Jak ochronić rodzinę przed długami hazardzisty i długami spadkowymi

Odpowiedzialność za długi jednego z małżonków

Podstawowe zasady reguluje art. 41 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego (art. 41 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Jeżeli natomiast zobowiązanie zostało zaciągnięte bez zgody drugiego małżonka, wierzyciel może co do zasady kierować egzekucję do majątku osobistego dłużnika oraz do składników wskazanych w art. 41 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czyli m.in. do wynagrodzenia za pracę dłużnika, dochodów z innej działalności zarobkowej oraz korzyści uzyskanych z jego praw autorskich, praw własności przemysłowej i innych praw twórcy.

Odrębnie traktowane są wierzytelności powstałe przed powstaniem wspólności ustawowej albo dotyczące majątku osobistego jednego z małżonków. W takim wypadku stosuje się art. 41 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W praktyce oznacza to, że brak zgody żony na pożyczki, kredyty czy inne zobowiązania zaciągane przez męża jest bardzo istotny dowodowo. Sama zgoda nie musi mieć szczególnej formy, ale w sporze to wierzyciel zwykle musi wykazać, że została udzielona.

Co daje rozdzielność majątkowa i czego nie załatwia

Rozdzielność majątkowa można ustanowić umownie u notariusza albo przez sąd. Skutki ustroju rozdzielności określa przede wszystkim art. 51 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: każdy z małżonków zachowuje zarówno majątek nabyty przed ustanowieniem rozdzielności, jak i majątek nabyty później.

Jeżeli jeden z małżonków nie zgadza się na zawarcie umowy, drugi może żądać ustanowienia rozdzielności przez sąd z ważnych powodów na podstawie art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W niektórych przypadkach sąd może ustanowić rozdzielność z datą wcześniejszą niż dzień wytoczenia powództwa, jeżeli przemawiają za tym wyjątkowe okoliczności (art. 52 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Rozdzielność majątkowa działa głównie na przyszłość. Nie powoduje, że wcześniejsze długi znikają. Nie legalizuje też przenoszenia majątku po to, aby uniemożliwić wierzycielom egzekucję.

Jeżeli ochrona przed długami łączy się już z decyzją o zakończeniu małżeństwa, osobno omawiamy rozwód z hazardzistą i podział majątku małżeńskiego.

Jeśli sytuacja w rodzinie już jest napięta, warto równolegle przeanalizować również postępowanie spadkowe i możliwe skutki śmierci zadłużonego małżonka.

Czy można przepisać majątek, aby uchronić rodzinę

Tu trzeba zachować szczególną ostrożność. Jeżeli dłużnik wyzbywa się majątku z pokrzywdzeniem wierzycieli, wierzyciel może wytoczyć skargę pauliańską na podstawie art. 527 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Jeżeli korzyść uzyskała osoba bliska, działa domniemanie, że wiedziała ona o pokrzywdzeniu wierzycieli (art. 527 § 3 Kodeksu cywilnego).

To oznacza, że darowizna mieszkania, działki lub samochodu na rzecz dziecka w okresie narastających długów może zostać później podważona. Wierzyciel może żądać uznania takiej czynności za bezskuteczną wobec siebie. Istotne są także art. 531 § 1, art. 533 i art. 534 Kodeksu cywilnego, przy czym roszczenie pauliańskie co do zasady przedawnia się z upływem 5 lat od daty czynności.

Bezpieczniejsza od darowizny bywa czasem odpłatna czynność dokonana za realną, rynkową cenę, ale i taka operacja może zostać oceniona przez pryzmat całokształtu okoliczności. Jeżeli cena była pozorna, zaniżona albo środki faktycznie nie zostały zapłacone, ryzyko sporu pozostaje wysokie.

Co dzieje się po śmierci zadłużonego małżonka lub rodzica

Po śmierci dłużnika nie przechodzi na rodzinę sam „problem”, ale możliwe jest dziedziczenie praw i obowiązków majątkowych wchodzących do spadku. Zgodnie z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą na spadkobierców, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie.

Spadkobierca może:

• przyjąć spadek wprost,
• przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza,
• odrzucić spadek.

Regulują to art. 1012 i nast. Kodeksu cywilnego. Na złożenie oświadczenia jest co do zasady 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania – art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Brak oświadczenia w terminie jest równoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego).

Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku, ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza – art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego. Z punktu widzenia bezpieczeństwa rodziny jest to rozwiązanie mniej ryzykowne niż dawne automatyczne przyjęcie proste.

Jeżeli majątek po zmarłym jest niewielki albo istnieje poważne podejrzenie wysokich długów, często rozważa się dziedziczenie długów i odrzucenie spadku. Trzeba jednak pamiętać, że odrzucenie przez jedną osobę wpływa na dalszą kolejność dziedziczenia.

Odrzucenie spadku przez dzieci i wnuki – o czym trzeba pamiętać

Jeżeli dziecko zadłużonego spadkodawcy odrzuci spadek, co do zasady jest traktowane tak, jakby nie dożyło otwarcia spadku (art. 1020 Kodeksu cywilnego). W konsekwencji do dziedziczenia mogą wejść jego dzieci, czyli wnuki zmarłego.

W przypadku małoletnich dzieci potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego na odrzucenie spadku w ich imieniu, ponieważ jest to czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka – art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Po uzyskaniu zezwolenia rodzic składa oświadczenie w imieniu małoletniego.

Dlatego przy planowaniu odrzucenia spadku trzeba od razu przeanalizować całą linię dziedziczenia, żeby nie przeoczyć terminu w stosunku do kolejnych spadkobierców.

Czy rozdzielność majątkowa i odrzucenie spadku mogą działać równocześnie

Tak. To są dwa różne mechanizmy prawne. Rozdzielność majątkowa reguluje stosunki majątkowe między małżonkami za życia. Odrzucenie spadku dotyczy skutków śmierci spadkodawcy i odpowiedzialności za długi spadkowe.

Można więc najpierw ustanowić rozdzielność majątkową, a po śmierci zadłużonego małżonka lub rodzica złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku. Nie ma tu sprzeczności. Trzeba jednak pamiętać, że rozdzielność nie przenosi automatycznie udziałów w dotychczasowym majątku wspólnym i nie rozwiązuje wszystkich problemów związanych z istniejącym zadłużeniem.

Czy warto rozważyć ubezwłasnowolnienie

Jeżeli osoba uzależniona od hazardu albo znajdująca się w złym stanie psychicznym nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem, można rozważyć wniosek o ubezwłasnowolnienie. Podstawę stanowi art. 13 § 1 oraz art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego – w zależności od stopnia zaburzeń i wpływu na zdolność do prowadzenia własnych spraw.

Nie jest to jednak narzędzie „antydługowe” samo w sobie. Sąd bada stan zdrowia, a nie wyłącznie fakt podejmowania nierozsądnych decyzji finansowych. W praktyce znaczenie mogą mieć dokumentacja medyczna, opinie biegłych oraz to, czy dana osoba rzeczywiście nie rozumie znaczenia swoich działań albo nie potrafi nimi pokierować.

Jeżeli problemem jest hazard i szybkie zaciąganie kolejnych zobowiązań, ubezwłasnowolnienie może w niektórych sprawach ograniczyć ryzyko na przyszłość, ale wymaga bardzo ostrożnej oceny konkretnego stanu faktycznego.

Jakie działania są zwykle najrozsądniejsze

W podobnych sprawach najczęściej analizuje się równolegle kilka kroków:

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak te zasady działają w praktyce. Każda sprawa wymaga jednak oceny dokumentów, momentu powstania długów i składu majątku.

FAQ

Czy żona odpowiada za wszystkie długi męża?

Nie. Jeżeli nie wyraziła zgody na zaciągnięcie zobowiązania, zastosowanie ma art. 41 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a wierzyciel nie ma automatycznego dostępu do całego majątku wspólnego.

Czy intercyza zawarta dziś chroni przed starymi długami?

Nie zawsze. Rozdzielność majątkowa działa przede wszystkim na przyszłość i nie niweluje automatycznie skutków zobowiązań już istniejących ani ryzyka skargi pauliańskiej.

Ile jest czasu na odrzucenie spadku po zadłużonym rodzicu?

Co do zasady 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania do spadku, zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy brak oświadczenia oznacza przejęcie wszystkich długów bez ograniczeń?

Nie. Brak oświadczenia skutkuje co do zasady przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a więc z ograniczeniem odpowiedzialności do wartości stanu czynnego spadku – art. 1015 § 2 i art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy można jednocześnie mieć rozdzielność majątkową i potem odrzucić spadek?

Tak. To dwa odrębne rozwiązania prawne i mogą być stosowane kolejno, jeżeli przemawia za tym sytuacja rodziny.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

3. Art. 41, art. 51, art. 52 i art. 101 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy; art. 527, art. 531, art. 533, art. 534, art. 922, art. 1012, art. 1015, art. 1020 i art. 1031 ustawy – Kodeks cywilny.