Wypłata pieniędzy z konta dłużnika a skarga pauliańska

Konto osoby zadłużonej a wypłata środków przez współwłaściciela

W opisanej sytuacji kluczowe jest nie to, kto technicznie wypłaci pieniądze z rachunku, ale do kogo te środki należą. Jeżeli na konto wpłyną pieniądze stanowiące majątek mamy, np. zwrot wkładu mieszkaniowego albo rozliczenie prawa do lokalu, to co do zasady będą one mogły służyć zaspokojeniu jej wierzycieli.

To, że rachunek jest wspólny, nie daje pełnej ochrony. Zgodnie z art. 891¹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, przy egzekucji z rachunku wspólnego konieczne są szczególne zasady prowadzenia egzekucji, ale przepis ten nie rozstrzyga definitywnie o prawie własności do wszystkich środków na rachunku. W praktyce o przynależności pieniędzy decyduje ich pochodzenie.

Jeżeli więc środki pochodzą wyłącznie z majątku mamy, wierzyciel może twierdzić, że ich wypłata przez Panią była tylko sposobem na wyprowadzenie pieniędzy spod egzekucji. Sam fakt, że komornik jeszcze nie zdążył zająć rachunku, nie zamyka wierzycielowi drogi do dalszych działań.

Dlaczego darowizna lub wypłata może być niebezpieczna?

Największe ryzyko wiąże się ze skargą pauliańską, uregulowaną w art. 527 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem, gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną wobec siebie, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała albo przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć. Ryzyko to dotyczy nie tylko wypłat lub darowizn; osobno analizujemy możliwość zastosowania skargi pauliańskiej przy sprzedaży mieszkania dłużnika.

W praktyce oznacza to, że jeżeli mama przekaże Pani pieniądze jako darowiznę albo dojdzie do takiego rozdysponowania środków, które faktycznie pozbawi wierzyciela możliwości egzekucji, wierzyciel może wystąpić do sądu i żądać uznania tej czynności za bezskuteczną wobec siebie.

Co ważne, przy czynności nieodpłatnej sytuacja wierzyciela jest jeszcze łatwiejsza. Zgodnie z art. 528 Kodeksu cywilnego, jeżeli wskutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

To oznacza, że w przypadku darowizny obrona argumentem „nie wiedziałam, że to problem” zwykle jest bardzo słaba.

Jakie warunki musi spełniać skarga pauliańska?

Wierzyciel nie wygrywa automatycznie. Musi wykazać przesłanki wynikające przede wszystkim z art. 527 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego. Najczęściej chodzi o następujące elementy:

Jeżeli czynność jest dokonana z osobą pozostającą z dłużnikiem w bliskim stosunku, działa domniemanie z art. 527 § 3 Kodeksu cywilnego, że osoba ta wiedziała o świadomości pokrzywdzenia wierzycieli przez dłużnika. O tym, czy taki „bliski stosunek” zachodzi, decydują realne więzi osobiste, życiowe i gospodarcze, a nie wyłącznie formalne pokrewieństwo.

W Pani sytuacji może to mieć znaczenie, skoro faktycznie funkcjonowaliście jak rodzina, mimo że formalnie nie ma obecnie pokrewieństwa dla części instytucji.

Zobacz również: jak uchronić majątek przed egzekucją i gdzie pojawia się ryzyko bezskuteczności czynności

Czy sam brak zajęcia rachunku przez komornika coś zmienia?

Nie daje to pewności bezpieczeństwa. Komornik działa w granicach wniosku wierzyciela i dostępnych informacji o majątku dłużnika. To, że rachunek nie został jeszcze zajęty, może wynikać np. z opóźnienia, braku wiedzy o rachunku albo z tego, że środki jeszcze na nim nie były dostępne.

Jeżeli jednak po wpływie pieniędzy nastąpi ich szybka wypłata lub przekazanie osobie trzeciej, wierzyciel może próbować dochodzić swoich praw poza samą egzekucją z rachunku, właśnie przez skargę pauliańską. Termin na wniesienie takiego powództwa wynosi 5 lat od daty czynności – art. 534 Kodeksu cywilnego.

Warto też pamiętać, że jeżeli dłużnik działa w celu udaremnienia wykonania orzeczenia sądu, w skrajnych przypadkach stan faktyczny może być oceniany także z perspektywy prawa karnego, zwłaszcza art. 300 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Ocena tego ryzyka zawsze zależy jednak od konkretnych okoliczności: rodzaju zobowiązania, stadium postępowania, sposobu rozporządzenia majątkiem i zamiaru dłużnika.

Czy współwłaściciel rachunku może twierdzić, że pieniądze są jego?

Nie automatycznie. Wspólny rachunek bankowy oznacza możliwość dysponowania środkami wobec banku, ale nie przesądza sam przez się o własności każdej kwoty między współposiadaczami a osobami trzecimi. Jeżeli środki pochodzą wyłącznie z emerytury mamy albo z wypłaty należnej mamie od spółdzielni, to bardzo trudno będzie obronić stanowisko, że w połowie od początku należały one do Pani.

Także art. 51a ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, który dopuszcza prowadzenie wspólnego rachunku bankowego dla kilku osób fizycznych, reguluje głównie relację z bankiem i sposób dysponowania rachunkiem, a nie przesądza o tym, kto jest materialnoprawnym właścicielem każdej wpłaconej sumy.

Dlatego przy sporze z wierzycielem znaczenie będą miały dowody: źródło przelewu, tytuł wpłaty, historia rachunku, wcześniejszy sposób korzystania z konta oraz to, czy Pani wnosiła na rachunek własne środki.

Znaczenie pochodzenia środków z prawa do lokalu lub wkładu

Jeżeli spółdzielnia zwraca wartość wkładu albo rozlicza wygasłe prawo do lokalu, trzeba ustalić dokładną podstawę prawną wypłaty i to, komu roszczenie o tę wypłatę przysługuje. Co do zasady, jeżeli uprawnioną jest mama, to wierzyciele mogą traktować tę wierzytelność lub wypłacone z niej środki jako składnik jej majątku.

Nie ma przy tym większego znaczenia, że część praw do wkładów ma pochodzić z dziedziczenia. Jeżeli odziedziczony udział wszedł do majątku mamy, to po wypłacie stanowi jej majątek i co do zasady może podlegać egzekucji na zasadach ogólnych, chyba że konkretny przepis przewiduje wyłączenie lub ograniczenie egzekucji. W opisanym przypadku takiego oczywistego wyłączenia nie widać.

Zobacz również: wezwanie do zapłaty długu po bliskiej osobie i odpowiedzialność za cudze zobowiązania

Co można zrobić bezpieczniej?

Jeżeli celem jest uniknięcie problemów prawnych, najbezpieczniej nie wypłacać ani nie przyjmować środków, co do których można racjonalnie twierdzić, że powinny pozostać dostępne dla wierzyciela. Zamiast tego warto:

• ustalić dokładnie, czy i od kiedy toczy się egzekucja z rachunku lub innych składników majątku;
• sprawdzić, kto jest wierzycielem i jaka jest wysokość zadłużenia;
• ocenić, czy środki po wpływie nie powinny zostać przeznaczone w pierwszej kolejności na spłatę długu;
• przeanalizować, czy mama ma pełną zdolność do świadomego podejmowania decyzji majątkowych, zwłaszcza jeśli przebywa w ZOL-u i jej stan zdrowia uległ pogorszeniu;
• rozważyć indywidualną analizę dokumentów ze spółdzielni, banku i egzekucji komorniczej.

W praktyce najwięcej zależy od szczegółów: stanu zdrowia mamy, rodzaju prawa do lokalu, treści umowy rachunku wspólnego, historii wpływów oraz etapu postępowania egzekucyjnego.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak podobny problem może wyglądać w praktyce, ale każda sprawa wymaga sprawdzenia dokumentów i źródła środków.

FAQ

Czy mogę wypłacić pieniądze z konta wspólnego, jeśli komornik jeszcze go nie zajął?

Technicznie może to być możliwe, ale prawnie nie musi być bezpieczne. Jeżeli środki należą do dłużnika, wierzyciel może później kwestionować ich wyprowadzenie z majątku.

Czy współwłaściciel rachunku staje się właścicielem połowy każdej wpłaty?

Nie. O własności środków decyduje przede wszystkim ich pochodzenie. Wspólny rachunek daje możliwość dysponowania wobec banku, ale nie rozstrzyga automatycznie sporu z wierzycielem.

Czy darowizna od osoby zadłużonej zawsze jest nieważna?

Nie jest automatycznie nieważna, ale może zostać uznana za bezskuteczną wobec wierzyciela na podstawie art. 527 i art. 528 Kodeksu cywilnego.

Ile czasu ma wierzyciel na skargę pauliańską?

Zgodnie z art. 534 Kodeksu cywilnego roszczenie wygasa z upływem 5 lat od daty czynności dokonanej przez dłużnika.

Czy brak formalnego pokrewieństwa wyłącza domniemanie wiedzy osoby bliskiej?

Nie zawsze. Dla art. 527 § 3 Kodeksu cywilnego znaczenie ma rzeczywista bliskość relacji, a nie tylko formalny status rodzinny.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

3. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe – Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939

4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553