Odpowiedzialność za długi członka rodziny

Odpowiedzialność za długi członka rodziny za jego życia

Za życia dłużnika wierzyciel i komornik mogą co do zasady kierować roszczenia oraz egzekucję do majątku dłużnika, a nie do majątku jego brata, siostry, rodziców, dorosłych dzieci czy dalszej rodziny. Wynika to z konstrukcji zobowiązania: zgodnie z art. 353 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny wierzyciel może żądać świadczenia od dłużnika, a dłużnik ma obowiązek świadczenie spełnić.

Samo pokrewieństwo nie tworzy solidarnej odpowiedzialności za dług. Zgodnie z art. 369 Kodeksu cywilnego zobowiązanie jest solidarne tylko wtedy, gdy wynika to z ustawy albo z czynności prawnej, np. z podpisanej umowy. Z kolei art. 366 § 1 Kodeksu cywilnego wskazuje, że przy solidarności wierzyciel może żądać całości albo części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich albo od każdego z osobna. Jeżeli więc członek rodziny nie jest współdłużnikiem solidarnym, poręczycielem ani osobą, która przejęła dług, wierzyciel nie może żądać od niego zapłaty tylko dlatego, że należy do rodziny dłużnika.

Egzekucja komornicza wymaga tytułu wykonawczego przeciwko konkretnej osobie. Zgodnie z art. 776 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego podstawą egzekucji jest tytuł wykonawczy, chyba że ustawa stanowi inaczej. Wierzyciel składa wniosek egzekucyjny na podstawie art. 797 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego i wskazuje dłużnika, przeciwko któremu ma być prowadzona egzekucja. Komornik nie może więc po prostu przenieść egzekucji na brata, bratową albo rodziców dłużnika.

Kiedy rodzina może odpowiadać za cudzy dług?

Odpowiedzialność członka rodziny za cudzy dług może powstać wtedy, gdy istnieje konkretna podstawa prawna albo umowna. Najczęściej chodzi o poręczenie, wspólne zaciągnięcie zobowiązania, przejęcie długu albo odpowiedzialność małżonka w określonych granicach.

Poręczenie jest szczególnie istotne w sprawach rodzinnych. Zgodnie z art. 876 § 1 Kodeksu cywilnego przez umowę poręczenia poręczyciel zobowiązuje się względem wierzyciela wykonać zobowiązanie, jeżeli dłużnik go nie wykona. Jeżeli więc brat, rodzic albo małżonek podpisał poręczenie, jego odpowiedzialność nie wynika z więzi rodzinnej, lecz z podpisanej umowy.

Przejęcie długu także nie następuje automatycznie. Zgodnie z art. 519 § 1 Kodeksu cywilnego osoba trzecia może wstąpić na miejsce dłużnika, który zostaje z długu zwolniony. Art. 519 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje tryby takiego przejęcia, w tym umowę między wierzycielem a osobą trzecią za zgodą dłużnika albo umowę między dłużnikiem a osobą trzecią za zgodą wierzyciela.

Meldunek, wspólne mieszkanie i wizyty komornika

Meldunek nie powoduje odpowiedzialności za długi. Zgodnie z art. 28 ust. 4 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności zameldowanie na pobyt stały albo czasowy służy wyłącznie celom ewidencyjnym i ma na celu potwierdzenie faktu pobytu osoby w miejscu, w którym się zameldowała. Meldunek nie oznacza własności lokalu, nie tworzy długu i nie daje wierzycielowi prawa żądania zapłaty od właściciela mieszkania.

Jeżeli dłużnik faktycznie mieszka u rodziny, praktyczne ryzyko może dotyczyć ruchomości znajdujących się w lokalu. Zgodnie z art. 845 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego zająć można ruchomości dłużnika będące w jego władaniu. W praktyce komornik może badać, czy rzeczy znajdujące się w miejscu pobytu dłużnika należą do niego. Jeżeli zajęto rzecz należącą do osoby trzeciej, właściciel może skorzystać z powództwa przeciwegzekucyjnego na podstawie art. 841 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, żądając zwolnienia rzeczy spod egzekucji.

Jeżeli dłużnik nie mieszka u brata i nie ma tam swoich rzeczy, samo to, że brat jest osobą bliską, nie uzasadnia prowadzenia egzekucji w jego mieszkaniu. W razie otrzymywania korespondencji kierowanej do dłużnika pod cudzy adres warto zawiadomić nadawcę, że dłużnik pod tym adresem nie mieszka, oraz nie odbierać przesyłek adresowanych do innej osoby.

W sprawach egzekucyjnych znaczenie ma też ustalenie majątku dłużnika. Zgodnie z art. 913 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wierzyciel może żądać zobowiązania dłużnika do złożenia wykazu majątku, jeżeli zajęty majątek nie rokuje zaspokojenia należności albo wierzyciel wykaże, że egzekucja nie doprowadziła do pełnego zaspokojenia. Wykaz majątku dotyczy jednak majątku dłużnika, a nie majątku jego rodziny.

Długi małżonka a majątek wspólny

Inaczej należy oceniać sytuację małżonków, bo między małżonkami może istnieć wspólność majątkowa. Zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich.

Odpowiedzialność za zobowiązania jednego małżonka zależy od tego, kiedy powstał dług, jaki jest jego charakter i czy drugi małżonek wyraził zgodę na zaciągnięcie zobowiązania. Zgodnie z art. 41 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego. Jeżeli zgody nie było, zastosowanie może mieć art. 41 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który ogranicza możliwość zaspokojenia wierzyciela z majątku wspólnego do wskazanych tam składników, np. wynagrodzenia za pracę dłużnika albo dochodów z jego działalności zarobkowej.

Rozdzielność majątkowa może ograniczać ryzyko na przyszłość, ale nie zawsze rozwiązuje problem długów już istniejących. Zgodnie z art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie mogą zawrzeć umowę majątkową małżeńską w formie aktu notarialnego. Z kolei art. 52 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala sądowi ustanowić rozdzielność majątkową z ważnych powodów, wyjątkowo także z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa. Nie jest to jednak automatyczne i zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Przenoszenie majątku na rodzinę a skarga pauliańska

Jeżeli dłużnik, chcąc uniknąć egzekucji, przepisuje majątek na rodzinę, wierzyciel może w określonych warunkach skorzystać ze skargi pauliańskiej. Zgodnie z art. 527 § 1 Kodeksu cywilnego, gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, wierzyciel może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną wobec niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała albo przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

Przy czynnościach z osobą bliską działa dodatkowe ułatwienie dla wierzyciela. Zgodnie z art. 527 § 3 Kodeksu cywilnego, jeżeli korzyść majątkową uzyskała osoba będąca w bliskim stosunku z dłużnikiem, domniemywa się, że wiedziała ona, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Dlatego darowizny i sprzedaże w rodzinie, dokonywane przy istniejącym zadłużeniu, wymagają ostrożnej oceny.

W podobnych sprawach znaczenie może mieć także to, czy rodzina ma prawo cofnąć darowiznę, choć cofnięcie darowizny i skarga pauliańska to odrębne instytucje prawne.

Długi po śmierci dłużnika i odpowiedzialność spadkobierców

Po śmierci dłużnika jego zobowiązania mogą wejść do spadku jako długi spadkowe. Zgodnie z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na spadkobierców, z wyjątkami wskazanymi w art. 922 § 2 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że kredyty, pożyczki, zaległe rachunki czy zasądzone należności mogą obciążać spadek.

Spadkobierca ma trzy podstawowe możliwości przewidziane w art. 1012 Kodeksu cywilnego: przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi, czyli wprost; przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza; albo spadek odrzucić. Termin na złożenie oświadczenia wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania, zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego.

Aktualnie brak oświadczenia w tym terminie nie oznacza już prostego przyjęcia spadku. Zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego niezłożenie oświadczenia w terminie jest jednoznaczne z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. To ważna ochrona dla spadkobierców, ale nie oznacza, że sprawę można całkowicie zignorować.

Zakres odpowiedzialności zależy od sposobu przyjęcia spadku. Zgodnie z art. 1031 § 1 Kodeksu cywilnego w razie prostego przyjęcia spadku spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe bez ograniczenia. Natomiast zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego przy przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza odpowiedzialność jest ograniczona do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza.

Jeżeli spadkobierca odrzuca spadek, traktuje się go tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Wynika to z art. 1020 Kodeksu cywilnego. W praktyce oznacza to, że do dziedziczenia mogą dojść jego zstępni, np. dzieci. Jeżeli dzieci są małoletnie, odrzucenie spadku w ich imieniu może wymagać oceny pod kątem art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który dotyczy czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. W wielu sprawach konieczne jest uzyskanie zgody sądu opiekuńczego, choć po zmianach przepisów istnieją sytuacje, w których procedura może być prostsza; zależy to od układu rodzinnego i kolejności powołania do spadku.

Jeżeli rodzina chce uniknąć dziedziczenia zadłużenia, trzeba ustalić krąg spadkobierców i terminy dla każdej osoby. W praktyce pomocne może być także zrezygnowanie z części spadku, ale sposób działania zależy od tego, czy spadek został już przyjęty, czy dopiero trwa termin na złożenie oświadczenia.

Wykaz inwentarza i spis inwentarza

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza wymaga ustalenia aktywów i długów spadku. Zgodnie z art. 1031¹ § 1 Kodeksu cywilnego spadkobierca, zapisobierca windykacyjny albo wykonawca testamentu może złożyć wykaz inwentarza w sądzie albo przed notariuszem. Wykaz powinien rzetelnie obejmować przedmioty należące do spadku, przedmioty zapisów windykacyjnych oraz długi spadkowe.

Ograniczenie odpowiedzialności może odpaść w razie nierzetelnego działania spadkobiercy. Art. 1031 § 2 zdanie drugie Kodeksu cywilnego przewiduje, że ograniczenie odpowiedzialności nie działa, jeżeli spadkobierca podstępnie pominął składniki spadku albo podstępnie uwzględnił nieistniejące długi. Dlatego przy zadłużonym spadku warto dokumentować zarówno majątek, jak i zobowiązania zmarłego.

FAQ

Źródła

• art. 353 § 1, art. 366 § 1, art. 369, art. 519 § 1 i § 2, art. 527 § 1 i § 3, art. 876 § 1, art. 922 § 1 i § 2, art. 1012, art. 1015 § 1 i § 2, art. 1020, art. 1030, art. 1031 § 1 i § 2, art. 1031¹ § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• art. 776, art. 797 § 1, art. 841 § 1, art. 845 § 2, art. 913 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• art. 31 § 1, art. 41 § 1 i § 2, art. 47 § 1, art. 52 § 1 i § 2, art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• art. 28 ust. 4 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności.