Jednoczesna śmierć spadkodawcy i spadkobiercy

Jednoczesna śmierć a dziedziczenie po sobie

Zgodnie z art. 32 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, jeżeli kilka osób utraciło życie podczas grożącego im wspólnie niebezpieczeństwa, domniemywa się, że zmarły jednocześnie. Przepis ma duże znaczenie w sprawach spadkowych, zwłaszcza przy wypadkach komunikacyjnych, katastrofach lub innych zdarzeniach, w których nie da się ustalić dokładnej kolejności zgonów.

Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy - wynika to z art. 924 Kodeksu cywilnego. Spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku, co przewiduje art. 925 Kodeksu cywilnego. Jednocześnie art. 927 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że nie może być spadkobiercą osoba fizyczna, która nie żyje w chwili otwarcia spadku.

W konsekwencji, jeżeli dziadek i wnuk zginęli w tym samym wypadku, a w dokumentach wskazano ten sam czas zgonu i nie ma dowodów, że jeden z nich przeżył drugiego, przyjmuje się, że nie dziedziczą po sobie. Wnuk nie może więc nabyć udziału w spadku po dziadku, ponieważ nie wykazano, że żył w chwili otwarcia spadku po dziadku.

Czy domniemanie jednoczesnej śmierci można obalić?

Domniemanie z art. 32 Kodeksu cywilnego jest domniemaniem wzruszalnym. Oznacza to, że można je obalić dowodem przeciwnym, np. dokumentacją medyczną, opinią biegłego, nagraniem, zeznaniami świadków albo innymi dowodami wskazującymi, że jedna osoba przeżyła drugą choćby przez krótki czas.

Ciężar udowodnienia tej okoliczności spoczywa na osobie, która wywodzi z niej skutki prawne. Wynika to z art. 6 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Jeżeli więc żona wnuka twierdziłaby, że wnuk przeżył dziadka i dlatego nabył udział w spadku po dziadku, musiałaby to udowodnić.

Jeżeli takich dowodów nie ma, sąd spadku powinien przyjąć domniemanie jednoczesnej śmierci. W praktyce bardzo istotne są akty zgonu, karty zgonu, dokumentacja powypadkowa i medyczna, ale sam akt zgonu nie zawsze zamyka drogę do prowadzenia dalszych dowodów, jeżeli istnieją realne podstawy do kwestionowania kolejności zgonów.

Szczególny wariant tego problemu opisujemy w poradzie dotyczącej dziedziczenia po jednoczesnej śmierci małżonków.

Co z testamentem dziadka, w którym powołano wnuka i córkę?

Jeżeli testament dziadka powoływał do spadku dwie osoby - wnuka i córkę - po 1/2 udziału, to należy zastosować art. 965 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli spadkodawca powołał kilku spadkobierców testamentowych, a jeden z nich nie chce lub nie może być spadkobiercą, przeznaczony dla niego udział, w braku odmiennej woli spadkodawcy, przypada pozostałym spadkobiercom testamentowym w stosunku do przypadających im udziałów. Jest to tzw. przyrost.

W opisanej sytuacji wnuk nie może być spadkobiercą po dziadku, ponieważ - przy domniemaniu jednoczesnej śmierci - nie żył w chwili otwarcia spadku po dziadku w rozumieniu art. 927 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli testament nie zawierał odmiennego postanowienia, np. podstawienia innej osoby na wypadek, gdyby wnuk nie mógł dziedziczyć, udział wnuka przypadnie córce dziadka jako pozostałej spadkobierczyni testamentowej.

Podstawienie testamentowe wynika z art. 963 Kodeksu cywilnego. Przepis ten pozwala spadkodawcy powołać inną osobę na wypadek, gdyby wskazany spadkobierca nie chciał lub nie mógł być spadkobiercą. Dlatego zawsze trzeba przeczytać cały testament, a nie tylko fragment wskazujący udziały.

Czy żona wnuka może żądać połowy domu po dziadku?

Co do zasady nie. Żona wnuka dziedziczy po swoim mężu, ale tylko to, co należało do majątku męża w chwili jego śmierci. Jeżeli wnuk nie nabył udziału w spadku po dziadku, to udział w domu dziadka nie wszedł do spadku po wnuku.

Innymi słowy: żona wnuka nie wchodzi automatycznie w miejsce męża jako spadkobiercy testamentowego dziadka. Polskie prawo spadkowe nie przewiduje ogólnej zasady, że małżonek zmarłego spadkobiercy przejmuje jego udział w cudzym spadku, jeżeli ten spadkobierca nie dożył otwarcia spadku.

Inaczej mogłoby być tylko wtedy, gdyby wykazano, że wnuk przeżył dziadka. Wówczas wnuk nabyłby udział w spadku po dziadku z chwilą śmierci dziadka na podstawie art. 925 Kodeksu cywilnego, a następnie ten udział wszedłby do spadku po wnuku i byłby dziedziczony przez jego własnych spadkobierców.

Jak dziedziczona jest książeczka mieszkaniowa wnuka?

Książeczka mieszkaniowa, a dokładniej prawa majątkowe związane z wkładem zgromadzonym na książeczce, co do zasady wchodzą do spadku po jej posiadaczu. Jeżeli wnuk nie zostawił testamentu, dziedziczenie po nim następuje według ustawy.

Skoro wnuk był żonaty, nie miał dzieci, żyli jego rodzice i miał siostrę, zastosowanie mają art. 932 § 1 i § 2 oraz art. 933 § 1 Kodeksu cywilnego. W braku zstępnych spadkodawcy do spadku z ustawy powołani są małżonek i rodzice. Udział małżonka, który dziedziczy w zbiegu z rodzicami, wynosi połowę spadku. Każde z rodziców dziedziczy po 1/4 spadku.

Siostra wnuka nie dziedziczy po nim, jeżeli oboje rodzice wnuka żyli w chwili jego śmierci. Rodzeństwo dochodzi do dziedziczenia dopiero wtedy, gdy jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku - tak stanowi art. 932 § 4 Kodeksu cywilnego.

Jak formalnie załatwić taką sprawę spadkową?

W opisanej sytuacji zwykle trzeba przeprowadzić dwa odrębne postępowania spadkowe: po dziadku oraz po wnuku. Nabycie spadku można potwierdzić w sądzie przez postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo u notariusza przez akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli między zainteresowanymi nie ma sporu i spełnione są warunki notarialnego poświadczenia.

Jeżeli istnieje spór co do kolejności zgonów albo co do skutków testamentu, bezpieczniejszą drogą jest postępowanie sądowe. Sąd może przeprowadzić dowody, których notariusz nie przeprowadza w takim zakresie, np. dopuścić opinię biegłego albo przesłuchać świadków.

Po uzyskaniu dokumentu potwierdzającego dziedziczenie spadkobiercy mogą dokonać działu spadku. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość albo prawa wymagające ujawnienia w księdze wieczystej, konieczne może być także złożenie wniosku wieczystoksięgowego. Przy sporach między spadkobiercami pomocne może być omówienie zasad działu spadku, w tym kosztów i przebiegu postępowania.

Co może zmienić treść testamentu?

W sprawach testamentowych decydujące znaczenie ma dokładna treść aktu. Jeżeli testament zawiera tylko powołanie wnuka i córki do spadku po 1/2, zastosowanie znajdzie przyrost z art. 965 Kodeksu cywilnego. Jeżeli jednak testament przewiduje podstawienie z art. 963 Kodeksu cywilnego, udział wnuka może przypaść osobie wskazanej przez dziadka jako podstawiony spadkobierca.

Trzeba też odróżnić powołanie do spadku od zapisu. Zapis zwykły jest uregulowany w art. 968 § 1 Kodeksu cywilnego i polega na zobowiązaniu spadkobiercy do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby. Z kolei zapis windykacyjny, możliwy tylko w testamencie notarialnym, wynika z art. 981¹ § 1 Kodeksu cywilnego i powoduje nabycie oznaczonego przedmiotu z chwilą otwarcia spadku. Dlatego w praktyce trzeba sprawdzić, czy dziadek rzeczywiście powołał spadkobierców, czy ustanowił zapis.

Jeżeli testament był sporządzony przed wejściem w życie przepisów o zapisie windykacyjnym, czyli przed 23 października 2011 r., sformułowanie o zapisaniu domu najczęściej wymagało interpretacji według ówczesnych zasad: jako powołanie do spadku albo zapis zwykły. W razie wątpliwości testament tłumaczy się tak, aby możliwie najpełniej urzeczywistnić wolę spadkodawcy - wynika to z art. 948 § 1 Kodeksu cywilnego.

FAQ

Źródła

• Art. 6, art. 32, art. 924, art. 925, art. 927 § 1, art. 931 § 1, art. 932 § 1, § 2 i § 4, art. 933 § 1, art. 948 § 1, art. 963, art. 965, art. 968 § 1 oraz art. 981¹ § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 października 1973 r., sygn. akt III CRN 234/72 - dotyczące zastosowania art. 965 Kodeksu cywilnego przy odpadnięciu jednego lub kilku spadkobierców testamentowych.
• Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 1950 r., sygn. akt Wa C 3/50 - dotyczące znaczenia przeżycia spadkodawcy przez spadkobiercę dla dziedziczenia.