Agresywna nastolatka w domu – co może zrobić rodzic?

Agresywna nastolatka – od czego zacząć?

W opisanej sytuacji trzeba oddzielić trzy sprawy: bezpieczeństwo domowników, leczenie zaburzeń psychicznych oraz granice władzy rodzicielskiej. Prawo nie daje rodzicowi prostego narzędzia do „zmuszenia” nastolatki do terapii w każdej sytuacji, ale daje kilka ścieżek działania, zwłaszcza gdy pojawia się agresja, groźby, niszczenie mienia, przemoc wobec rodzeństwa albo realne ryzyko samouszkodzenia.

Do ukończenia 18 lat córka jest dzieckiem w rozumieniu prawa rodzinnego. Zgodnie z art. 92 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy dziecko pozostaje aż do pełnoletności pod władzą rodzicielską. Zgodnie z art. 95 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego władza rodzicielska obejmuje obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka. Zgodnie z art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny.

Oznacza to, że rodzic nie musi biernie znosić zachowań niszczących rodzinę. Jednocześnie rodzic nie powinien działać wyłącznie represyjnie, jeżeli zachowanie dziecka wynika z choroby psychicznej, kryzysu psychicznego, uzależnienia albo przemocy, której dziecko samo wcześniej doświadczało. W praktyce potrzebne jest połączenie działań medycznych, rodzinnych i prawnych.

Co robić, gdy agresja zagraża bezpieczeństwu?

Jeżeli nastolatka bije domowników, grozi nożem, niszczy rzeczy, blokuje wyjście z mieszkania, zapowiada samobójstwo albo zachowuje się w sposób wskazujący na bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia, priorytetem jest bezpieczeństwo. W takiej sytuacji należy wezwać policję albo zespół ratownictwa medycznego. Nie trzeba czekać, aż dojdzie do ciężkiego urazu.

Jeżeli zachowanie wskazuje na bezpośrednie zagrożenie własnego życia albo życia lub zdrowia innych osób i może wynikać z choroby psychicznej, zastosowanie może mieć art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. Przepis ten pozwala na przyjęcie osoby chorej psychicznie do szpitala psychiatrycznego bez jej zgody, jeżeli jej dotychczasowe zachowanie wskazuje, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób.

Jeżeli lekarz ma wątpliwości, czy dana osoba jest chora psychicznie, ale jej zachowanie wskazuje na bezpośrednie zagrożenie, możliwa jest obserwacja w szpitalu psychiatrycznym na podstawie art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Obserwacja taka nie może trwać dłużej niż 10 dni.

Warto zapisywać daty, godziny i przebieg incydentów, zachować SMS-y, nagrania audio lub wideo, zdjęcia zniszczeń, notatki policyjne, dokumentację medyczną i informacje ze szkoły. Takie dowody są istotne zarówno dla lekarza, jak i dla sądu rodzinnego.

Czy rodzic może zmusić nastolatkę do leczenia psychiatrycznego?

Nie w każdej sytuacji. Jeżeli dziecko ma mniej niż 16 lat, zasadniczą rolę odgrywa zgoda przedstawiciela ustawowego. Jeżeli dziecko ukończyło 16 lat, prawo silniej chroni jego własną wolę. Zgodnie z art. 32 ust. 5 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty, jeżeli pacjent ukończył 16 lat, wymagana jest także jego zgoda na badanie lub udzielenie innych świadczeń zdrowotnych. Jeżeli między małoletnim a przedstawicielem ustawowym powstaje spór, zgodnie z art. 32 ust. 6 tej ustawy zezwolenia może udzielić sąd opiekuńczy.

W przypadku szpitala psychiatrycznego szczególne znaczenie ma art. 22 ust. 3 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli przyjęcie do szpitala psychiatrycznego dotyczy osoby małoletniej powyżej 16 roku życia, wymagana jest również zgoda tej osoby. W razie sprzecznych oświadczeń małoletniego i jego przedstawiciela ustawowego zgodę na przyjęcie do szpitala psychiatrycznego wyraża sąd opiekuńczy właściwy ze względu na miejsce zamieszkania tej osoby.

Wniosek do sądu powinien być konkretny. Należy opisać zachowania córki, ich częstotliwość, zagrożenia dla niej i domowników, dotychczasowe leczenie, odmowę terapii oraz załączyć dokumenty od psychiatry, psychologa, szkoły, policji lub pogotowia. Sama trudność wychowawcza zwykle nie wystarczy do przymusowej hospitalizacji; potrzebne są przesłanki ustawowe.

Sąd rodzinny i zarządzenia opiekuńcze

Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy może wydać odpowiednie zarządzenia na podstawie art. 109 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Katalog przykładowych zarządzeń znajduje się w art. 109 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd może między innymi zobowiązać rodziców oraz małoletniego do określonego postępowania, skierować do specjalistów, ustanowić nadzór kuratora albo zastosować inne środki adekwatne do sytuacji.

Jeżeli zachowania córki mają cechy demoralizacji, zastosowanie może mieć ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 1 tej ustawy sprawy o demoralizację dotyczą osób, które ukończyły 10 lat i nie są pełnoletnie. Zgodnie z art. 4 ust. 1 tej ustawy przejawami demoralizacji mogą być między innymi naruszanie zasad współżycia społecznego, popełnienie czynu zabronionego, uchylanie się od obowiązku szkolnego, używanie alkoholu, środków odurzających lub substancji psychotropowych.

Sąd rodzinny może wówczas zastosować środki przewidziane w ustawie o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, w szczególności środki wychowawcze wskazane w art. 7 ust. 1 tej ustawy, a w uzasadnionych przypadkach także środki lecznicze. Wybór środka zależy od wieku, stanu zdrowia, skali zagrożenia, dotychczasowych działań rodziny i opinii specjalistów.

Ochrona drugiego dziecka i innych domowników

Jeżeli agresywna nastolatka zagraża siostrze, rodzic ma obowiązek chronić także drugie dziecko. Wynika to z art. 95 § 1 i § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ponieważ władza rodzicielska obejmuje pieczę nad każdym dzieckiem, a jej wykonywanie musi odpowiadać dobru dziecka. Tolerowanie przemocy wobec młodszego rodzeństwa może zostać ocenione przez sąd jako brak właściwej ochrony dziecka.

Jeżeli druga córka jest małoletnia, można we wniosku do sądu rodzinnego wyraźnie wskazać, że chodzi nie tylko o pomoc agresywnej nastolatce, lecz także o ochronę rodzeństwa. Sąd może wtedy rozważyć zarządzenia z art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w tym nadzór kuratora, zobowiązanie do terapii rodzinnej, skierowanie do placówki wsparcia dziennego albo inne rozwiązania organizacyjne.

Jeżeli druga córka jest pełnoletnia, może samodzielnie zgłaszać przemoc, składać zawiadomienia o przestępstwie, występować o ochronę dóbr osobistych albo korzystać z procedur przewidzianych w ustawie o przeciwdziałaniu przemocy domowej.

Przemoc domowa – kiedy można żądać opuszczenia mieszkania?

Od 2023 r. ustawa posługuje się pojęciem przemocy domowej. Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej przemoc domowa oznacza jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie, wykorzystujące przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną, naruszające prawa lub dobra osobiste osoby doznającej przemocy domowej, w szczególności narażające ją na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia lub mienia, naruszające jej godność, nietykalność cielesną, wolność, prywatność albo wzbudzające poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia.

Jeżeli w rodzinie dochodzi do przemocy, można uruchomić procedurę „Niebieskie Karty”. Jej podstawę stanowi art. 9d ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Procedura nie wymaga zgody osoby doznającej przemocy. Może ją rozpocząć między innymi policja, pracownik socjalny, przedstawiciel oświaty, ochrony zdrowia lub gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych.

W nagłej sytuacji policja może wydać wobec osoby stosującej przemoc domową nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia albo zakaz zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia. Podstawą jest art. 15aa ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji. Przy osobie małoletniej praktyczne zastosowanie tych środków wymaga szczególnej ostrożności i zwykle powinno iść w parze z zawiadomieniem sądu rodzinnego.

Niezależnie od interwencji policji osoba doznająca przemocy może złożyć do sądu wniosek na podstawie art. 11a ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej o zobowiązanie osoby stosującej przemoc domową do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia albo o zakaz zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia. Wobec pełnoletniego dziecka jest to jedna z podstawowych ścieżek prawnych, gdy wspólne zamieszkiwanie staje się szczególnie uciążliwe lub niebezpieczne.

Czy można przenieść nastolatkę do dziadków, pokoju albo bursy?

Rodzic sprawujący władzę rodzicielską może decydować o wielu sprawach dotyczących miejsca pobytu dziecka, ale nie oznacza to prawa do porzucenia dziecka ani przerzucenia odpowiedzialności na inne osoby bez ich zgody. Zgodnie z art. 26 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu powierzono jej wykonywanie.

Jeżeli dziadkowie dobrowolnie zgodzą się przyjąć wnuczkę, warto ustalić zasady na piśmie: kto ponosi koszty, jak długo ma trwać pobyt, jakie są zasady kontaktu z lekarzem, szkołą, terapią i co dzieje się w razie agresji. Jeżeli córka ma mieszkać w wynajętym pokoju lub bursie, trzeba zadbać o faktyczną opiekę, bezpieczeństwo, kontynuowanie nauki i możliwość interwencji w kryzysie.

Nie należy tworzyć fikcyjnego meldunku. Zgodnie z art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności obywatel polski przebywający na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest obowiązany wykonywać obowiązek meldunkowy. Meldunek ma charakter ewidencyjny i powinien odpowiadać rzeczywistemu pobytowi. Nie daje samodzielnego tytułu prawnego do lokalu, ale w praktyce bywa mylony z prawem do mieszkania, dlatego warto utrzymywać zgodność dokumentów ze stanem faktycznym.

Co zmienia ukończenie 18 lat?

Pełnoletność uzyskuje się z chwilą ukończenia 18 lat, co wynika z art. 10 § 1 Kodeksu cywilnego. Od tego momentu córka ma pełną zdolność do czynności prawnych, chyba że zostałaby ubezwłasnowolniona. Rodzic nie sprawuje już nad nią władzy rodzicielskiej i nie może decydować o jej leczeniu, miejscu pobytu ani terapii tak, jak wobec małoletniego dziecka.

Pełnoletność nie oznacza jednak, że dorosłe dziecko może stosować przemoc, niszczyć rzeczy albo naruszać spokój domowników. Jeżeli dorosła córka nie ma tytułu prawnego do lokalu i odmawia wyprowadzki, rozwiązaniem może być wezwanie do opuszczenia lokalu, a następnie odpowiednie postępowanie cywilne. Jeżeli stosuje przemoc, można korzystać ze środków z ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej, w tym z wniosku z art. 11a ust. 1 tej ustawy.

Trzeba zachować ostrożność przy samodzielnej wymianie zamków lub siłowym usuwaniu rzeczy osoby, która faktycznie mieszka w lokalu. Ochrona posiadania wynika z art. 342 Kodeksu cywilnego, który zakazuje samowolnego naruszania posiadania, nawet jeżeli posiadacz jest w złej wierze. Samopomoc przy naruszeniu posiadania jest dopuszczalna tylko w granicach art. 343 § 2 Kodeksu cywilnego i w praktyce bywa sporna, zwłaszcza w sprawach rodzinnych.

Jeżeli pełnoletnia córka domaga się alimentów, trzeba pamiętać, że zgodnie z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie. Jednak zgodnie z art. 133 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem pełnoletniego dziecka, jeżeli są one połączone z nadmiernym uszczerbkiem dla rodziców albo jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się. Każda sprawa alimentacyjna wymaga osobnej oceny.

Odpowiedzialność karna i zachowania agresywne

Co do zasady odpowiedzialność karna zaczyna się po ukończeniu 17 lat. Wynika to z art. 10 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. W szczególnych przypadkach, przy najcięższych czynach wymienionych w art. 10 § 2 Kodeksu karnego, odpowiedzialność karna może dotyczyć także sprawcy, który ukończył 15 lat, ale są to sytuacje wyjątkowe.

W zależności od zachowania w grę mogą wchodzić różne przepisy Kodeksu karnego, na przykład art. 190 § 1 Kodeksu karnego dotyczący groźby karalnej, art. 157 Kodeksu karnego dotyczący spowodowania naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia, art. 207 § 1 Kodeksu karnego dotyczący znęcania się albo art. 193 Kodeksu karnego dotyczący naruszenia miru domowego. To, czy konkretny czyn jest przestępstwem, zależy od przebiegu zdarzenia, wieku sprawcy, zamiaru, skutków i dowodów.

Jeżeli sprawca jest młodszy niż 17 lat, zasadniczo stosuje się ustawę o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Nie oznacza to braku reakcji państwa. Sąd rodzinny może zastosować środki wychowawcze, nadzorcze lub lecznicze, jeżeli zachodzą przesłanki ustawowe.

Ubezwłasnowolnienie pełnoletniej córki

Ubezwłasnowolnienie nie jest sposobem na ukaranie agresywnego dziecka. To środek ochronny stosowany wtedy, gdy zaburzenia psychiczne, niepełnosprawność intelektualna albo innego rodzaju zaburzenia psychiczne powodują, że dana osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw.

Zgodnie z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niepełnosprawności intelektualnej albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Zgodnie z art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo, jeżeli z tych samych przyczyn jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.

Sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądu okręgowego, co wynika z art. 544 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Krąg osób uprawnionych do złożenia wniosku określa art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Wniosek mogą złożyć między innymi małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy.

Nawet ubezwłasnowolnienie nie oznacza automatycznego prawa do dowolnego przymusowego leczenia psychiatrycznego. W sprawach leczenia nadal trzeba stosować ustawę o ochronie zdrowia psychicznego, w tym przepisy o zgodzie pacjenta, sądzie opiekuńczym i przyjęciu bez zgody.

Jak przygotować wniosek do sądu rodzinnego?

Wniosek powinien być konkretny i oparty na faktach. Warto wskazać, czego rodzic żąda: wglądu sądu w sytuację małoletniej, wydania zarządzeń opiekuńczych z art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zobowiązania do konsultacji psychiatrycznej lub psychologicznej, ustanowienia nadzoru kuratora, zabezpieczenia dobra rodzeństwa albo zastosowania środków z ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.

Do wniosku warto dołączyć:

• zaświadczenia lub opinie psychiatry, psychologa, terapeuty albo pedagoga szkolnego,
• notatki z interwencji policji, pogotowia lub szkoły,
• zdjęcia zniszczeń, dokumentację obrażeń, korespondencję, nagrania,
• opis wpływu zachowania córki na drugie dziecko i innych domowników,
• informację, jakie działania rodzic już podjął i dlaczego okazały się niewystarczające.

W sprawach pilnych można wnosić także o zabezpieczenie, czyli tymczasowe uregulowanie sytuacji do czasu zakończenia postępowania. Zakres zabezpieczenia zależy od rodzaju sprawy i od tego, jakie zagrożenie trzeba natychmiast ograniczyć.

FAQ

Źródła

• Art. 92, art. 95, art. 109, art. 133 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 10, art. 13, art. 16, art. 26, art. 342, art. 343 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 22, art. 23, art. 24, art. 29 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.
• Art. 32 ust. 5 i 6 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty.
• Art. 1, art. 4, art. 7 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.
• Art. 2, art. 9d, art. 11a ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej.
• Art. 15aa ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji.
• Art. 10, art. 190, art. 193, art. 207 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.
• Art. 544 i art. 545 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 24 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności.