Darowizna udziału w mieszkaniu po rozwodzie na rzecz syna

Czy można przepisać swoją część mieszkania na syna przed podziałem majątku?

Co do zasady tak. Po rozwodzie wspólność ustawowa między małżonkami ustaje, a do majątku, który wcześniej był objęty wspólnością, stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku. Wynika to z art. 46 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

To oznacza, że do rozporządzenia udziałem w składniku majątku po ustaniu wspólności stosuje się odpowiednio art. 1036 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem spadkobierca może rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku, ale rozporządzenie jest bezskuteczne o tyle, o ile narusza uprawnienia pozostałych współuprawnionych przy dziale. Przepis ten – przez odesłanie z art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – stosuje się odpowiednio do byłych małżonków dzielących majątek wspólny.

W praktyce oznacza to, że może Pani zawrzeć z synem umowę darowizny swojego udziału, ale późniejszy podział majątku między byłymi małżonkami może spowodować, że darowizna okaże się bezskuteczna wobec byłego męża w takim zakresie, w jakim naruszałaby jego uprawnienia.

Na czym polega ryzyko bezskuteczności wobec byłego małżonka?

Nie chodzi tu o automatyczną nieważność darowizny. Umowa zawarta z synem może być ważna, ale przy podziale majątku sąd może pominąć jej skutki wobec byłego małżonka w zakresie, w jakim rozporządzenie narusza jego prawa wynikające z podziału majątku.

Jeżeli więc w postępowaniu o podział majątku okaże się, że dane mieszkanie lub udział w nim powinny zostać rozliczone inaczej, sąd może potraktować sprawę tak, jakby rozporządzenie w określonej części nie wywoływało skutków wobec byłego współmałżonka. Tę linię wykładni od lat potwierdza orzecznictwo Sądu Najwyższego, w tym uchwała składu siedmiu sędziów z 15 października 1962 r., OSN 1964, nr 1, poz. 2, oraz wyrok Sądu Najwyższego z 10 listopada 1976 r., sygn. II CR 268/76.

Znaczenie ma więc konkretny stan faktyczny: skład majątku wspólnego, wysokość udziałów byłych małżonków, ewentualne nakłady z majątku osobistego na wspólny, spłaty kredytu po rozwodzie, a także to, czy któryś z małżonków będzie żądał ustalenia nierównych udziałów.

Czy były małżonek musi wyrazić zgodę na darowiznę?

Po ustaniu wspólności ustawowej nie działa już reżim zarządu majątkiem wspólnym z art. 36–37 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie potrzeba więc zgody byłego małżonka w tym sensie, w jakim była ona wymagana w czasie trwania wspólności majątkowej przy zbyciu nieruchomości na podstawie art. 37 § 1 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Brak obowiązku uzyskania zgody nie usuwa jednak ryzyka z art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w związku z art. 1036 Kodeksu cywilnego. Innymi słowy: zgodę zastępuje tutaj późniejsza kontrola skutków rozporządzenia przy podziale majątku.

Jaka forma jest konieczna?

Darowizna udziału w mieszkaniu wymaga aktu notarialnego. Zgodnie z art. 890 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego, a ponieważ przedmiotem czynności jest udział w nieruchomości, także przeniesienie własności następuje w tej formie. Dodatkowo art. 158 Kodeksu cywilnego wymaga aktu notarialnego dla umowy zobowiązującej do przeniesienia własności nieruchomości oraz dla samej umowy przenoszącej własność.

W akcie notarialnym trzeba precyzyjnie opisać nieruchomość, podstawę własności, numer księgi wieczystej oraz udział, który ma zostać darowany. Notariusz składa też elektroniczny wniosek o wpis prawa własności do księgi wieczystej, jeżeli jest prowadzona.

Jak ustalić, co dokładnie można darować?

To zależy od stanu prawnego nieruchomości.

Jeżeli nie ma jeszcze jasności, czy przedmiotem darowizny ma być formalnie ujawniony udział ułamkowy, czy udział w prawie do składnika majątku wspólnego po ustaniu wspólności, notariusz zwykle zażąda dokumentów pozwalających prawidłowo opisać stan prawny nieruchomości.

Zobacz również:

• rozwód a podział majątku
• powrót do stanu sprzed podziału majątku po rozwodzie

Czy syn musi być pełnoletni?

W opisanej sytuacji syn ma 18 lat, więc może samodzielnie przyjąć darowiznę i podpisać akt notarialny. Gdyby obdarowany był małoletni, konieczna byłaby reprezentacja przez przedstawiciela ustawowego, a w niektórych przypadkach także zgoda sądu opiekuńczego na czynności przekraczające zwykły zarząd majątkiem dziecka – zgodnie z art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jakie są skutki podatkowe darowizny dla syna?

Syn należy do tzw. grupy zerowej. Zgodnie z art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez zstępnych od rodziców jest zwolnione z podatku, jeżeli zostaną spełnione warunki ustawowe.

Przy darowiźnie nieruchomości dokonanej aktem notarialnym obowiązki formalne są w praktyce uproszczone, ponieważ notariusz działa jako płatnik i przekazuje wymagane informacje. Warto jednak każdorazowo potwierdzić z notariuszem, jakie dokumenty i dane będą potrzebne oraz czy w danej konfiguracji występują dodatkowe obowiązki formalne.

Darowizna udziału w mieszkaniu może mieć też skutki uboczne poza samym podatkiem od darowizny, np. dla przyszłej sprzedaży nieruchomości, rozliczeń rodzinnych albo zachowku w innych stanach faktycznych. To już zależy od dalszych planów i całej sytuacji majątkowej rodziny.

Czy darowizna utrudni późniejszy podział majątku?

Może go skomplikować. Jeżeli były małżonek złoży wniosek o podział majątku, sąd będzie musiał ocenić nie tylko skład i wartość majątku, ale również skutki czynności dokonanej na rzecz syna. Zazwyczaj nie blokuje to samego postępowania, ale zwiększa jego sporność.

Sąd w sprawie o podział majątku może rozliczać również nakłady i wydatki między byłymi małżonkami na podstawie art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli po rozwodzie jedno z byłych małżonków samodzielnie spłacało kredyt, finansowało remont lub ponosiło ciężary związane z mieszkaniem, może to wpływać na końcowe rozliczenie.

Kiedy lepiej wstrzymać się z darowizną?

Warto rozważyć odłożenie darowizny, jeżeli:

• między byłymi małżonkami jest spór o to, czy udziały w majątku są równe,
• mieszkanie ma duże znaczenie dla całego podziału majątku,
• po rozwodzie jeden z małżonków ponosił znaczne nakłady albo sam spłaca kredyt,
• księga wieczysta lub dokumenty własności nie odzwierciedlają jeszcze aktualnego stanu,
• celem ma być nie tylko przekazanie udziału, ale też trwałe „wyłączenie” mieszkania z przyszłych rozliczeń z byłym małżonkiem – bo tego sama darowizna nie gwarantuje.

Jeżeli zależy Pani na bezpiecznym rozwiązaniu, często najpierw porządkuje się podział majątku, a dopiero potem dokonuje darowizny na rzecz dziecka.

Zobacz również:

• wynajem bez zgody współwłaściciela
• darowizna mieszkania aktem notarialnym a zaświadczenie z urzędu skarbowego

FAQ

Czy mogę bez zgody byłego męża przepisać swoją część mieszkania na syna?

Tak, co do zasady po rozwodzie nie potrzebuje Pani zgody byłego męża jak przy zarządzie majątkiem wspólnym w trakcie małżeństwa. Trzeba jednak liczyć się z tym, że skutki darowizny mogą być oceniane w sprawie o podział majątku.

Czy taka darowizna jest nieważna?

Nie musi być nieważna. Może być ważna między stronami, ale bezskuteczna wobec byłego małżonka w zakresie naruszającym jego uprawnienia wynikające z podziału majątku.

Czy pełnoletni syn może sam podpisać akt notarialny?

Tak. Osoba pełnoletnia mająca pełną zdolność do czynności prawnych może samodzielnie przyjąć darowiznę i podpisać akt notarialny.

Czy od darowizny dla syna trzeba zapłacić podatek?

Najczęściej nie, ponieważ syn korzysta ze zwolnienia przewidzianego w art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Przy darowiźnie nieruchomości w formie aktu notarialnego formalności podatkowe są zwykle realizowane przy udziale notariusza.

Czy lepiej zrobić darowiznę przed czy po podziale majątku?

Jeżeli między byłymi małżonkami istnieje spór, bezpieczniejsze bywa wcześniejsze uporządkowanie podziału majątku. To ogranicza ryzyko późniejszych zarzutów co do bezskuteczności rozporządzenia.

Źródła

• art. 36–37, art. 45 § 1, art. 46 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 158, art. 890 § 1, art. 1036 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn
• uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 15 października 1962 r., OSN 1964, nr 1, poz. 2
• wyrok Sądu Najwyższego z 10 listopada 1976 r., sygn. II CR 268/76