Darowizna od ojca przed śmiercią a długi spadkowe

Odrzucenie spadku a nie „zrzeczenie się”

W opisanej sytuacji chodzi nie o zrzeczenie się spadku, lecz o odrzucenie spadku. To dwie różne instytucje.

Zrzeczenie się dziedziczenia wymaga umowy zawartej jeszcze za życia przyszłego spadkodawcy w formie aktu notarialnego – tak stanowi art. 1048 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Po śmierci ojca nie można już zawrzeć takiej umowy.

Po śmierci ojca możesz natomiast odrzucić spadek przez oświadczenie złożone przed sądem albo notariuszem. Termin wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedziałeś się o tytule swego powołania do spadku – art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Najczęściej przy dziedziczeniu ustawowym będzie to dzień, w którym dowiedziałeś się o śmierci ojca.

Skutek odrzucenia spadku określa art. 1020 Kodeksu cywilnego: spadkobierca, który spadek odrzucił, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. To bardzo ważne praktycznie, bo do dziedziczenia mogą wejść wtedy jego zstępni, chyba że również złożą odpowiednie oświadczenia.

Czy po odrzuceniu spadku odpowiadasz za długi ojca?

Co do zasady – nie jako spadkobierca. Jeżeli skutecznie odrzucisz spadek, nie nabywasz ani aktywów, ani pasywów spadkowych, więc nie odpowiadasz za długi spadkowe na zasadach wynikających z prawa spadkowego.

Gdyby jednak ktoś ze spadkobierców spadku nie odrzucił, zastosowanie miałyby przepisy o odpowiedzialności za długi spadkowe, w tym art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym w razie przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza odpowiedzialność jest ograniczona do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza. Obecnie brak oświadczenia w terminie co do zasady oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza – art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli w rodzinie jest więcej osób powołanych do dziedziczenia, warto też uporządkować, kto i w jakiej kolejności składa oświadczenia. W praktyce pomocna bywa szersza analiza, jak wygląda sprawa spadkowa - przebieg i koszty.

Czy darowiznę pieniędzy trzeba zgłosić do urzędu skarbowego?

Tak – jeżeli chcesz skorzystać z pełnego zwolnienia dla najbliższej rodziny, darowiznę trzeba zgłosić na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego. Podstawę stanowi art. 4a ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.

Do tzw. grupy „zero” należą m.in. małżonek, zstępni, wstępni, rodzeństwo, pasierb, ojczym i macocha – art. 4a ust. 1 tej ustawy. Dziecko otrzymujące darowiznę od ojca mieści się więc w tym zwolnieniu.

Przy darowiźnie środków pieniężnych zwolnienie wymaga także udokumentowania otrzymania pieniędzy dowodem przekazania na rachunek płatniczy nabywcy, jego rachunek inny niż płatniczy w banku lub SKOK albo przekazem pocztowym – art. 4a ust. 1 pkt 2 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Skoro pieniądze zostały przelane, ten warunek może być spełniony.

Jeżeli termin 6 miesięcy został przekroczony, zwolnienie z art. 4a co do zasady przepada, chyba że w konkretnej sprawie zachodzą szczególne podstawy do odmiennej oceny. Wtedy znaczenie ma już ogólny reżim podatkowy właściwy dla I grupy podatkowej.

Czy brak pisemnej umowy darowizny przekreśla darowiznę?

Nie zawsze. Zgodnie z art. 890 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego, ale umowa darowizny zawarta bez zachowania tej formy staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione. Jeżeli więc ojciec faktycznie przelał pieniądze, sama darowizna może być ważna mimo braku aktu notarialnego.

Przy darowiźnie pieniędzy istotne jest jednak, aby z okoliczności wynikało, że był to rzeczywiście nieodpłatny przysporzenie, a nie np. pożyczka, przechowanie środków czy pieniądze przekazane wyłącznie na zakup lokalu dla darczyńcy. Jeżeli środki miały służyć wyłącznie nabyciu mieszkania dla ojca, ocena prawna może zależeć od szczegółów ustaleń między stronami.

Czy wierzyciele zmarłego mogą żądać od ciebie zwrotu darowizny?

Nie dziedziczysz długów po skutecznym odrzuceniu spadku, ale to nie wyklucza innego ryzyka: wierzyciel może próbować skorzystać ze skargi pauliańskiej.

Podstawę stanowi art. 527 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, wierzyciel może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do siebie, jeśli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia wiedziała o tym albo przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

Przy osobie bliskiej działa dodatkowe domniemanie z art. 527 § 3 Kodeksu cywilnego: jeżeli korzyść uzyskała osoba pozostająca z dłużnikiem w bliskim stosunku, domniemywa się, że wiedziała o świadomości pokrzywdzenia wierzycieli.

W przypadku darowizny sytuacja wierzyciela jest jeszcze łatwiejsza, bo zgodnie z art. 528 Kodeksu cywilnego, jeżeli osoba trzecia uzyskała korzyść bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, nawet gdy osoba trzecia nie wiedziała i przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć o działaniu dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Dodatkowo art. 529 Kodeksu cywilnego przewiduje domniemanie, że jeżeli w chwili darowizny dłużnik był niewypłacalny albo stał się niewypłacalny wskutek darowizny, działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

W praktyce oznacza to, że wierzyciel nie „żąda spłaty długów spadkowych” od obdarowanego jako spadkobiercy, lecz może dążyć do tego, by darowizna była wobec niego bezskuteczna, a wtedy uzyska możliwość prowadzenia egzekucji z przedmiotu lub wartości uzyskanej korzyści na zasadach wynikających z wyroku pauliańskiego.

Jak długo wierzyciel może podważać darowiznę?

Zgodnie z art. 534 Kodeksu cywilnego uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną nie można żądać po upływie 5 lat od daty tej czynności. To termin materialnoprawny, więc po jego upływie skarga pauliańska co do zasady jest wyłączona.

Zakup mieszkania za darowane pieniądze – czy to coś zmienia?

Może mieć znaczenie, ale nie zawsze na twoją korzyść. Jeżeli darowizna została już wykonana, a za otrzymane środki kupiłeś mieszkanie na własne nazwisko, to co do zasady doszło do przekształcenia darowanych pieniędzy w inny składnik majątku.

W sporze pauliańskim wierzyciel może badać przepływ środków i wykazywać, że korzyść majątkowa została uzyskana kosztem majątku dłużnika. Jeżeli zaś okazałoby się, że mieszkanie faktycznie miało zostać nabyte dla ojca, a ty występowałeś tylko formalnie, sprawa może wymagać odrębnej analizy pod kątem rzeczywistego celu czynności, rozliczeń i ewentualnych roszczeń między zainteresowanymi.

Jeżeli po śmierci ojca dojdzie później do konfliktu między spadkobiercami, odrębnym zagadnieniem będzie też darowizna mieszkania przed śmiercią a spadek i zachowek.

Darowizna a zachowek

Jeżeli któreś z rodzeństwa albo inna osoba uprawniona nie odrzuci spadku lub będzie dochodzić zachowku po spadkodawcy, otrzymana przez ciebie darowizna może zostać doliczona do spadku przy obliczaniu zachowku.

Podstawą jest art. 993 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne, z wyjątkami przewidzianymi w dalszych przepisach. Zasady dotyczące tego, które darowizny się dolicza, doprecyzowują m.in. art. 994 i art. 995 Kodeksu cywilnego.

Samo prawo do zachowku wynika z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się:

• 2/3 wartości udziału spadkowego, który by im przypadał przy dziedziczeniu ustawowym – jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni,
• 1/2 wartości tego udziału – w pozostałych przypadkach.

Roszczenie o zachowek nie jest tym samym co odpowiedzialność za długi spadkowe. To odrębne roszczenie cywilne między uprawnionym do zachowku a spadkobiercą, zapisobiercą windykacyjnym albo – w niektórych sytuacjach – obdarowanym.

Co jeśli ktoś z rodziny jednak przyjmie spadek?

Wtedy ta osoba stanie się spadkobiercą i będzie odpowiadać za długi spadkowe według zasad wynikających z Kodeksu cywilnego, obecnie z reguły z dobrodziejstwem inwentarza. Może też prowadzić sprawy spadkowe, ustalać skład spadku, długi, ewentualne roszczenia o zachowek i rozliczenia darowizn.

Jeżeli nie ma zgody między spadkobiercami co do majątku po zmarłym, dalszym etapem bywa stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, a następnie dział spadku.

Co warto zrobić w praktyce?

FAQ

Czy po odrzuceniu spadku wierzyciel może żądać ode mnie spłaty kredytów ojca?

Nie jako od spadkobiercy. Po skutecznym odrzuceniu spadku nie odpowiadasz za długi spadkowe, ale wierzyciel może osobno próbować podważyć wcześniejszą darowiznę skargą pauliańską.

Czy przelew od ojca wystarczy, by uznać darowiznę?

Często tak, bo wykonana darowizna pieniędzy może być ważna mimo braku aktu notarialnego na podstawie art. 890 § 1 Kodeksu cywilnego. Trzeba jednak umieć wykazać, że był to rzeczywiście dar, a nie inna czynność.

Ile mam czasu na zgłoszenie darowizny do urzędu skarbowego?

Co do zasady 6 miesięcy od powstania obowiązku podatkowego, aby skorzystać ze zwolnienia dla najbliższej rodziny na podstawie art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Czy rodzeństwo może żądać ode mnie zwrotu darowizny?

Co do zasady nie „zwrotu darowizny”, ale może dochodzić zachowku, jeśli jest do niego uprawnione. Wtedy otrzymana darowizna może wpływać na wysokość roszczenia.

Czy dzieci osoby, która odrzuciła spadek, też muszą coś zrobić?

Tak, bo po odrzuceniu spadku przez rodzica do dziedziczenia mogą wejść jego zstępni. Przy małoletnich dzieciach potrzebne są odrębne działania, a sposób postępowania zależy od aktualnego stanu rodzinnego i terminu.

Źródła

• art. 890 § 1, art. 991 § 1, art. 993–995, art. 1015 § 1 i § 2, art. 1020, art. 1031 § 2, art. 1048, art. 527–529, art. 534 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn