Przedawnienie karalności

Na czym polega problem przy sprawie sprzed wielu lat?

Jeżeli po wielu latach od przedstawienia zarzutów prokuratura ponownie wzywa osobę jako podejrzaną, trzeba rozdzielić dwie kwestie. Pierwsza to pytanie, czy umorzone postępowanie mogło zostać podjęte albo wznowione. Druga to pytanie, czy karalność czynu nie ustała z powodu przedawnienia.

W sprawach dotyczących oszustwa kwalifikowanego jako art. 286 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny w związku z art. 294 § 1 Kodeksu karnego nie wystarczy przyjąć, że skoro od czynu minęło 10 lat, sprawa jest automatycznie przedawniona. Aktualne terminy przedawnienia są dłuższe, a dodatkowo może zadziałać art. 102 § 1 Kodeksu karnego.

Oszustwo i oszustwo dotyczące mienia znacznej wartości

Podstawowy typ oszustwa określa art. 286 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Przepis ten obejmuje sytuację, w której sprawca w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd, wyzyskania błędu albo wyzyskania niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania. Za ten czyn grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat.

Jeżeli czyn dotyczy mienia znacznej wartości, zastosowanie może mieć art. 294 § 1 Kodeksu karnego. Przepis ten przewiduje surowszą odpowiedzialność między innymi za oszustwo z art. 286 § 1 Kodeksu karnego popełnione w stosunku do mienia znacznej wartości. Sankcja wynosi wtedy od roku do 10 lat pozbawienia wolności.

Pojęcie mienia znacznej wartości wynika z art. 115 § 5 Kodeksu karnego. Mieniem znacznej wartości jest mienie, którego wartość w czasie popełnienia czynu zabronionego przekracza 200 000 zł.

Czy prokurator może wrócić do umorzonego postępowania?

Tak, ale tryb zależy od tego, czy wcześniejsze postępowanie było prowadzone przeciwko konkretnej osobie, czyli czy dana osoba miała status podejrzanego w rozumieniu art. 71 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. Zgodnie z tym przepisem za podejrzanego uważa się osobę, co do której wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów albo której bez wydania takiego postanowienia postawiono zarzut w związku z przystąpieniem do przesłuchania w charakterze podejrzanego.

Art. 327 § 1 Kodeksu postępowania karnego pozwala prokuratorowi podjąć na nowo umorzone postępowanie przygotowawcze w każdym czasie, ale tylko wtedy, gdy nie będzie się ono toczyć przeciw osobie, która w poprzednim postępowaniu występowała w charakterze podejrzanego. Ten tryb dotyczy więc głównie spraw prowadzonych w sprawie, a nie przeciwko tej samej osobie.

Jeżeli natomiast postępowanie było prawomocnie umorzone przeciwko osobie, która miała status podejrzanego, zastosowanie ma art. 327 § 2 Kodeksu postępowania karnego. Wznowienie przeciwko takiej osobie wymaga postanowienia prokuratora nadrzędnego nad prokuratorem, który wydał albo zatwierdził postanowienie o umorzeniu. Warunkiem jest ujawnienie nowych istotnych faktów lub dowodów nieznanych w poprzednim postępowaniu albo wystąpienie okoliczności z art. 11 § 3 Kodeksu postępowania karnego.

Czy na wznowienie albo podjęcie postępowania przysługuje zażalenie?

Co do zasady na samo postanowienie o podjęciu albo wznowieniu postępowania przygotowawczego nie przysługuje zażalenie. Nie oznacza to jednak, że decyzja prokuratora jest poza kontrolą.

Jeżeli po wznowieniu sprawa trafi do sądu z aktem oskarżenia, art. 327 § 4 Kodeksu postępowania karnego nakazuje sądowi umorzyć postępowanie, gdy stwierdzi, że postępowanie przygotowawcze wznowiono mimo braku podstaw. W praktyce zarzut braku przesłanek wznowienia można więc podnosić w toku dalszego postępowania, zwłaszcza po skierowaniu aktu oskarżenia.

Aktualne terminy przedawnienia z art. 101 Kodeksu karnego

Podstawowe terminy przedawnienia karalności określa art. 101 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Według aktualnego brzmienia tego przepisu karalność przestępstwa ustaje, jeżeli od czasu jego popełnienia upłynęło:

• 40 lat – gdy czyn stanowi zbrodnię zabójstwa, zgodnie z art. 101 § 1 pkt 1 Kodeksu karnego;
• 30 lat – gdy czyn stanowi inną zbrodnię, zgodnie z art. 101 § 1 pkt 2 Kodeksu karnego;
• 20 lat – gdy czyn stanowi występek zagrożony karą pozbawienia wolności, której górna granica przekracza 5 lat, zgodnie z art. 101 § 1 pkt 2a Kodeksu karnego;
• 15 lat – gdy czyn stanowi występek zagrożony karą pozbawienia wolności, której górna granica przekracza 3 lata, zgodnie z art. 101 § 1 pkt 3 Kodeksu karnego;
• 10 lat – gdy czyn stanowi występek zagrożony karą pozbawienia wolności, której górna granica przekracza rok, zgodnie z art. 101 § 1 pkt 4 Kodeksu karnego;
• 5 lat – gdy chodzi o pozostałe występki, zgodnie z art. 101 § 1 pkt 5 Kodeksu karnego.

Oszustwo z art. 286 § 1 Kodeksu karnego jest zagrożone karą do 8 lat pozbawienia wolności, a oszustwo w stosunku do mienia znacznej wartości z art. 294 § 1 Kodeksu karnego karą do 10 lat pozbawienia wolności. W aktualnym stanie prawnym oba te czyny mieszczą się więc w art. 101 § 1 pkt 2a Kodeksu karnego, ponieważ górna granica kary przekracza 5 lat. Podstawowy termin przedawnienia wynosi 20 lat od czasu popełnienia czynu.

W sprawach o przedawnienie warto porównać także analogiczny scenariusz, ponieważ przy różnych kwalifikacjach prawnych sam upływ czasu może prowadzić do odmiennych wniosków.

Wydłużenie przedawnienia po wszczęciu postępowania

Art. 102 § 1 Kodeksu karnego przewiduje wydłużenie karalności, jeżeli w okresie wskazanym w art. 101 Kodeksu karnego wszczęto postępowanie. W takim wypadku karalność przestępstw określonych w art. 101 § 1 pkt 1-3 Kodeksu karnego ustaje z upływem 10 lat od zakończenia podstawowego okresu przedawnienia, a w pozostałych wypadkach z upływem 5 lat od zakończenia tego okresu.

Przy oszustwie z art. 286 § 1 Kodeksu karnego oraz przy kwalifikacji z art. 294 § 1 Kodeksu karnego, które obecnie mieszczą się w art. 101 § 1 pkt 2a Kodeksu karnego, wydłużenie z art. 102 § 1 Kodeksu karnego może w praktyce oznaczać łącznie 30 lat od czasu popełnienia czynu, jeżeli postępowanie wszczęto w terminie podstawowym.

Trzeba jednak podkreślić, że dla czynów popełnionych wiele lat temu ocena może wymagać analizy przepisów obowiązujących w dacie czynu, przepisów obowiązujących w dacie orzekania oraz przepisów przejściowych. Znaczenie może mieć art. 4 § 1 Kodeksu karnego, zgodnie z którym jeżeli w czasie orzekania obowiązuje ustawa inna niż w czasie popełnienia przestępstwa, stosuje się ustawę nową, ale należy zastosować ustawę poprzednią, jeżeli jest względniejsza dla sprawcy.

Jeżeli karalność czynu przedawniła się definitywnie przed wejściem w życie późniejszej zmiany przepisów, co do zasady nie powinno dochodzić do jej odżycia. Jeżeli natomiast termin jeszcze nie upłynął, konieczna jest dokładna analiza przepisów przejściowych i konkretnej daty czynu.

Porównawczo przydatne mogą być omówienia, w których analizowano przedawnienie - stare K.k. oraz różne terminy przedawnienia w zależności od rodzaju czynu.

Jak liczyć termin przedawnienia w praktyce?

Punktem wyjścia jest czas popełnienia czynu. Zgodnie z art. 6 § 1 Kodeksu karnego czyn zabroniony uważa się za popełniony w czasie, w którym sprawca działał albo zaniechał działania, do którego był obowiązany. Przy czynach jednorazowych będzie to zwykle data działania, a przy bardziej złożonych stanach faktycznych trzeba ustalić, kiedy zakończyło się zachowanie objęte zarzutem.

Następnie należy ustalić kwalifikację prawną czynu i maksymalną karę grożącą za ten czyn. To nie kara realnie wymierzona, lecz ustawowe zagrożenie karą decyduje o zastosowaniu właściwego punktu art. 101 § 1 Kodeksu karnego.

W kolejnym kroku trzeba sprawdzić, czy w okresie podstawowym z art. 101 § 1 Kodeksu karnego wszczęto postępowanie w rozumieniu art. 102 § 1 Kodeksu karnego. Jeżeli tak, podstawowy termin może zostać wydłużony o 10 albo 5 lat, zależnie od kategorii przestępstwa.

Skutek przedawnienia karalności

Przedawnienie karalności jest przeszkodą procesową. Art. 17 § 1 pkt 6 Kodeksu postępowania karnego stanowi, że nie wszczyna się postępowania, a wszczęte umarza, gdy nastąpiło przedawnienie karalności.

Oznacza to, że organ prowadzący sprawę powinien badać przedawnienie z urzędu. Podejrzany lub oskarżony może jednak samodzielnie podnieść zarzut przedawnienia w piśmie procesowym albo ustnie do protokołu, wskazując datę czynu, kwalifikację prawną i wyliczenie terminu.

Jeżeli sąd stwierdzi przedawnienie, nie powinien wydawać wyroku skazującego ani uniewinniającego, lecz umorzyć postępowanie na podstawie art. 17 § 1 pkt 6 Kodeksu postępowania karnego.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji prokurator może wrócić do umorzonego postępowania, ale musi zastosować właściwy tryb z art. 327 Kodeksu postępowania karnego. Jeżeli wcześniej przedstawiono zarzuty i dana osoba była podejrzanym, istotne jest zwłaszcza to, czy decyzję podjął prokurator nadrzędny oraz czy wskazano nowe istotne fakty lub dowody.

Przy oszustwie z art. 286 § 1 Kodeksu karnego oraz przy kwalifikacji z art. 294 § 1 Kodeksu karnego nie należy zakładać przedawnienia po 10 latach. Aktualnie podstawowy termin dla tych czynów wynosi co do zasady 20 lat, a w razie wszczęcia postępowania w terminie podstawowym może zostać wydłużony na podstawie art. 102 § 1 Kodeksu karnego. W starszych sprawach koniecznie trzeba jednak sprawdzić także wcześniejsze brzmienie przepisów i przepisy przejściowe.

Źródła

• Art. 4 § 1, art. 6 § 1, art. 101 § 1, art. 102 § 1, art. 115 § 5, art. 286 § 1 i art. 294 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.
• Art. 17 § 1 pkt 6, art. 71 § 1 i art. 327 § 1-4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2009 r., sygn. V KK 114/09 – w zakresie znaczenia przedstawienia zarzutów dla stadium postępowania przeciwko osobie na gruncie poprzedniego brzmienia art. 102 Kodeksu karnego.