Opieka prawna nad osobą niepełnosprawną i sprawy spadkowe

Kiedy sama opieka faktyczna nie wystarcza?

Codzienna opieka nad dorosłą osobą niepełnosprawną nie daje jeszcze prawa do podpisywania za nią dokumentów, odbierania decyzji, składania oświadczeń przed urzędem, zawierania umów ani rozporządzania jej majątkiem. Jeżeli osoba pełnoletnia ma pełną zdolność do czynności prawnych, co do zasady sama działa w swoich sprawach albo ustanawia pełnomocnika.

Problem pojawia się wtedy, gdy ze względu na ograniczenia intelektualne, chorobę, zaburzenia psychiczne, brak realnej możliwości komunikowania decyzji albo brak rozumienia skutków czynności osoba nie jest w stanie świadomie i swobodnie udzielić pełnomocnictwa. W takiej sytuacji pełnomocnictwo może nie rozwiązać problemu, bo wymaga ważnego oświadczenia woli.

Dlatego w opisanej sprawie należy oddzielić trzy poziomy działania: bieżącą pomoc w sprawach urzędowych i medycznych, formalną reprezentację siostry oraz rozporządzenie jej udziałem w majątku spadkowym. Każdy z tych poziomów może wymagać innego rozstrzygnięcia sądu.

Kurator dla osoby niepełnosprawnej czy ubezwłasnowolnienie?

Jeżeli siostra rozumie znaczenie najważniejszych decyzji, potrafi wyrazić wolę i potrzebuje przede wszystkim wsparcia organizacyjnego, można rozważyć ustanowienie kuratora dla osoby niepełnosprawnej na podstawie art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obecnie przepis ten pozwala ustanowić kuratora dla pełnoletniej osoby niepełnosprawnej, która potrzebuje wsparcia w prowadzeniu wszystkich spraw, spraw określonego rodzaju albo załatwieniu konkretnej sprawy.

Ważne jest jednak to, że kurator dla osoby niepełnosprawnej nie zawsze jest przedstawicielem ustawowym. Jest powołany do reprezentowania osoby niepełnosprawnej tylko wtedy, gdy sąd tak postanowi. Sąd może wskazać konkretną sprawę albo zakres spraw, w których kurator będzie uprawniony do reprezentacji, np. kontakty z urzędami, bankiem, placówkami medycznymi albo postępowanie spadkowe.

Jeżeli natomiast siostra nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem, właściwsze może być ubezwłasnowolnienie całkowite. Zgodnie z art. 13 Kodeksu cywilnego osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekę.

Jeżeli stan osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebuje ona pomocy do prowadzenia swoich spraw, możliwe jest ubezwłasnowolnienie częściowe na podstawie art. 16 Kodeksu cywilnego. Wtedy ustanawia się kuratora osoby częściowo ubezwłasnowolnionej. Taki kurator reprezentuje ją i zarządza jej majątkiem tylko wtedy, gdy sąd opiekuńczy wyraźnie tak postanowi.

Jak złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Wniosek o ubezwłasnowolnienie może złożyć m.in. małżonek osoby, której dotyczy wniosek, jej krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. Siostra może więc wystąpić z takim wnioskiem wobec dorosłej siostry, o ile nie ma ona już ustanowionego przedstawiciela ustawowego.

Sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do sądu okręgowego. Właściwy jest sąd miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a jeżeli nie ma miejsca zamieszkania — sąd miejsca jej pobytu. We wniosku trzeba opisać stan zdrowia, sposób funkcjonowania, konkretne problemy z załatwianiem spraw oraz wskazać, czy chodzi o ubezwłasnowolnienie całkowite, czy częściowe.

Do wniosku warto dołączyć dokumentację medyczną, orzeczenie o niepełnosprawności, dokumenty z poradni, szpitali, opinie psychologiczne, dokumenty potwierdzające świadczenia i opis codziennych trudności. Sąd w sprawie o ubezwłasnowolnienie przeprowadza postępowanie dowodowe, a osoba, której dotyczy wniosek, musi być zbadana przez biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa oraz psychologa. Sąd ustala nie tylko diagnozę, lecz także faktyczną zdolność do prowadzenia spraw i zaspokajania potrzeb życiowych.

Jeżeli trzeba szybko zabezpieczyć osobę lub jej majątek, można wnosić o ustanowienie doradcy tymczasowego na czas postępowania. Doradca tymczasowy może być ustanowiony przy wszczęciu sprawy albo w jej toku, gdy sąd uzna to za konieczne dla ochrony osoby lub mienia.

Co daje ustanowienie opiekuna prawnego?

Po prawomocnym ubezwłasnowolnieniu całkowitym sąd opiekuńczy ustanawia opiekuna. Opiekun sprawuje pieczę nad osobą i majątkiem pozostającego pod opieką, ale podlega nadzorowi sądu. Nie oznacza to, że może dowolnie rozporządzać majątkiem osoby ubezwłasnowolnionej.

W ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku opiekun musi uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego. Dotyczy to zwłaszcza sprzedaży nieruchomości, darowizny, działu spadku, zawarcia umowy dożywocia, ustanowienia służebności, obciążenia udziału w nieruchomości, wypłaty większych kwot z rachunku bankowego albo czynności, które trwale zmieniają sytuację majątkową podopiecznego.

Jeżeli opiekun miałby nabyć udział w domu od osoby pozostającej pod jego opieką, pojawia się konflikt interesów. Zgodnie z art. 159 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego opiekun nie może reprezentować podopiecznego przy czynnościach między podopiecznym a opiekunem albo jego bliskimi, chyba że chodzi o bezpłatne przysporzenie na rzecz podopiecznego. W praktyce dla takiej czynności może być potrzebny osobny reprezentant ustanowiony przez sąd oraz zgoda sądu na samą czynność.

Co najpierw: opieka prawna czy sprawa spadkowa?

W opisanej sytuacji najrozsądniej zacząć od zapewnienia siostrze prawidłowej reprezentacji. Można równolegle przygotowywać dokumenty spadkowe, ale dział spadku, umowa dożywocia albo przeniesienie udziału w domu będą wymagały osoby uprawnionej do działania w imieniu siostry oraz, w wielu przypadkach, zgody sądu.

Samo stwierdzenie nabycia spadku po rodzicach można przeprowadzić w sądzie. Postępowanie sądowe bywa praktyczniejsze, gdy jeden ze spadkobierców nie może uczestniczyć w czynnościach notarialnych, nie podpisze dokumentów albo wymaga reprezentacji. Notarialny akt poświadczenia dziedziczenia jest szybszy, ale wymaga zgodnego udziału wszystkich osób wchodzących w krąg spadkobierców ustawowych lub testamentowych, ewentualnie ich prawidłowych przedstawicieli.

Jeżeli ojciec zmarł w 2008 r., a matka w 2019 r., trzeba osobno ustalić dziedziczenie po każdym z rodziców. Po upływie 6 miesięcy od dowiedzenia się o tytule powołania do spadku co do zasady nie składa się już zwykłego oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Przy nowszych spadkach brak oświadczenia oznacza przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza, natomiast przy starszych spadkach, sprzed zmiany przepisów z 2015 r., skutki braku oświadczenia mogą być inne i warto je sprawdzić osobno, zwłaszcza gdy w spadku mogły być długi.

Dom po rodzicach i udział osoby niepełnosprawnej

Po stwierdzeniu nabycia spadku okaże się, jaki udział w domu przysługuje każdej ze spadkobierczyń. Dopiero wtedy można zdecydować, czy właściwy będzie sądowy dział spadku, umowny dział spadku u notariusza, umowa dożywocia, sprzedaż udziału, darowizna, ustanowienie służebności mieszkania albo inna konstrukcja zabezpieczająca interes siostry.

Jeżeli celem jest to, aby dom przypadł jednej siostrze, a druga miała zapewnione dożywotnie mieszkanie, opiekę i utrzymanie, sąd będzie oceniał, czy osoba niepełnosprawna otrzymuje realny ekwiwalent i czy nie traci majątku bez odpowiedniego zabezpieczenia. Zwykłe przeniesienie udziału bez spłaty albo bez silnych gwarancji może zostać ocenione jako niekorzystne dla osoby wymagającej ochrony.

W praktyce bezpieczniejsze od prostego przeniesienia udziału może być takie ułożenie sprawy, które wyraźnie zabezpiecza siostrę: służebność osobista mieszkania, obowiązek utrzymania, prawo korzystania z określonych pomieszczeń, pokrywanie kosztów utrzymania, ewentualnie umowa dożywocia. Przy osobie ubezwłasnowolnionej każda z tych czynności wymaga jednak oceny sądu i prawidłowej reprezentacji.

Orientacyjne koszty sądowe i notarialne

Koszty zależą od tego, ile postępowań trzeba przeprowadzić i czy strony są zgodne. Poniższe zestawienie obejmuje najczęstsze opłaty sądowe i typowe elementy kosztów, ale przy nieruchomości trzeba doliczyć także koszty wypisów, wpisów w księdze wieczystej, ewentualnego podatku oraz taksy notarialnej zależnej od wartości przedmiotu umowy.

Jeżeli dom ma księgę wieczystą, po spadku albo dziale spadku trzeba jeszcze ujawnić aktualnych właścicieli w księdze wieczystej. Wpis własności na podstawie dziedziczenia, zapisu, działu spadku albo zniesienia współwłasności podlega odrębnej opłacie sądowej.

Praktyczna kolejność działań

Najpierw warto zebrać dokumenty medyczne siostry, orzeczenie o niepełnosprawności, akty zgonu rodziców, akty stanu cywilnego spadkobierców, dokumenty dotyczące domu i księgi wieczystej. Następnie należy zdecydować, czy stan siostry pozwala na kuratora dla osoby niepełnosprawnej, czy konieczny jest wniosek o ubezwłasnowolnienie.

Jeżeli siostra nie może świadomie podpisywać dokumentów, wniosek o ubezwłasnowolnienie całkowite lub częściowe powinien być priorytetem. W pilnych sprawach można wnosić o doradcę tymczasowego albo o kuratora w konkretnym zakresie. Dopiero po zapewnieniu reprezentacji należy przejść do działu spadku i rozliczenia domu.

W sprawie domu nie należy zakładać, że sąd automatycznie zgodzi się na przeniesienie udziału osoby niepełnosprawnej na opiekuna. Trzeba przygotować projekt, który pokazuje korzyść dla siostry: prawo mieszkania, zakres opieki, sposób ponoszenia kosztów, zabezpieczenie na przyszłość oraz brak ryzyka utraty dachu nad głową.

FAQ

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, w szczególności art. 13, art. 16, art. 1015 i art. 1031.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 156, art. 159, art. 175, art. 181 i art. 183.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 544-560 oraz art. 640 i art. 640¹.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 23, art. 42, art. 49 i art. 51.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej.