Zakup pojazdu objętego zajęciem komorniczym

Egzekucja z ruchomości i zajęcie pojazdu

Samochód, ciężarówka, motocykl, ciągnik rolniczy czy bus są ruchomościami, dlatego egzekucję z takich pojazdów regulują przede wszystkim przepisy Kodeksu postępowania cywilnego o egzekucji z ruchomości. Komornik przystępuje do egzekucji przez zajęcie ruchomości, a zajęcie następuje przez wpisanie pojazdu do protokołu zajęcia.

Aktualnie istotne znaczenie ma art. 845 K.p.c. Zająć można ruchomości dłużnika będące w jego władaniu albo we władaniu wierzyciela, który skierował do nich egzekucję. Nie podlegają jednak zajęciu ruchomości, jeżeli z ujawnionych w sprawie okoliczności wynika, że nie stanowią własności dłużnika. Ruchomości dłużnika będące we władaniu osoby trzeciej można zająć tylko wtedy, gdy osoba ta zgadza się na zajęcie albo przyznaje, że stanowią własność dłużnika, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie.

Zgodnie z art. 847 § 1 K.p.c. komornik dokonuje zajęcia przez wpisanie ruchomości do protokołu zajęcia. Odpis protokołu należy doręczyć dłużnikowi, współwłaścicielom zajętej ruchomości, którzy nie są dłużnikami, a także wierzycielowi, jeżeli nie był obecny przy zajęciu. W protokole powinny znaleźć się m.in. miejsce i czas czynności, osoby uczestniczące, opis pojazdu, jego cechy identyfikacyjne oraz oszacowana wartość.

Dla kupującego najważniejsze jest ustalenie, czy do zajęcia doszło przed zakupem, po zakupie, czy też wpis w urzędzie lub systemie dotyczy starego, zakończonego postępowania. W sprawach pojazdów problem może pojawić się dopiero w wydziale komunikacji, przy próbie rejestracji, odbioru stałego dowodu rejestracyjnego albo późniejszej sprzedaży auta. Podobne praktyczne trudności występują także przy sprawach takich jak samochód niezarejestrowany - zajęcie.

Sprzedaż auta z zajęciem komorniczym

Jeżeli dłużnik sprzeda pojazd już po jego zajęciu przez komornika, zastosowanie ma art. 848 K.p.c. Przepis ten stanowi, że rozporządzenie ruchomością dokonane po zajęciu nie ma wpływu na dalszy bieg postępowania, a egzekucja z zajętej ruchomości może być prowadzona również przeciwko nabywcy. Innymi słowy: sama umowa sprzedaży, faktura i wydanie pojazdu nie powodują automatycznie zniknięcia zajęcia.

W praktyce oznacza to, że sprzedaż samochodu zajętego przez komornika może wywołać problemy zarówno dla sprzedającego, jak i dla kupującego. Nabywca może mieć trudności z rejestracją, użytkowaniem lub dalszą sprzedażą pojazdu, a komornik może żądać wyjaśnień albo kontynuować czynności dotyczące pojazdu.

Nie należy przy tym upraszczać sprawy do stwierdzenia, że każda sprzedaż zajętego pojazdu jest automatycznie bezwzględnie nieważna. Bezpieczniejsze i bardziej precyzyjne jest wskazanie, że rozporządzenie dokonane po zajęciu jest bezskuteczne wobec prowadzonej egzekucji w tym sensie, że nie blokuje jej dalszego biegu. Ocena skutków umowy między sprzedawcą i kupującym, odpowiedzialności sprzedawcy oraz ochrony nabywcy zależy od konkretnych okoliczności, zwłaszcza dobrej albo złej wiary stron.

Jeżeli sprzedający wiedział o zajęciu i mimo to zbył pojazd, kupujący może rozważać nie tylko działania wobec komornika i wierzyciela, ale również roszczenia wobec sprzedawcy. W sprawach, w których sprzedający zataił zajęcie, znaczenie mają dowody zapewnień sprzedawcy, treść ogłoszenia, umowa, faktura, korespondencja oraz potwierdzenie zapłaty.

Rozporządzenie przez dłużnika zajętą ruchomością

Zajęcie pojazdu nie pozbawia dłużnika prawa własności, ale istotnie ogranicza możliwość skutecznego rozporządzania pojazdem wobec wierzyciela. Dłużnik powinien liczyć się z tym, że rozporządzenie po zajęciu nie zatrzyma postępowania egzekucyjnego i może narazić kupującego na poważne komplikacje.

Jeżeli sprzedaż nastąpiła po zajęciu, trzeba sprawdzić datę i treść protokołu zajęcia, datę umowy sprzedaży, datę wydania pojazdu oraz to, czy kupujący mógł przy zachowaniu należytej staranności dowiedzieć się o zajęciu. W sprawach gospodarczych, np. przy zakupie ciężarówki, busa lub pojazdu rolniczego, sąd może wymagać od kupującego większej staranności niż przy zwykłej okazjonalnej transakcji konsumenckiej.

Jeżeli natomiast wpis zajęcia w dokumentach lub systemie dotyczy postępowania już zakończonego, potrzebne będzie formalne pismo komornika albo inny dokument potwierdzający umorzenie postępowania, zwolnienie pojazdu spod egzekucji lub wykreślenie zajęcia. Sama ustna informacja, że dług został kiedyś spłacony, zwykle nie wystarczy dla wydziału komunikacji ani dla nabywcy.

Nabywca w dobrej wierze – kiedy może się bronić?

Art. 848 K.p.c. wyraźnie wskazuje, że zasada kontynuowania egzekucji przeciwko nabywcy nie narusza przepisów o ochronie nabywcy w dobrej wierze. W tym kontekście znaczenie może mieć art. 169 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym nabywca rzeczy ruchomej od osoby nieuprawnionej może uzyskać własność z chwilą objęcia rzeczy w posiadanie, chyba że działa w złej wierze.

Dobra wiara nie oznacza jedynie braku faktycznej wiedzy o zajęciu. Nabywca powinien wykazać, że jego przekonanie o braku przeszkód było usprawiedliwione okolicznościami. Pomocne mogą być: faktura VAT, umowa, potwierdzenie zapłaty ceny odpowiadającej wartości pojazdu, dowód wydania pojazdu, korespondencja ze sprzedawcą, treść ogłoszenia, potwierdzenie sprawdzenia dokumentów pojazdu oraz brak informacji o zajęciu w dokumentach dostępnych kupującemu.

Zła wiara występuje nie tylko wtedy, gdy kupujący wiedział o zajęciu. Może zostać przyjęta także wtedy, gdy powinien był o nim wiedzieć przy zachowaniu należytej staranności, np. gdy cena była rażąco niska, sprzedawca unikał okazania dokumentów, transakcja była pośpieszna albo z dokumentów wynikały niejasności co do właściciela lub statusu pojazdu.

Nawet nabywca działający w dobrej wierze nie powinien biernie czekać. Skoro zajęcie nadal widnieje w aktach komorniczych lub w dokumentacji pojazdu, konieczne może być formalne wystąpienie do wierzyciela, komornika albo sądu.

Co zrobić po informacji o zajęciu pojazdu?

Po otrzymaniu informacji z wydziału komunikacji, od komornika albo od poprzedniego właściciela warto działać równolegle w kilku kierunkach:

1. ustalić sygnaturę sprawy egzekucyjnej, kancelarię komorniczą i wierzyciela, na którego wniosek dokonano zajęcia;
2. wystąpić o wgląd do akt albo o odpis protokołu zajęcia, jeżeli osoba ma interes prawny w sprawie;
3. ustalić dokładną datę zajęcia oraz porównać ją z datą umowy, faktury, zapłaty ceny i wydania pojazdu;
4. zebrać dokumenty potwierdzające dobrą wiarę i legalny zakup pojazdu;
5. wezwać sprzedawcę do wyjaśnień i przedstawienia dokumentów dotyczących zajęcia;
6. rozważyć pismo do wierzyciela o zwolnienie pojazdu spod egzekucji, zwłaszcza gdy kupujący ma mocne dowody dobrej wiary;
7. w razie braku porozumienia przygotować pozew o zwolnienie pojazdu spod egzekucji.

Jeżeli problem wynika z zaniechania komornika, np. niedoręczenia odpisu protokołu osobie, której odpis powinien zostać doręczony, można rozważyć skargę na czynności komornika albo na zaniechanie. Trzeba jednak pamiętać, że skarga na czynności komornika i powództwo z art. 841 K.p.c. pełnią różne funkcje. Skarga służy kontroli czynności komornika, a powództwo o zwolnienie spod egzekucji służy ochronie prawa własności lub innego prawa osoby trzeciej.

Powództwo o zwolnienie zajętego pojazdu spod egzekucji

Najważniejszym środkiem ochrony nabywcy jest powództwo z art. 841 K.p.c. Osoba trzecia może żądać zwolnienia zajętego przedmiotu od egzekucji, jeżeli skierowanie do niego egzekucji narusza jej prawa. W sprawie pojazdu takim prawem może być przede wszystkim własność nabyta przed zajęciem albo – w określonych okolicznościach – ochrona nabywcy w dobrej wierze.

Powództwo należy wnieść co do zasady w terminie miesiąca od dnia dowiedzenia się o naruszeniu prawa. Jeżeli osoba trzecia najpierw złożyła skargę na zajęcie, miesięczny termin do wniesienia powództwa z art. 841 § 1 K.p.c. biegnie od dnia doręczenia jej postanowienia oddalającego skargę. Termin ten jest bardzo istotny, dlatego nie należy odkładać sprawy do czasu zakończenia korespondencji ze sprzedawcą.

Pozwanym w takim procesie jest wierzyciel. Jeżeli dłużnik zaprzecza prawom osoby trzeciej do pojazdu, powinien zostać pozwany obok wierzyciela. Gdy egzekucję prowadzi kilku wierzycieli, trzeba przeanalizować, czy konieczne jest pozwanie wszystkich wierzycieli, których czynności dotyczą spornego pojazdu.

W pozwie warto domagać się nie tylko zwolnienia pojazdu spod egzekucji, ale także rozważyć wniosek o zabezpieczenie roszczenia, np. przez wstrzymanie czynności egzekucyjnych dotyczących pojazdu do czasu rozstrzygnięcia sprawy. Ma to szczególne znaczenie, ponieważ sprzedaż zajętych ruchomości w egzekucji cywilnej co do zasady nie może nastąpić wcześniej niż po upływie dwóch tygodni od dnia uprawomocnienia się zajęcia, ale przepisy przewidują wyjątki umożliwiające szybszą sprzedaż w szczególnych przypadkach.

W orzecznictwie podkreśla się, że prawo własności może uzasadniać powództwo o zwolnienie rzeczy spod egzekucji. W przywoływanym w praktyce wyroku z 23 kwietnia 1998 r., sygn. akt I CKN 628/97, Sąd Najwyższy wskazał, że prawo własności przedmiotu uzasadnia powództwo z art. 841 K.p.c. W każdej sprawie trzeba jednak wykazać konkretne okoliczności nabycia pojazdu i naruszenia prawa powoda.

Co może zrobić sprzedający, który zbył pojazd z zajęciem?

W praktyce zdarza się także sytuacja, w której dłużnik sprzedał pojazd, a dopiero później dowiedział się, że w wydziale komunikacji nadal widnieje stare albo nowe zajęcie. W takiej sytuacji sprzedający powinien przede wszystkim ustalić, które postępowanie egzekucyjne jest podstawą wpisu, czy poprzednie zajęcie zostało formalnie wykreślone oraz czy pojawiły się kolejne zajęcia od innych komorników.

Jeżeli dług został spłacony, należy uzyskać od komornika dokument potwierdzający umorzenie postępowania, uchylenie zajęcia albo zwolnienie pojazdu spod egzekucji. Jeżeli egzekucja nadal trwa, sprzedający powinien jak najszybciej skontaktować się z wierzycielem, ponieważ to wierzyciel jako gospodarz postępowania może cofnąć wniosek egzekucyjny, żądać umorzenia egzekucji albo zgodzić się na zwolnienie konkretnego składnika majątku spod egzekucji.

Sprzedający powinien też liczyć się z roszczeniami kupującego, jeżeli zataił zajęcie albo zapewniał, że pojazd jest wolny od obciążeń. W skrajnych przypadkach zbywanie majątku zajętego lub zagrożonego zajęciem może rodzić również ryzyka karne, zwłaszcza gdy celem było udaremnienie lub uszczuplenie zaspokojenia wierzyciela.

Rejestracja pojazdu a zajęcie komornicze

Wydział komunikacji nie rozstrzyga sporu między nabywcą, dłużnikiem, wierzycielem i komornikiem. Jeżeli organ widzi informację o zajęciu, może wstrzymać się z wydaniem stałego dowodu rejestracyjnego albo żądać wyjaśnień i dokumentów. Dla kupującego oznacza to, że problem administracyjny zwykle trzeba rozwiązać u źródła, czyli w postępowaniu egzekucyjnym albo w sądzie cywilnym.

Najbardziej praktycznymi dokumentami są: odpis protokołu zajęcia, pismo komornika o uchyleniu zajęcia, postanowienie o umorzeniu egzekucji, zgoda wierzyciela na zwolnienie pojazdu, prawomocne orzeczenie sądu zwalniające pojazd spod egzekucji albo inne urzędowe potwierdzenie usunięcia podstaw wpisu. Bez takich dokumentów sama umowa sprzedaży może nie wystarczyć.

FAQ

Czy można kupić samochód zajęty przez komornika?

Fizycznie taka transakcja może dojść do skutku, ale jeżeli sprzedaż nastąpiła po zajęciu, nie zatrzymuje to egzekucji. Komornik może prowadzić postępowanie również przeciwko nabywcy, a kupujący musi bronić swoich praw, zwykle wykazując dobrą wiarę i podstawy do zwolnienia pojazdu spod egzekucji.

Czy kupujący w dobrej wierze zawsze wygra z komornikiem?

Nie zawsze. Dobra wiara jest ważnym argumentem, ale trzeba ją udowodnić. Sąd bada okoliczności zakupu, cenę, dokumenty, zachowanie sprzedawcy i staranność kupującego. Samo twierdzenie, że kupujący nie wiedział o zajęciu, może nie wystarczyć.

Ile czasu jest na pozew o zwolnienie pojazdu spod egzekucji?

Co do zasady pozew z art. 841 K.p.c. trzeba wnieść w terminie miesiąca od dnia dowiedzenia się o naruszeniu prawa. Jeżeli osoba trzecia najpierw złożyła skargę na zajęcie, termin może biec od doręczenia postanowienia oddalającego skargę. W praktyce warto działać od razu po uzyskaniu informacji o zajęciu.

Czy wydział komunikacji może odmówić rejestracji przez zajęcie komornicze?

Organ rejestrujący nie rozstrzyga sporu o własność pojazdu, ale informacja o zajęciu może zablokować sprawne zakończenie rejestracji albo wydanie dokumentów. Najczęściej potrzebne jest formalne wyjaśnienie od komornika, dokument o uchyleniu zajęcia albo orzeczenie sądu.

Czy lepiej pisać do komornika, wierzyciela czy od razu do sądu?

Najpierw warto ustalić akta i datę zajęcia u komornika. Równolegle można wystąpić do wierzyciela o zwolnienie pojazdu spod egzekucji. Jeżeli sprawa jest sporna albo zbliża się termin miesięczny, nie należy czekać z pozwem do sądu.

Czy sprzedający odpowiada wobec kupującego za zatajenie zajęcia?

Może odpowiadać, zwłaszcza jeśli wiedział o zajęciu, zataił je albo zapewniał, że pojazd jest wolny od obciążeń. Zakres roszczeń kupującego zależy od umowy, dowodów i skutków, jakie zajęcie wywołało dla kupującego.

Podsumowanie

Zakup pojazdu objętego zajęciem komorniczym wymaga szybkiego i uporządkowanego działania. Najpierw trzeba ustalić datę zajęcia, treść protokołu i aktualny stan postępowania egzekucyjnego. Następnie należy ocenić, czy nabywca może skutecznie powołać się na dobrą wiarę oraz czy istnieją podstawy do zwolnienia pojazdu spod egzekucji.

Jeżeli pojazd został sprzedany po zajęciu, sama umowa sprzedaży nie usuwa skutków zajęcia. Nabywca może potrzebować porozumienia z wierzycielem albo pozwu z art. 841 K.p.c., a sprzedający powinien liczyć się z koniecznością wyjaśnień, spłaty długu, uzyskania dokumentów od komornika oraz ewentualną odpowiedzialnością wobec kupującego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23.04.1998 r., sygn. akt I CKN 628/97