Dziecko mężatki po zdradzie a domniemanie ojcostwa

Domniemanie ojcostwa dziecka urodzonego przez mężatkę

Zgodnie z art. 62 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jeżeli dziecko urodziło się w czasie trwania małżeństwa albo przed upływem 300 dni od jego ustania lub unieważnienia, domniemywa się, że pochodzi ono od męża matki. Ten sam przepis wskazuje, że domniemanie to nie działa, jeżeli dziecko urodziło się po upływie 300 dni od orzeczenia separacji.

W praktyce oznacza to, że jeśli kobieta pozostawała w związku małżeńskim w dniu urodzenia dziecka, to prawnym ojcem dziecka jest jej mąż. Nie ma przy tym znaczenia, że inny mężczyzna twierdzi, iż jest ojcem biologicznym, ani że matka tak informuje otoczenie. Do czasu prawomocnego zaprzeczenia ojcostwa mąż matki figuruje jako ojciec dziecka w sensie prawnym.

Jeżeli dziecko urodziło się po zawarciu przez matkę kolejnego małżeństwa, zastosowanie może mieć art. 62 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który przewiduje domniemanie ojcostwa drugiego męża matki. Ocena zależy wtedy od dat: urodzenia dziecka, ustania poprzedniego małżeństwa, ewentualnej separacji i zawarcia kolejnego małżeństwa.

Czy mąż może zrzec się ojcostwa lub praw do dziecka?

Nie. Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie przewiduje instytucji zrzeczenia się ojcostwa ani zrzeczenia się praw do dziecka. Jeżeli mężczyzna jest prawnym ojcem, jego sytuację można zmienić tylko w trybach przewidzianych w ustawie, w szczególności przez zaprzeczenie ojcostwa, ustalenie ojcostwa innego mężczyzny albo rozstrzygnięcia dotyczące władzy rodzicielskiej.

Jeżeli mężczyzna nie jest jeszcze ojcem prawnym, również nie składa skutecznego oświadczenia, że zrzeka się dziecka. Może natomiast nie uznawać dziecka przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego. Wątpliwości związane z potocznie rozumianym zrzeczeniem ojcostwa trzeba więc zawsze przełożyć na właściwy tryb prawny.

Władza rodzicielska wynika z art. 93 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli dobro dziecka tego wymaga, sąd może ingerować we władzę rodzicielską przez zarządzenia opiekuńcze z art. 109 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zawiesić ją na podstawie art. 110 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego albo pozbawić jej rodzica na podstawie art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. To nie jest jednak to samo co dobrowolne zrzeczenie się ojcostwa.

Kto może wnieść sprawę o zaprzeczenie ojcostwa?

Domniemanie ojcostwa męża matki może być obalone tylko przez powództwo o zaprzeczenie ojcostwa. Wynika to z art. 62 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Prywatne badanie DNA może mieć znaczenie dowodowe lub praktyczne, ale samo w sobie nie zmienia aktu urodzenia dziecka i nie usuwa ojcostwa prawnego.

Zgodnie z art. 63 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego mąż matki może wytoczyć powództwo o zaprzeczenie ojcostwa w ciągu roku od dnia, w którym dowiedział się, że dziecko od niego nie pochodzi, nie później jednak niż do dnia osiągnięcia przez dziecko pełnoletności.

Matka dziecka może wnieść takie powództwo na podstawie art. 69 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w ciągu roku od dnia, w którym dowiedziała się, że dziecko nie pochodzi od jej męża, również nie później niż do osiągnięcia przez dziecko pełnoletności.

Dziecko może wystąpić z powództwem po osiągnięciu pełnoletności. Termin dla dziecka określa art. 70 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: jeżeli dowiedziało się o braku pochodzenia od męża matki przed pełnoletnością, termin wynosi rok od uzyskania pełnoletności, a jeżeli później - rok od dnia, w którym się o tym dowiedziało.

Prokurator może wytoczyć powództwo o zaprzeczenie ojcostwa na podstawie art. 86 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli wymaga tego dobro dziecka lub ochrona interesu społecznego. W praktyce jest to rozwiązanie wyjątkowe, stosowane w szczególnych sytuacjach.

Badania DNA i odmowa matki

Badanie DNA najczęściej przeprowadza się w postępowaniu sądowym jako dowód z opinii biegłego. Podstawą dopuszczenia dowodu istotnego dla rozstrzygnięcia jest art. 227 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, a gdy potrzebne są wiadomości specjalne, sąd korzysta z opinii biegłego na podstawie art. 278 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli matka lub inna osoba utrudnia przeprowadzenie dowodu, sąd ocenia takie zachowanie przy ustalaniu faktów. Znaczenie odmowy przedstawienia dowodu albo przeszkód stawianych dowodowi sąd może ocenić na podstawie art. 233 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Nie oznacza to automatycznej wygranej drugiej strony, ale odmowa może działać procesowo na niekorzyść osoby, która blokuje badanie.

Jeżeli natomiast chodzi o samo nieuznanie dziecka, trzeba odróżnić dwie sytuacje. Mężczyzna nie ma obowiązku dobrowolnie uznać dziecka w urzędzie stanu cywilnego, ale jeżeli ojcostwo zostanie ustalone przez sąd, wyrok zastąpi jego zgodę.

Uznanie ojcostwa i sądowe ustalenie ojcostwa po obaleniu domniemania

Dopiero gdy nie działa domniemanie ojcostwa męża matki albo gdy zostało ono prawomocnie obalone, ojcostwo innego mężczyzny może być ustalone. Wynika to z art. 72 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który przewiduje dwa podstawowe sposoby ustalenia ojcostwa: uznanie ojcostwa albo sądowe ustalenie ojcostwa.

Uznanie ojcostwa następuje przez oświadczenie mężczyzny, od którego dziecko pochodzi, oraz potwierdzenie matki. Zasady składania oświadczeń określa art. 73 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli matka nie potwierdzi oświadczenia albo istnieje spór co do ojcostwa, sprawa może trafić do sądu.

Sądowego ustalenia ojcostwa mogą żądać dziecko, matka oraz domniemany ojciec dziecka na podstawie art. 84 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Matka i domniemany ojciec nie mogą jednak wystąpić z takim żądaniem po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności, co wynika z art. 84 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W sprawie o ustalenie ojcostwa działa domniemanie z art. 85 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: domniemywa się, że ojcem dziecka jest ten, kto obcował z matką dziecka nie dawniej niż w 300. i nie później niż w 181. dniu przed urodzeniem się dziecka. Domniemanie to można obalać dowodami, w tym opinią genetyczną.

Jeżeli po latach pojawia się spór o wykluczenie ojcostwa, szczególnego znaczenia nabierają terminy procesowe, wcześniejsze orzeczenia oraz to, czy ojcostwo zostało już prawnie ustalone.

Alimenty po ustaleniu ojcostwa

Jeżeli ojcostwo Pani męża zostałoby prawomocnie ustalone, powstałby obowiązek alimentacyjny wobec dziecka. Podstawą jest art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania.

Wysokość alimentów ustala się według art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czyli według usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Sąd bierze pod uwagę nie tylko faktyczne zarobki, ale także realne możliwości zarobkowe rodzica.

Jeżeli zobowiązany ma inne dzieci, ich potrzeby również mają znaczenie przy ocenie jego możliwości. Nie zwalnia to jednak z alimentów na kolejne dziecko. W praktyce sąd rozdziela ciężar utrzymania między oboje rodziców, uwzględniając także osobiste starania o wychowanie i opiekę, o których mówi art. 135 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W sprawach, w których pojawia się problem relacji między biologicznym ojcem a kosztami utrzymania dziecka, pomocne może być szersze omówienie zagadnienia biologiczny ojciec a alimenty.

Nazwisko dziecka

Jeżeli dziecko jest objęte domniemaniem ojcostwa męża matki, jego nazwisko ustala się według zasad dotyczących dzieci pochodzących od małżonków. Art. 88 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że dziecko, co do którego istnieje domniemanie pochodzenia od męża matki, nosi nazwisko będące nazwiskiem obojga małżonków. Jeżeli małżonkowie mają różne nazwiska, znaczenie mają ich oświadczenia złożone przy zawarciu małżeństwa.

Inny mężczyzna nie może jednostronnie zablokować nadania dziecku nazwiska wynikającego z aktu małżeństwa matki i jej męża, jeżeli działa domniemanie z art. 62 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie jest on wtedy ojcem prawnym dziecka.

Po uznaniu ojcostwa nazwisko dziecka określa art. 89 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rodzice składają zgodne oświadczenia, czy dziecko będzie nosić nazwisko jednego z nich, czy nazwisko utworzone przez połączenie nazwiska matki z nazwiskiem ojca. Przy sądowym ustaleniu ojcostwa sąd rozstrzyga o nazwisku w wyroku, stosując art. 89 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Władza rodzicielska i kontakty

Ustalenie ojcostwa nie zawsze oznacza, że ojciec będzie wykonywał pełną władzę rodzicielską w praktyce. Zgodnie z art. 93 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, ale sąd może ją ograniczyć, zawiesić albo rodzica jej pozbawić, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki.

W wyroku ustalającym ojcostwo sąd może rozstrzygnąć o władzy rodzicielskiej, jeżeli wymaga tego dobro dziecka. Podstawą jest art. 93 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Kontakty rodzica z dzieckiem są odrębną instytucją i wynikają z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów.

Co powinien zrobić mężczyzna w takiej sytuacji?

Jeżeli matka dziecka była mężatką w chwili porodu, pierwszy krok prawny należy zwykle do osób uprawnionych do zaprzeczenia ojcostwa męża matki. Dopóki to nie nastąpi, inny mężczyzna nie powinien zakładać, że może skutecznie przeprowadzić własne uznanie ojcostwa.

Jeżeli mężczyzna uważa, że może być ojcem biologicznym, powinien zachować korespondencję, informacje o dacie poczęcia, ewentualne wyniki badań i inne dowody. Jeżeli dojdzie do sprawy sądowej, materiał dowodowy może mieć znaczenie zarówno przy zaprzeczeniu ojcostwa męża matki, jak i przy późniejszym ustaleniu ojcostwa.

Nie należy natomiast polegać wyłącznie na nieformalnych ustaleniach z matką dziecka. Oświadczenia prywatne, ustne zapewnienia czy prywatne testy DNA nie zastępują wyroku sądu ani czynności przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego.

FAQ

Czy biologiczny ojciec może sam wpisać się do aktu urodzenia dziecka mężatki?

Nie, jeżeli działa domniemanie ojcostwa męża matki z art. 62 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Najpierw musi dojść do prawomocnego zaprzeczenia ojcostwa męża matki.

Czy prywatny test DNA wystarczy do zmiany ojca w akcie urodzenia?

Nie. Prywatny test może być argumentem lub wskazówką, ale ojcostwo prawne zmienia się przez odpowiednie czynności prawne albo wyrok sądu. Przy sporze sąd zwykle opiera się na dowodzie z opinii biegłego.

Czy można zmusić matkę do badań DNA?

W postępowaniu sądowym sąd może dopuścić dowód z badań genetycznych. Jeżeli matka utrudnia przeprowadzenie dowodu, sąd może ocenić taką odmowę na podstawie art. 233 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy ojciec biologiczny może uniknąć alimentów, jeśli nie chce kontaktu z dzieckiem?

Nie. Po prawnym ustaleniu ojcostwa obowiązek alimentacyjny wynika z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Brak kontaktów z dzieckiem sam w sobie nie zwalnia z alimentów.

Czy matka może nadać dziecku nazwisko biologicznego ojca?

Jeżeli działa domniemanie ojcostwa jej męża, nazwisko dziecka ustala się według zasad dotyczących dzieci małżeńskich, w szczególności art. 88 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nazwisko biologicznego ojca może pojawić się dopiero po skutecznym ustaleniu jego ojcostwa, według art. 89 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Źródła

• Art. 62-63, art. 69-70, art. 72-73, art. 84-86, art. 88-89, art. 93, art. 109-111, art. 113, art. 133 i art. 135 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 227, art. 233 § 2 i art. 278 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
• Ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego.