Podejrzenie przestępstwa i brak dowodów

Czy samo podejrzenie wystarczy do skazania?

Samo podejrzenie popełnienia przestępstwa nie wystarcza do skazania. Zgodnie z art. 42 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. każdego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu. Tę samą zasadę w procesie karnym wyraża art. 5 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego. Dodatkowo art. 5 § 2 Kodeksu postępowania karnego nakazuje rozstrzygać niedające się usunąć wątpliwości na korzyść oskarżonego.

Oznacza to, że ciężar wykazania winy spoczywa na oskarżycielu, a nie na osobie podejrzewanej. Jeżeli sprawa dotyczy sytuacji, w której istnieje jedynie obrona przy braku dowodów wymaga przede wszystkim spokojnego uporządkowania faktów, dokumentów i przebiegu czynności procesowych.

Trzeba jednak pamiętać, że dowody nie muszą być wyłącznie bezpośrednie. Sąd może opierać się również na dowodach pośrednich, o ile tworzą logiczny, spójny i zgodny z zasadami doświadczenia życiowego łańcuch wnioskowania. W wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 6 marca 2014 r., sygn. akt II AKa 30/14, wskazano, że sąd może oprzeć rozstrzygnięcie na dowodach pośrednich, jeżeli wnioski z nich wyprowadzone odpowiadają zasadom logicznego rozumowania i respektują zasadę in dubio pro reo.

Osoba podejrzewana, podejrzany i oskarżony – dlaczego to ważne?

Zakres praw zależy od etapu sprawy. Inna jest sytuacja osoby, którą policja dopiero typuje jako możliwego sprawcę, a inna osoby, której przedstawiono zarzuty. Zgodnie z art. 313 § 1 Kodeksu postępowania karnego postanowienie o przedstawieniu zarzutów wydaje się, jeżeli dane istniejące w chwili wszczęcia śledztwa lub zebrane w jego toku dostatecznie uzasadniają podejrzenie, że czyn popełniła określona osoba. W sprawach prowadzonych w dochodzeniu stosuje się odpowiednio uproszczenia wynikające z art. 325a i nast. Kodeksu postępowania karnego.

Prawo do milczenia i zakaz zmuszania do przyznania się

Jeżeli partner został przesłuchany jako podejrzany, ma prawo odmówić składania wyjaśnień oraz odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania. Wynika to z art. 175 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Na podstawie art. 71 § 3 Kodeksu postępowania karnego przepisy dotyczące oskarżonego stosuje się odpowiednio do podejrzanego, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej.

Równie istotny jest art. 74 § 1 Kodeksu postępowania karnego, zgodnie z którym oskarżony nie ma obowiązku dowodzenia swojej niewinności ani obowiązku dostarczania dowodów na swoją niekorzyść. W praktyce oznacza to, że odmowa przyznania się, odmowa składania wyjaśnień albo korzystanie z pomocy obrońcy nie mogą być traktowane jako dowód winy.

Jeżeli osoba została wezwana jako świadek, ale odpowiedź na pytanie mogłaby narazić ją lub osobę najbliższą na odpowiedzialność karną, może odmówić odpowiedzi na to pytanie na podstawie art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego. To ważne zwłaszcza wtedy, gdy formalnie nie przedstawiono jeszcze zarzutów, ale przesłuchanie faktycznie zmierza do uzyskania samoobciążających wypowiedzi.

Zakaz niedozwolonego wpływania na treść wyjaśnień i zeznań wynika z art. 171 § 5 Kodeksu postępowania karnego. Przepis ten zakazuje między innymi wpływania na wypowiedź osoby przesłuchiwanej za pomocą przymusu, groźby bezprawnej, hipnozy, środków chemicznych lub technicznych wpływających na procesy psychiczne. Zgodnie z art. 171 § 7 Kodeksu postępowania karnego wyjaśnienia, zeznania oraz oświadczenia uzyskane w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi albo wbrew zakazom z art. 171 § 5 tej ustawy nie mogą stanowić dowodu.

Przeszukanie dokumentów i zatrzymanie rzeczy

Przeszukanie pomieszczeń, osoby, rzeczy lub systemów informatycznych może być dokonane w celu wykrycia lub zatrzymania rzeczy mogących stanowić dowód w sprawie. Podstawę stanowi art. 219 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Co do zasady przeszukania dokonuje się na polecenie sądu lub prokuratora, zgodnie z art. 220 § 1 Kodeksu postępowania karnego. W wypadkach niecierpiących zwłoki policja może dokonać przeszukania także po okazaniu nakazu kierownika jednostki lub legitymacji służbowej, ale musi następnie zwrócić się o zatwierdzenie czynności, co wynika z art. 220 § 3 Kodeksu postępowania karnego.

Zatrzymanie rzeczy i żądanie ich wydania regulują art. 217 § 1 i następne Kodeksu postępowania karnego. Osoba, u której dokonano przeszukania lub zatrzymania rzeczy, powinna zwrócić uwagę na protokół czynności, spis zatrzymanych dokumentów lub nośników oraz pouczenia o środkach zaskarżenia. Na postanowienie dotyczące przeszukania, zatrzymania rzeczy lub dowodów rzeczowych przysługuje zażalenie na podstawie art. 236 § 1 Kodeksu postępowania karnego.

Zażalenie na działania policji – kiedy ma sens?

Jeżeli funkcjonariusze naruszali prawa osoby przesłuchiwanej, wywierali niedozwoloną presję, odmawiali odnotowania żądań w protokole, prowadzili czynności bez wymaganej podstawy albo przekroczyli zakres przeszukania, zażalenie może być zasadne. W postępowaniu przygotowawczym podstawą jest art. 302 § 2 Kodeksu postępowania karnego, który przewiduje zażalenie na czynności inne niż postanowienia i zarządzenia, jeżeli naruszają prawa strony albo osoby niebędącej stroną.

Jeżeli chodzi o przeszukanie lub zatrzymanie rzeczy, trzeba dodatkowo rozważyć zażalenie z art. 236 § 1 Kodeksu postępowania karnego. W praktyce należy opisać, kiedy i gdzie doszło do czynności, kto ją prowadził, jakie prawa naruszono, jakie dokumenty lub rzeczy zatrzymano oraz czego żąda skarżący, na przykład uznania czynności za nieprawidłową, zwrotu rzeczy albo wyłączenia określonego materiału z wykorzystania dowodowego.

Niezależnie od środka procesowego z Kodeksu postępowania karnego można złożyć skargę administracyjną na zachowanie funkcjonariusza do przełożonego jednostki Policji. Przedmiot skargi określa art. 227 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego. Taka skarga dotyczy jednak sposobu działania funkcjonariuszy i nie zastępuje zażalenia procesowego przewidzianego w Kodeksie postępowania karnego.

Jeżeli problemem jest brak dowodów, a mimo to sprawa jest prowadzona w kierunku postawienia zarzutów, pomocna może być obrona przed fałszywym oskarżeniem, obejmująca analizę dokumentów, korespondencji, historii płatności i możliwych świadków.

Co zrobić, gdy policja sugeruje przyznanie się mimo braku winy?

W opisanej sytuacji najważniejsze jest, aby nie przyznawać się do czynów, których dana osoba nie popełniła. Przyznanie się nie wiąże sądu automatycznie, ponieważ zgodnie z art. 7 Kodeksu postępowania karnego organy procesowe oceniają dowody swobodnie, z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania, wiedzy i doświadczenia życiowego. W praktyce jednak przyznanie się może znacząco skomplikować obronę, zwłaszcza jeżeli zostanie utrwalone w protokole.

Warto podjąć następujące działania:

• ustalić, czy partner występuje jako świadek, osoba podejrzewana czy podejrzany;
• zażądać kopii lub odpisów dokumentów, które można otrzymać zgodnie z przepisami postępowania;
• spisać chronologicznie przebieg kontaktów z osobą, która pobrała pieniądze i wyjechała za granicę;
• zabezpieczyć potwierdzenia przelewów, faktury, korespondencję, wiadomości, dane przesyłek, ogłoszenia i dane kontrahenta;
• ustalić świadków, którzy mogą potwierdzić, że partner sam został pokrzywdzony oszustwem;
• nie podpisywać protokołu bez przeczytania i bez wpisania zastrzeżeń, jeżeli protokół jest niepełny lub nieprawdziwy;
• rozważyć udział obrońcy przy kolejnych czynnościach na podstawie prawa do obrony z art. 6 Kodeksu postępowania karnego.

W sprawach karnych znaczenie ma nie tylko to, czy istnieje formalne podejrzenie, ale również to, czy zgromadzony materiał usuwa rozsądne wątpliwości co do sprawstwa. W tym kontekście domniemanie niewinności chroni przed przerzucaniem na podejrzanego obowiązku udowadniania, że nie popełnił czynu.

Kiedy postępowanie powinno zostać umorzone?

Jeżeli brak jest danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie popełnienia czynu albo brak jest podstaw do wniesienia aktu oskarżenia, postępowanie nie powinno być kontynuowane wyłącznie na podstawie przypuszczeń. Art. 17 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania karnego przewiduje, że nie wszczyna się postępowania, a wszczęte umarza, gdy czynu nie popełniono albo brak jest danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie jego popełnienia. Z kolei art. 322 § 1 Kodeksu postępowania karnego stanowi, że jeżeli postępowanie przygotowawcze nie dostarczyło podstaw do wniesienia aktu oskarżenia, wydaje się postanowienie o umorzeniu śledztwa.

Nie oznacza to jednak, że każde zażalenie lub pismo obrońcy automatycznie zakończy sprawę. Organ będzie oceniał całość materiału: dokumenty, zeznania, historię transakcji, przepływy pieniędzy, korespondencję, dane teleinformatyczne oraz ewentualne wcześniejsze powiązania między osobami. Jeżeli partner był wcześniej karany, sama wcześniejsza karalność nie dowodzi winy w nowej sprawie, ale może powodować, że organy będą szczególnie dokładnie weryfikować jego udział.

FAQ

Źródła

• art. 42 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.
• art. 5 § 1 i § 2, art. 6, art. 7, art. 17 § 1 pkt 1, art. 71 § 3, art. 74 § 1, art. 171 § 5 i § 7, art. 175 § 1, art. 183 § 1, art. 217 § 1, art. 219 § 1, art. 220 § 1 i § 3, art. 236 § 1, art. 302 § 2, art. 303, art. 313 § 1, art. 322 § 1 oraz art. 325a i nast. ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego
• art. 227 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego
• art. 6 ust. 2 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r.
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 6 marca 2014 r., sygn. akt II AKa 30/14