Ustanowienie kuratora dla osoby niepełnosprawnej

Kto dziedziczy po zmarłym bez dzieci?

Jeżeli zmarły nie pozostawił testamentu, kolejność dziedziczenia wynika z przepisów o dziedziczeniu ustawowym. W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy i jego małżonek na podstawie art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Jeżeli zmarły nie miał dzieci, trzeba sprawdzić, czy pozostawił małżonka, rodziców, rodzeństwo oraz dalszych krewnych.

Jeżeli spadkodawca nie miał zstępnych, ale pozostawił małżonka i rodziców, udział małżonka wynosi połowę spadku, a każde z rodziców dziedziczy po jednej czwartej, zgodnie z art. 932 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli spadkodawca nie miał zstępnych ani małżonka, cały spadek przypada jego rodzicom w częściach równych na podstawie art. 932 § 3 Kodeksu cywilnego.

Odrzucenie spadku zmienia praktyczny układ dziedziczenia. Art. 1020 Kodeksu cywilnego stanowi, że spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. W miejsce osoby, która odrzuciła spadek, mogą wejść kolejne osoby wskazane w ustawie.

W opisanej sytuacji najpierw trzeba ustalić, czy zmarły syn miał małżonka, rodzeństwo albo zstępnych rodzeństwa. Jeżeli rodzice zmarłego odrzucili spadek, do dziedziczenia mogą dojść w pierwszej kolejności rodzeństwo zmarłego i jego zstępni. Dopiero gdy nie ma takich osób albo wszystkie skutecznie odrzuciły spadek, znaczenie zyskują dziadkowie spadkodawcy i następnie ich zstępni.

Czy rodzeństwo rodziców zmarłego także powinno odrzucić spadek?

Rodzeństwo rodziców zmarłego, czyli wujowie i ciotki spadkodawcy, nie dziedziczy od razu po odrzuceniu spadku przez rodziców spadkodawcy. Ich sytuacja zależy od tego, czy do dziedziczenia doszli dziadkowie spadkodawcy oraz czy dany dziadek albo babcia odrzucili spadek albo nie dożyli otwarcia spadku.

Art. 934 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje, że w braku zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy cały spadek przypada dziadkom spadkodawcy w częściach równych. Z kolei art. 934 § 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że jeżeli któreś z dziadków nie dożyło otwarcia spadku, udział, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym. Na skutek art. 1020 Kodeksu cywilnego tak samo traktuje się dziadka lub babcię, którzy spadek odrzucili.

Oznacza to, że jeżeli dziadkowie spadkodawcy odrzucą spadek, ich udziały mogą przejść na ich dzieci, czyli właśnie na rodzeństwo rodziców zmarłego. Jeżeli wuj lub ciotka odrzuci spadek, trzeba następnie zbadać, czy do dziedziczenia nie dochodzą ich dzieci. Dlatego przy spadku obciążonym długami warto sporządzić pełną listę potencjalnych spadkobierców i pilnować odrębnych terminów dla każdej osoby.

Termin na odrzucenie spadku

Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Dla rodziców spadkodawcy termin zwykle biegnie od chwili, gdy dowiedzieli się o śmierci dziecka, ale dla dalszych krewnych termin może rozpocząć się później, np. dopiero wtedy, gdy dowiedzą się o odrzuceniu spadku przez bliższych spadkobierców.

Jeżeli spadkobierca nie złoży oświadczenia w terminie, aktualnie skutek jest mniej surowy niż przed zmianą przepisów z 2015 r. Art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Nie jest to jednak równoznaczne z pełnym bezpieczeństwem. Spadkobierca nadal może zostać wciągnięty w postępowania dotyczące długów, a zakres odpowiedzialności wymaga ustalenia stanu czynnego spadku, najczęściej przez wykaz inwentarza albo spis inwentarza.

Od 15 listopada 2023 r. obowiązują ważne ułatwienia. Art. 1015 § 1¹ Kodeksu cywilnego przewiduje, że do zachowania 6-miesięcznego terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Natomiast art. 1015 § 1² Kodeksu cywilnego stanowi, że jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie.

Odrzucenie spadku przez osobę ciężko chorą

Oświadczenie o odrzuceniu spadku jest oświadczeniem woli. Może zostać złożone przed sądem albo przed notariuszem. Art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego wymaga, aby oświadczenie zostało złożone ustnie lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. Pełnomocnictwo do złożenia takiego oświadczenia także powinno mieć formę pisemną z podpisem urzędowo poświadczonym, co wynika z tego samego przepisu.

Jeżeli osoba jest świadoma, rozumie znaczenie czynności, ale z powodu choroby nie może sama udać się do sądu lub notariusza, można rozważyć wizytę notariusza w miejscu pobytu chorego albo udzielenie pełnomocnictwa w wymaganej formie. Inaczej wygląda sytuacja, gdy nie ma z nią kontaktu i nie jest w stanie wyrazić świadomej woli. Wtedy zwykłe pełnomocnictwo nie wchodzi w grę, ponieważ osoba nie może go skutecznie udzielić.

W takiej sytuacji trzeba rozważyć ustanowienie kuratora dla osoby niepełnosprawnej albo, w innych stanach faktycznych, ubezwłasnowolnienie. Ubezwłasnowolnienie całkowite jest możliwe tylko wtedy, gdy osoba, która ukończyła 13 lat, wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem, co wynika z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego. Sama ciężka choroba somatyczna, np. nowotwór, nie zawsze spełnia te przesłanki.

Kurator dla osoby niepełnosprawnej

Podstawą ustanowienia kuratora jest art. 183 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Przepis ten stanowi, że dla osoby niepełnosprawnej ustanawia się kuratora, jeżeli osoba ta potrzebuje pomocy do prowadzenia wszelkich spraw, spraw określonego rodzaju albo do załatwienia poszczególnej sprawy. Zakres obowiązków i uprawnień kuratora określa sąd opiekuńczy.

Kurator z art. 183 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie odbiera osobie pełnej zdolności do czynności prawnych. Jego zadaniem jest pomoc w prowadzeniu spraw w zakresie wskazanym przez sąd. Jeżeli kurator ma złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku, postanowienie sądu powinno możliwie precyzyjnie wskazywać, że chodzi o reprezentowanie osoby chorej w konkretnej sprawie spadkowej oraz o złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku po określonym spadkodawcy.

Do kurateli stosuje się odpowiednio przepisy o opiece, co wynika z art. 178 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Z tego powodu przy czynnościach przekraczających zwykły zarząd znaczenie ma art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym opiekun powinien uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku podopiecznego. Odrzucenie spadku jest co do zasady taką ważniejszą czynnością, bo może definitywnie pozbawić osobę praw i obowiązków wynikających ze spadku.

Jak złożyć wniosek do sądu opiekuńczego?

Sprawy opiekuńcze rozpoznaje sąd rejonowy jako sąd opiekuńczy. Właściwość sądu ustala się według art. 569 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, czyli według miejsca zamieszkania osoby, której postępowanie dotyczy, a w braku miejsca zamieszkania według jej miejsca pobytu.

Wniosek powinien wskazywać osobę, dla której ma zostać ustanowiony kurator, proponowanego kuratora, opis stanu zdrowia, zakres potrzebnej pomocy oraz konkretną czynność, czyli odrzucenie spadku po oznaczonym spadkodawcy. Jeżeli stan osoby chorej uniemożliwia jej złożenie wniosku lub wyrażenie zgody, należy to wyraźnie opisać i poprzeć dokumentacją medyczną. W praktyce można wnosić, aby sąd podjął czynności z urzędu, gdy wymaga tego ochrona interesów osoby chorej.

Do wniosku warto dołączyć:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• odpisy aktów stanu cywilnego wykazujące pokrewieństwo,
• dokumenty potwierdzające odrzucenie spadku przez bliższych spadkobierców, jeżeli już nastąpiło,
• dokumentację medyczną osoby chorej, najlepiej aktualną i wskazującą brak możliwości świadomego działania,
• informacje o długach spadkowych albo innych powodach, dla których odrzucenie spadku leży w interesie osoby chorej,
• zgodę osoby proponowanej na kuratora oraz jej dane kontaktowe.

Opłata sądowa w sprawach nieprocesowych wynosi co do zasady 100 zł od wniosku, jeżeli ustawa nie przewiduje opłaty szczególnej. Wynika to z art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Przy kilku żądaniach lub odrębnych postępowaniach sąd może wezwać do uiszczenia dodatkowej opłaty, dlatego w praktyce warto sprawdzić aktualne pouczenia sądu.

Co powinien zrobić kurator po ustanowieniu?

Po uprawomocnieniu się postanowienia sądu kurator powinien działać wyłącznie w granicach określonych przez sąd. Jeżeli sąd udzielił zgody na odrzucenie spadku i umocował kuratora do tej czynności, kurator może złożyć oświadczenie przed sądem spadku albo przed notariuszem. Przy składaniu oświadczenia należy okazać dokumenty potwierdzające umocowanie, prawomocne postanowienie sądu oraz dokumenty spadkowe.

Jeżeli sąd ustanowił kuratora, ale nie wyraził jeszcze zgody na odrzucenie spadku, nie należy składać oświadczenia bez dodatkowego rozstrzygnięcia. Ryzykiem jest zakwestionowanie skuteczności czynności. W takiej sytuacji trzeba wystąpić o uzupełnienie zakresu umocowania albo o odrębne zezwolenie sądu opiekuńczego.

Praktyczne wnioski dla opisanej sytuacji

Jeżeli mama jest w terminalnym stanie choroby, nie ma z nią kontaktu i nie może samodzielnie złożyć oświadczenia o odrzuceniu spadku, rozwiązaniem do rozważenia jest wystąpienie do sądu opiekuńczego o ustanowienie kuratora dla osoby niepełnosprawnej na podstawie art. 183 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz o zgodę na odrzucenie spadku po wskazanym spadkodawcy.

Równocześnie należy ustalić pełną kolejność dziedziczenia. Jeżeli spadek jest obciążony długami, oświadczenia mogą być potrzebne nie tylko od rodziców zmarłego, ale także od jego rodzeństwa, zstępnych rodzeństwa, dziadków, a następnie od zstępnych dziadków. Rodzeństwo rodziców spadkodawcy powinno odrzucać spadek wtedy, gdy rzeczywiście dochodzi do dziedziczenia po dziadkach spadkodawcy albo gdy istnieje realne ryzyko, że ich udział przejdzie na te osoby.

FAQ

Czy osoba chora na raka musi być ubezwłasnowolniona, aby odrzucić za nią spadek?

Nie zawsze. Ubezwłasnowolnienie z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego wymaga określonych przesłanek, w szczególności braku możliwości kierowania swoim postępowaniem wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innych zaburzeń psychicznych. Jeżeli problem wynika głównie z ciężkiego stanu fizycznego i potrzeby pomocy w konkretnej sprawie, właściwszy może być kurator z art. 183 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy kurator może odrzucić spadek bez zgody sądu?

Co do zasady nie powinien tego robić. Odrzucenie spadku jest ważniejszą czynnością dotyczącą majątku osoby, dla której ustanowiono kuratora. Z uwagi na art. 178 § 2 i art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego kurator powinien mieć wyraźne zezwolenie sądu opiekuńczego oraz odpowiednio określony zakres umocowania.

Czy po upływie 6 miesięcy spadek jest zawsze przyjęty wprost?

Nie. Aktualnie art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi jest wtedy ograniczona do wartości stanu czynnego spadku, ale w praktyce nadal trzeba uporządkować dokumenty i ustalić majątek oraz długi spadkowe.

Czy rodzeństwo rodziców zmarłego zawsze musi odrzucać spadek?

Nie zawsze. Wujowie i ciotki spadkodawcy dziedziczą dopiero wtedy, gdy zadziałają przepisy o dziedziczeniu po dziadkach, w szczególności art. 934 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli istnieją bliżsi spadkobiercy, którzy dziedziczą skutecznie, dalsi krewni mogą w ogóle nie zostać powołani do spadku.

Gdzie złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Oświadczenie można złożyć przed sądem albo przed notariuszem. Formę oświadczenia reguluje art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego. Jeżeli działa kurator, musi mieć przy sobie prawomocne postanowienie sądu wskazujące jego umocowanie i zgodę na odrzucenie spadku, jeżeli była wymagana.

Źródła

• Art. 931, art. 932, art. 934, art. 1015, art. 1018 § 3 i art. 1020 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 13 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 156, art. 178 § 2 i art. 183 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 569 § 1 i art. 600 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.