Skarga pauliańska: odpowiedzialność obdarowanego po darowiźnie

Na czym polega skarga pauliańska przy darowiźnie?

Skarga pauliańska jest środkiem ochrony wierzyciela przed czynnościami dłużnika, które utrudniają albo uniemożliwiają egzekucję. Podstawą jest art. 527 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Przepis ten pozwala wierzycielowi żądać uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną względem niego, jeżeli wskutek tej czynności osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia wiedziała o tym albo przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

W przypadku darowizny sytuacja wierzyciela jest silniejsza. Zgodnie z art. 528 Kodeksu cywilnego, jeżeli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby ta osoba nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Dlatego przy darowiźnie obrona obdarowanego jest trudniejsza niż przy odpłatnej sprzedaży.

Pokrzywdzenie wierzycieli w rozumieniu art. 527 § 2 Kodeksu cywilnego zachodzi wtedy, gdy wskutek darowizny dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w większym stopniu niż przed dokonaniem darowizny. Jeżeli przedmiot darowizny otrzymała osoba bliska dłużnikowi, art. 527 § 3 Kodeksu cywilnego wprowadza domniemanie, że wiedziała ona o świadomości pokrzywdzenia wierzycieli po stronie dłużnika. Przy darowiźnie znaczenie ma jednak przede wszystkim art. 528 Kodeksu cywilnego, bo odpłatność nie występuje.

Skutek wyroku pauliańskiego dla obdarowanego

Wyrok uwzględniający skargę pauliańską nie powoduje, że darowizna jest nieważna wobec wszystkich. Skutek jest względny: czynność jest bezskuteczna tylko wobec wierzyciela, który wygrał sprawę. Wynika to z art. 527 § 1 Kodeksu cywilnego, który mówi o uznaniu czynności za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela.

Najważniejszy praktyczny skutek określa art. 532 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem wierzyciel, względem którego czynność została uznana za bezskuteczną, może z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej dochodzić zaspokojenia z przedmiotów majątkowych, które wskutek czynności uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie weszły. Oznacza to, że wierzyciel może skierować egzekucję do darowanej nieruchomości, udziału, rzeczy ruchomej albo innego składnika majątkowego objętego wyrokiem.

Nie oznacza to jednak automatycznie, że obdarowany odpowiada całym swoim majątkiem za dług darczyńcy. Obdarowany nie staje się przez sam wyrok pauliański dłużnikiem osobistym w zakresie długu darczyńcy. Wierzyciel uzyskuje możliwość zaspokojenia się z konkretnego przedmiotu albo korzyści majątkowej, której dotyczyła czynność uznana za bezskuteczną.

Czy obdarowany odpowiada swoim pozostałym majątkiem?

Co do zasady nie. Jeżeli sprawa dotyczyła wyłącznie uznania darowizny za bezskuteczną na podstawie art. 527 § 1 Kodeksu cywilnego, wierzyciel może zaspokoić się z przedmiotu darowizny na podstawie art. 532 Kodeksu cywilnego. Jeżeli wartość długu jest wyższa niż wartość darowanej nieruchomości, wierzyciel może odzyskać z tej nieruchomości tylko tyle, ile przyniesie egzekucja, z uwzględnieniem kosztów egzekucyjnych, kolejności zaspokojenia oraz ewentualnych praw osób trzecich.

Obdarowany może natomiast odpowiadać własnym majątkiem za świadczenia zasądzone bezpośrednio przeciwko niemu. Najczęściej chodzi o koszty procesu. Zgodnie z art. 98 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony. Jeżeli więc w wyroku pauliańskim sąd zasądził od obdarowanego koszty procesu, wierzyciel może egzekwować te koszty z całego majątku obdarowanego.

Inaczej należy oceniać sytuację, gdy obdarowany po otrzymaniu darowizny sprzedał rzecz, darował ją dalej albo w inny sposób rozporządził korzyścią. Art. 531 § 2 Kodeksu cywilnego pozwala wierzycielowi wystąpić bezpośrednio przeciwko dalszej osobie, jeżeli wiedziała ona o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności za bezskuteczną albo jeżeli rozporządzenie było nieodpłatne. Skutki zależą wtedy od konkretnego obrotu rzeczą i treści żądania wierzyciela.

Jak obdarowany może uniknąć egzekucji z przedmiotu darowizny?

Obdarowany ma szczególne uprawnienie przewidziane w art. 533 Kodeksu cywilnego. Osoba trzecia, która uzyskała korzyść majątkową wskutek czynności uznanej za bezskuteczną, może zwolnić się od zadośćuczynienia roszczeniu wierzyciela, jeżeli zaspokoi wierzyciela albo wskaże mu wystarczające do zaspokojenia mienie dłużnika.

W praktyce oznacza to dwie możliwości. Po pierwsze, obdarowany może spłacić wierzyciela w takim zakresie, w jakim wierzyciel może zaspokoić się z przedmiotu darowizny. Po drugie, może wskazać majątek darczyńcy, z którego egzekucja realnie pozwoli zaspokoić wierzyciela. Samo ogólne stwierdzenie, że dłużnik ma jakiś majątek, zwykle nie wystarczy. Wskazane mienie musi być wystarczające i dostępne dla egzekucji.

Egzekucja po wyroku pauliańskim

Po wyroku pauliańskim wierzyciel powinien dysponować tytułem wykonawczym przeciwko swojemu dłużnikowi, czyli darczyńcy. Zgodnie z art. 776 Kodeksu postępowania cywilnego podstawą egzekucji jest tytuł wykonawczy, chyba że ustawa stanowi inaczej. Wierzyciel składa do komornika wniosek egzekucyjny, a zgodnie z art. 797 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego powinien wskazać świadczenie, które ma być spełnione, oraz sposób egzekucji, jeżeli wybór sposobu egzekucji należy do wierzyciela.

W sprawach pauliańskich wierzyciel wskazuje składnik majątkowy objęty wyrokiem, np. nieruchomość darowaną obdarowanemu. Wyrok pauliański nie zastępuje wyroku zasądzającego dług od darczyńcy, ale umożliwia skierowanie egzekucji do rzeczy znajdującej się formalnie w majątku obdarowanego, ponieważ art. 532 Kodeksu cywilnego przyznaje wierzycielowi prawo dochodzenia zaspokojenia z tego przedmiotu.

Obdarowany nie musi wyrażać zgody na egzekucję z przedmiotu darowizny, jeżeli wierzyciel ma prawomocny wyrok pauliański i tytuł wykonawczy przeciwko dłużnikowi. Może natomiast korzystać ze środków obrony przewidzianych w Kodeksie postępowania cywilnego, jeżeli egzekucja wykracza poza treść tytułów, dotyczy niewłaściwego przedmiotu albo narusza jego prawa.

Licytacja nieruchomości darowanej obdarowanemu

Jeżeli przedmiotem darowizny była nieruchomość, egzekucja przebiega według przepisów o egzekucji z nieruchomości. Po zajęciu nieruchomości następuje m.in. opis i oszacowanie, a następnie sprzedaż licytacyjna, jeżeli dług nie zostanie wcześniej zaspokojony.

Najważniejsze progi cenowe wynikają z przepisów Kodeksu postępowania cywilnego:

Zgodnie z art. 965 Kodeksu postępowania cywilnego najniższa suma, za którą nieruchomość można nabyć na pierwszej licytacji, wynosi trzy czwarte sumy oszacowania. Jeżeli pierwsza licytacja nie dojdzie do skutku, art. 983 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że cena wywołania na drugiej licytacji wynosi dwie trzecie sumy oszacowania.

Jeżeli również druga licytacja okaże się bezskuteczna, art. 984 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala określonym osobom, w tym wierzycielowi egzekwującemu, przejąć nieruchomość na własność za cenę nie niższą niż dwie trzecie sumy oszacowania. Właśnie w tym trybie wierzyciel może stać się właścicielem nieruchomości bez zgody obdarowanego. Nie jest to jednak dowolne przejęcie, lecz czynność w ramach postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez komornika i kontrolowanego przez sąd.

Co jeśli dług jest większy niż wartość darowizny?

Jeżeli dług darczyńcy przekracza wartość darowanej nieruchomości, wierzyciel może zaspokoić się z tej nieruchomości tylko w granicach uzyskanych z egzekucji. Pozostałej części długu powinien dochodzić od dłużnika osobistego, czyli darczyńcy, albo z innych składników jego majątku. Sam wyrok pauliański nie daje podstaw do egzekwowania od obdarowanego całej niespłaconej części długu, jeżeli sąd nie zasądził od niego świadczenia pieniężnego.

Trzeba jednak odróżnić dług główny darczyńcy od kosztów procesu zasądzonych przeciwko obdarowanemu. Jeżeli w wyroku pauliańskim sąd zasądził od obdarowanego koszty, wierzyciel może prowadzić egzekucję tych kosztów z rachunku bankowego, wynagrodzenia, ruchomości albo innych składników majątku obdarowanego, ponieważ w tym zakresie obdarowany jest dłużnikiem z tytułu orzeczenia sądu.

Termin na skargę pauliańską

Wierzyciel nie może wystąpić ze skargą pauliańską w dowolnym czasie. Art. 534 Kodeksu cywilnego stanowi, że uznania czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli za bezskuteczną nie można żądać po upływie pięciu lat od daty tej czynności. Przy darowiźnie termin liczy się więc zasadniczo od dnia zawarcia umowy darowizny.

Jeżeli jednak wyrok pauliański już zapadł, upływ pięciu lat z art. 534 Kodeksu cywilnego nie uchyla sam przez się skutków prawomocnego orzeczenia. Wtedy kluczowe są treść wyroku, istnienie tytułu wykonawczego przeciwko dłużnikowi oraz przepisy o egzekucji.

FAQ

Podsumowanie

Obdarowany po przegranej sprawie pauliańskiej nie staje się automatycznie dłużnikiem osobistym wierzyciela darczyńcy. Zasadniczo musi jednak liczyć się z tym, że wierzyciel będzie mógł prowadzić egzekucję z przedmiotu darowizny. Jeżeli przedmiotem była nieruchomość, może dojść do jej sprzedaży licytacyjnej, a po bezskutecznej drugiej licytacji także do przejęcia przez wierzyciela na warunkach określonych w art. 984 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Odrębnie trzeba traktować koszty procesu zasądzone od obdarowanego. W tym zakresie obdarowany odpowiada swoim majątkiem, ponieważ jest to jego własne zobowiązanie wynikające z orzeczenia sądu. Każdą sprawę należy ocenić na podstawie treści wyroku, rodzaju darowanego składnika majątkowego oraz aktualnego etapu egzekucji.

Źródła

• Art. 527–534 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 776, art. 797 § 1, art. 965, art. 983 oraz art. 984 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 98 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.