art. 233, art. 430, art. 730 i art. 730^1 – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 207 – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553.
• Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej, w szczególności art. 11a – Dz.U. 2005 nr 180 poz. 1493.
• Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji, w szczególności art. 15aa – Dz.U. 1990 nr 30 poz. 179.