Kurator dla osoby z niepełnosprawnością – jak go ustanowić?

Na czym polega kuratela dla osoby z niepełnosprawnością?

Podstawą prawną jest art. 183 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z tym przepisem dla osoby pełnoletniej z niepełnosprawnością ustanawia się kuratora, jeżeli potrzebuje ona pomocy do prowadzenia wszelkich spraw, spraw określonego rodzaju albo do załatwienia konkretnej sprawy.

To ważne: taka kuratela nie jest tym samym co ubezwłasnowolnienie. Osoba, dla której ustanowiono kuratora na podstawie art. 183 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, co do zasady zachowuje pełną zdolność do czynności prawnych. Kurator ma wspierać, a nie zastępować we wszystkim.

Zgodnie z art. 183 § 1 zdanie drugie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego kurator jest powołany do reprezentowania osoby z niepełnosprawnością tylko wtedy, gdy sąd opiekuńczy tak postanowi. Oznacza to, że zakres uprawnień musi być wyraźnie wskazany w orzeczeniu.

Kiedy kurator będzie właściwym rozwiązaniem?

Kuratela z art. 183 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sprawdza się przede wszystkim wtedy, gdy osoba pełnoletnia ma trudności z samodzielnym załatwianiem spraw z powodu choroby, wieku, niepełnosprawności ruchowej, zaburzeń poznawczych albo innego ograniczenia funkcjonalnego, ale nie ma podstaw albo potrzeby do ubezwłasnowolnienia.

W praktyce może chodzić np. o odbiór świadczeń, kontakty z urzędami, prowadzenie spraw mieszkaniowych, reprezentowanie przed bankiem lub placówką medyczną – ale wyłącznie wtedy, gdy sąd wpisze taki zakres do postanowienia.

Jeżeli potrzebne jest szersze, trwałe zastępowanie osoby w czynnościach prawnych, w niektórych stanach faktycznych trzeba rozważyć postępowanie o ubezwłasnowolnienie i ustanowienie opiekuna albo kuratora dla osoby ubezwłasnowolnionej. To zupełnie inna procedura niż opieka dla niepełnosprawnej osoby w znaczeniu potocznym.

Kto może złożyć wniosek o ustanowienie kuratora?

Zasadę określa art. 600 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Zgodnie z tym przepisem wniosek o ustanowienie kuratora dla osoby z niepełnosprawnością składa sama osoba, której sprawa dotyczy.

Ten sam przepis dopuszcza także złożenie wniosku przez organizację pozarządową, do której zadań statutowych należy ochrona praw osób z niepełnosprawnościami, ale tylko za zgodą tej osoby.

W praktyce problem pojawia się wtedy, gdy ojciec, matka albo inny bliski po udarze, demencji czy ciężkiej chorobie nie jest w stanie samodzielnie podpisać wniosku albo świadomie wyrazić zgody. W takiej sytuacji członek rodziny zwykle nie ma prostego uprawnienia do złożenia wniosku „zamiast” tej osoby na podstawie art. 600 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Może natomiast zawiadomić sąd opiekuńczy o sytuacji i wnosić o podjęcie działań z urzędu, dokładnie opisując stan zdrowia, codzienne trudności i potrzebę zabezpieczenia spraw osobistych lub majątkowych.

Jeżeli stan faktyczny wskazuje na brak zdolności do kierowania swoim postępowaniem, sąd może uznać, że sama kuratela z art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie wystarczy, a właściwsze będzie postępowanie o ubezwłasnowolnienie. To zależy od dokumentacji medycznej i realnego poziomu samodzielności danej osoby.

Do jakiego sądu złożyć pismo?

Właściwy jest sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, pełniący funkcję sądu opiekuńczego, właściwy dla miejsca zamieszkania osoby, której ma dotyczyć kuratela. Jeżeli brak miejsca zamieszkania, znaczenie może mieć miejsce pobytu.

Postępowanie toczy się w trybie nieprocesowym. We wniosku warto wskazać proponowanego kuratora, opisać, jakich konkretnie spraw dotyczy potrzeba wsparcia, oraz dołączyć dokumenty potwierdzające stan zdrowia i sytuację życiową.

Co powinien zawierać wniosek?

Wniosek powinien spełniać wymagania pisma procesowego z art. 126 § 1 i § 2 Kodeksu postępowania cywilnego oraz pisma wszczynającego postępowanie z art. 511 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W praktyce należy podać:

• oznaczenie sądu,
• imię, nazwisko, adres i PESEL wnioskodawcy oraz uczestnika postępowania, jeżeli są znane,
• żądanie ustanowienia kuratora dla konkretnej osoby na podstawie art. 183 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• uzasadnienie z opisem stanu zdrowia i trudności w prowadzeniu spraw,
• proponowany zakres kurateli, np. sprawy urzędowe, świadczenia, sprawy mieszkaniowe, kontakt z bankiem,
• wskazanie kandydata na kuratora i jego zgodę,
• podpis,
• załączniki.

Najczęściej dołącza się dokumentację medyczną, orzeczenie o niepełnosprawności, wypisy ze szpitala, zaświadczenia lekarskie, ewentualnie dokumenty dotyczące świadczeń, mieszkania lub rachunków, jeżeli uzasadniają potrzebę reprezentacji w konkretnych sprawach.

Ile kosztuje wniosek?

Od wniosku o ustanowienie kuratora pobiera się opłatę stałą 100 zł na podstawie art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Jeżeli sytuacja materialna na to nie pozwala, można złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych wraz z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, zgodnie z art. 102 ust. 1 tej ustawy.

Jakie uprawnienia ma kurator?

Zakres działania kuratora nie jest z góry jednakowy. Sąd określa go w postanowieniu, zgodnie z potrzebami konkretnej osoby. Może to być pomoc w prowadzeniu wszystkich spraw, spraw określonego rodzaju albo jednej sprawy – dokładnie tak, jak przewiduje art. 183 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli sąd nie przyzna kuratorowi prawa reprezentacji, kurator będzie pełnił przede wszystkim funkcję wspierającą i organizacyjną. Jeżeli takie uprawnienie zostanie nadane, instytucje powinny oceniać zakres umocowania według treści postanowienia sądu. Z tego powodu warto wnosić o możliwie precyzyjne określenie kompetencji.

Kurator powinien działać z poszanowaniem woli i dobra osoby, dla której został ustanowiony. Wynika to z funkcji tej instytucji oraz z treści art. 183 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który zakłada pomoc osobie, a nie automatyczne pozbawienie jej wpływu na własne sprawy.

Czy rodzina może sama podejmować decyzje bez kuratora?

Co do zasady nie. Samo pokrewieństwo nie daje prawa do reprezentowania pełnoletniej osoby przed urzędami, bankiem czy sądem. Wyjątkiem są sytuacje, w których istnieje ważne pełnomocnictwo udzielone wcześniej albo szczególny przepis przyznaje określone uprawnienie w danej sprawie.

Dlatego w przypadku osoby po udarze bardzo ważne jest ustalenie, czy wcześniej udzieliła komuś pełnomocnictwa. Jeżeli nie, a obecnie nie może już skutecznie go udzielić, kuratela albo – w cięższych przypadkach – ubezwłasnowolnienie może okazać się jedyną drogą do legalnego prowadzenia jej spraw.

Co jeśli osoba leży, nie mówi albo nie rozumie sytuacji?

To jeden z najtrudniejszych wariantów. Jeżeli osoba nie jest w stanie świadomie zainicjować postępowania lub współpracować przy kurateli, sąd będzie badał, czy wystarczające jest działanie opiekuńcze w ramach art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli nie – konieczne może być odrębne postępowanie o ubezwłasnowolnienie na podstawie art. 13 § 1 albo art. 16 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zależnie od stopnia zaburzeń.

W takim stanie faktycznym samo pytanie „jak zostać kuratorem” może mieć inną odpowiedź niż przy osobie kontaktowej, która rozumie swoją sytuację i potrzebuje jedynie wsparcia przy formalnościach.

FAQ

Czy syn lub córka mogą sami złożyć wniosek o kuratora dla rodzica?

Co do zasady nie, ponieważ art. 600 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje wniosek samej osoby zainteresowanej. Jeżeli rodzic nie może działać, rodzina powinna zawiadomić sąd o potrzebie wszczęcia sprawy z urzędu.

Czy kurator może od razu załatwiać wszystkie sprawy osoby chorej?

Nie. Zakres działania zależy od treści postanowienia sądu. Z art. 183 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że kurator może działać w sprawach wszystkich, określonego rodzaju albo tylko w jednej sprawie.

Czy ustanowienie kuratora oznacza ubezwłasnowolnienie?

Nie. To odrębne instytucje. Kuratela dla osoby z niepełnosprawnością z art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie pozbawia automatycznie zdolności do czynności prawnych.

Ile trwa sprawa o ustanowienie kuratora?

Przepisy nie przewidują jednego sztywnego terminu. Czas zależy od sądu, kompletności dokumentów, potrzeby przesłuchania uczestników i oceny stanu zdrowia osoby, której sprawa dotyczy.

Czy można odmówić pełnienia funkcji kuratora?

Tak. Sąd powinien ustanowić osobę, która wyraża zgodę i daje rękojmię należytego wykonywania obowiązków. Jeżeli wskazana osoba nie chce podjąć funkcji, należy to jasno zakomunikować sądowi.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398