Czy trzeba zgodzić się na badanie DNA dziecka kochanka?

Dziecko urodzone w małżeństwie a ojcostwo męża matki

Jeżeli dziecko urodzi się w czasie trwania małżeństwa, zastosowanie ma art. 62 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Przepis ten stanowi, że jeżeli dziecko urodziło się w czasie trwania małżeństwa albo przed upływem 300 dni od jego ustania lub unieważnienia, domniemywa się, że pochodzi ono od męża matki. Domniemania tego nie stosuje się, jeżeli dziecko urodziło się po upływie 300 dni od orzeczenia separacji. Zbliżonym zagadnieniem jest dziecko z mężatką.

W praktyce oznacza to, że mąż matki nie musi składać żadnego oświadczenia o uznaniu dziecka. Jeżeli działa domniemanie z art. 62 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, mąż matki zostanie wpisany jako ojciec dziecka w akcie urodzenia. Nie jest to więc dobrowolne uznanie ojcostwa, lecz skutek ustawy.

Zgodnie z art. 62 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego domniemanie ojcostwa męża matki może być obalone tylko na skutek powództwa o zaprzeczenie ojcostwa. Do czasu prawomocnego zaprzeczenia ojcostwa mąż matki jest ojcem prawnym dziecka, nawet jeżeli wszyscy zainteresowani wiedzą, że biologicznie ojcem jest inny mężczyzna.

Czy biologiczny ojciec może uznać dziecko, gdy matka jest mężatką?

Nie, jeżeli działa domniemanie ojcostwa męża matki. Art. 72 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że jeżeli nie zachodzi domniemanie, iż ojcem dziecka jest mąż matki, albo gdy domniemanie takie zostało obalone, ustalenie ojcostwa może nastąpić przez uznanie ojcostwa albo na mocy orzeczenia sądu. Skoro więc dziecko ma już ojca prawnego w osobie męża matki, inny mężczyzna nie może skutecznie uznać ojcostwa przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego.

Uznanie ojcostwa opisuje art. 73 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: mężczyzna składa oświadczenie, że jest ojcem dziecka, a matka dziecka potwierdza jednocześnie albo w ciągu 3 miesięcy od dnia oświadczenia mężczyzny, że ojcem dziecka jest ten mężczyzna. Ten tryb będzie jednak dostępny dopiero wtedy, gdy wcześniej zostanie prawomocnie obalone ojcostwo męża matki.

W praktyce często pojawiają się pytania o zrzeczenie ojcostwa. Polskie prawo rodzinne nie przewiduje prostego zrzeczenia się ojcostwa przez męża matki ani przejęcia ojcostwa przez biologicznego ojca na podstawie prywatnego porozumienia. Konieczne jest zastosowanie właściwej procedury: zaprzeczenie ojcostwa, a dopiero później ewentualne uznanie albo sądowe ustalenie ojcostwa.

Czy trzeba zgodzić się na badanie DNA dziecka?

Na prywatne badanie DNA organizowane przez biologicznego ojca nie trzeba się zgadzać. Taki mężczyzna nie może samodzielnie wymusić pobrania materiału biologicznego od dziecka, matki ani męża matki. Inaczej wygląda sytuacja, gdy dowód z badania DNA zostanie dopuszczony przez sąd w toczącym się postępowaniu.

W sprawie o pochodzenie dziecka sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego na podstawie art. 278 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, jeżeli do rozstrzygnięcia potrzebne są wiadomości specjalne. Badania DNA są obecnie podstawowym dowodem w sprawach o ojcostwo, ponieważ pozwalają z bardzo wysokim prawdopodobieństwem potwierdzić albo wykluczyć biologiczne pochodzenie dziecka.

Art. 306 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi, że pobranie krwi w celu jej badania może nastąpić tylko za zgodą osoby, której krew ma być pobrana, a jeżeli osoba ta nie ukończyła 13 lat albo jest ubezwłasnowolniona całkowicie - za zgodą jej przedstawiciela ustawowego. W sprawach rodzinnych sądy stosują tę zasadę także przy pobieraniu innego materiału biologicznego, np. wymazu z policzka, z uwzględnieniem dobra dziecka.

Odmowa udziału w badaniu nie jest jednak neutralna procesowo. Zgodnie z art. 233 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego sąd ocenia, jakie znaczenie nadać odmowie przedstawienia przez stronę dowodu albo przeszkodom stawianym przez nią w jego przeprowadzeniu. Jeżeli więc w procesie strona bez przekonującego powodu odmawia badania DNA dziecka, sąd może wyciągnąć z tego wnioski przy ocenie całego materiału dowodowego.

Jeżeli rodzice mają pełnię władzy rodzicielskiej i nie zgadzają się co do istotnej sprawy dziecka, art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala każdemu z nich zwrócić się o rozstrzygnięcie do sądu opiekuńczego. Dotyczy to również sporu o poddanie dziecka badaniu, jeżeli sprawa nie jest rozstrzygana w ramach procesu o pochodzenie dziecka.

Badanie DNA i ojcostwo - najczęstsze sytuacje

Jak biologiczny ojciec może próbować ustalić swoje ojcostwo?

Domniemany biologiczny ojciec nie ma prawa samodzielnie wytoczyć powództwa o zaprzeczenie ojcostwa męża matki. Uprawnienie to przysługuje określonym osobom wskazanym w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, przede wszystkim mężowi matki, matce, dziecku, a w określonych sytuacjach prokuratorowi.

Biologiczny ojciec może natomiast zwrócić się do prokuratora o rozważenie wytoczenia powództwa. Art. 7 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala prokuratorowi żądać wszczęcia postępowania w każdej sprawie, jeżeli wymaga tego ochrona praworządności, praw obywateli albo interesu społecznego. W sprawach o pochodzenie dziecka dodatkowe znaczenie ma art. 86 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który przewiduje udział prokuratora w sprawach o zaprzeczenie ojcostwa i ustalenie ojcostwa, jeżeli wymaga tego dobro dziecka albo ochrona interesu społecznego.

Prokurator nie jest jednak związany wnioskiem biologicznego ojca. Może odmówić podjęcia działań, jeżeli uzna, że sprawa nie wymaga jego interwencji albo że wytoczenie powództwa nie leży w interesie dziecka. W praktyce prokurator bada dokumenty, relacje rodzinne, sytuację dziecka i ewentualne dowody biologicznego ojcostwa.

Po prawomocnym zaprzeczeniu ojcostwa męża matki można przejść do ustalenia ojcostwa biologicznego ojca. Art. 84 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że sądowego ustalenia ojcostwa może żądać dziecko, matka oraz domniemany ojciec dziecka. Matka ani domniemany ojciec nie mogą wystąpić z takim żądaniem po śmierci dziecka ani po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności. W procesie zastosowanie ma także art. 85 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym domniemywa się, że ojcem dziecka jest ten, kto obcował z matką dziecka nie dawniej niż w trzechsetnym, a nie później niż w sto osiemdziesiątym pierwszym dniu przed urodzeniem się dziecka.

Terminy na zaprzeczenie ojcostwa

Terminy w sprawach o zaprzeczenie ojcostwa są bardzo ważne. Ich przekroczenie może zamknąć drogę do samodzielnego wystąpienia z powództwem przez matkę albo męża matki, choć nadal możliwa może być interwencja prokuratora, jeżeli spełnione są przesłanki ustawowe.

Czy można nie dopuścić biologicznego ojca do kontaktów z dzieckiem?

Dopóki biologiczny ojciec nie jest ojcem prawnym, nie przysługują mu automatycznie prawa rodzicielskie ani kontakty z dzieckiem jako rodzicowi. Prawa i obowiązki rodziców wobec dziecka wynikają z prawnego pokrewieństwa, a nie wyłącznie z biologii.

Jeżeli jednak mężczyzna stanie się ojcem prawnym, zastosowanie ma art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten stanowi, że niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. Sam konflikt między dorosłymi albo fakt, że matka i jej mąż chcą wychowywać dziecko bez udziału biologicznego ojca, nie wystarczy do całkowitego zakazu kontaktów.

Kontakty można ograniczyć na podstawie art. 113² Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli wymaga tego dobro dziecka. Sąd może na przykład zakazać spotkań bez obecności matki, ograniczyć kontakty do określonych dni, zakazać zabierania dziecka poza miejsce zamieszkania albo dopuścić kontakty tylko w obecności kuratora.

Całkowity zakaz kontaktów jest środkiem wyjątkowym. Zgodnie z art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd zakaże utrzymywania kontaktów, jeżeli ich utrzymywanie poważnie zagraża dobru dziecka albo je narusza. Trzeba więc wykazać konkretne zagrożenia, np. przemoc, uzależnienie, destabilizowanie dziecka, manipulację albo inne zachowania realnie szkodzące dziecku.

W szczególnych przypadkach osoba, która nie jest rodzicem prawnym, może próbować domagać się kontaktów na podstawie art. 113⁶ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten pozwala odpowiednio stosować przepisy o kontaktach między innymi do osób, które sprawowały przez dłuższy czas pieczę nad dzieckiem. Sam fakt biologicznego ojcostwa, bez prawnego ustalenia ojcostwa i bez wcześniejszej rzeczywistej opieki nad dzieckiem, zwykle nie daje takiej samej pozycji jak rodzicowi prawnemu.

Co zrobić praktycznie, gdy biologiczny ojciec naciska na DNA?

Po pierwsze, należy odróżnić prywatne żądania od formalnych pism z sądu albo prokuratury. Na prywatne wiadomości, groźby czy zapowiedzi wykonania badań nie trzeba odpowiadać zgodą. Warto zachować korespondencję, zwłaszcza jeżeli zawiera naciski, groźby albo zapowiedzi działań wobec dziecka.

Po drugie, jeżeli przyjdzie pismo z prokuratury, warto odpowiedzieć rzeczowo i przedstawić sytuację dziecka, stabilność rodziny, stanowisko męża matki oraz ewentualne argumenty dotyczące dobra dziecka. Prokurator powinien oceniać nie tylko biologiczne pochodzenie, lecz także to, czy wytoczenie powództwa rzeczywiście służy dobru dziecka i interesowi społecznemu.

Po trzecie, jeżeli sprawa trafi do sądu, nie należy lekceważyć wezwań ani postanowień dowodowych. Odmowa badania DNA może być procesowo ryzykowna, dlatego decyzję warto podjąć po analizie akt sprawy, możliwych skutków i celu postępowania.

FAQ

Źródła

• Art. 62, art. 63, art. 69 § 1, art. 70 § 1, art. 72 § 1, art. 73 § 1, art. 84 § 1, art. 85 § 1, art. 86, art. 97 § 2, art. 113 § 1, art. 113², art. 113³ i art. 113⁶ ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 7, art. 233 § 2, art. 278 § 1 i art. 306 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.