Czy studia wliczają się do wysługi lat w służbach mundurowych?

Sprawa pana Alberta, funkcjonariusza Policji, dotyczy zaliczenia ukończonych przed służbą studiów magisterskich do wysługi emerytalnej. Odpowiedź nie powinna brzmieć automatycznie: „tak” albo „nie”. W aktualnym stanie prawnym trzeba najpierw ustalić, według którego przepisu będzie obliczana emerytura funkcjonariusza.

Inaczej traktuje się funkcjonariuszy pozostających w służbie przed 2 stycznia 1999 r., inaczej osoby przyjęte po raz pierwszy po 1 stycznia 1999 r., a jeszcze inaczej przypadki objęte szczególnymi regulacjami dla Służby Celnej, Służby Celno-Skarbowej albo nowszym modelem emerytalnym. Poniżej omawiamy praktyczne zasady, które mają znaczenie przy wniosku o doliczenie studiów.

Emerytura policyjna a sama wysługa lat

Podstawową zasadę określa art. 12 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy. Emerytura policyjna przysługuje funkcjonariuszowi zwolnionemu ze służby, który w dniu zwolnienia posiada wymagany okres służby w jednej ze służb objętych ustawą, m.in. w Policji, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej, Służbie Więziennej, Służbie Ochrony Państwa, Straży Marszałkowskiej, Służbie Celno-Skarbowej, CBA, ABW, AW, SKW albo SWW.

To oznacza, że studia nie są okresem służby i same w sobie nie pozwalają „dobić” do minimalnego stażu służby wymaganego do nabycia emerytury mundurowej. Mogą natomiast mieć znaczenie przy obliczaniu wysokości świadczenia, jeżeli dana osoba mieści się w przepisach pozwalających doliczyć okresy składkowe i nieskładkowe sprzed służby.

W praktyce trzeba więc oddzielić dwie kwestie: prawo do emerytury od jej wysokości. Prawo do emerytury zależy przede wszystkim od służby. Wysokość świadczenia może zależeć również od innych okresów, ale tylko wtedy, gdy dana podstawa prawna na to pozwala.

Kiedy studia są okresem nieskładkowym?

Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zalicza do okresów nieskładkowych okres nauki w szkole wyższej na jednym kierunku, pod warunkiem ukończenia tej nauki, w wymiarze określonym w programie studiów. Nie chodzi więc o dowolny czas spędzony na uczelni, lecz o udokumentowany okres ukończonych studiów.

Znaczenie mają zwłaszcza trzy elementy:

• studia muszą być ukończone, co zwykle potwierdza dyplom;
• okres może dotyczyć jednego kierunku studiów;
• zalicza się go w wymiarze wynikającym z programu studiów, a nie według dowolnego, faktycznie przedłużonego czasu nauki.

Jeżeli funkcjonariusz rozpoczął studia, ale ich nie ukończył, okres taki co do zasady nie będzie okresem nieskładkowym z art. 7 pkt 9 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Podobnie sam fakt studiowania bez dokumentu potwierdzającego ukończenie i czas trwania nauki może nie wystarczyć do pozytywnego rozpoznania wniosku.

Osobno należy oceniać studia doktoranckie, aspiranturę naukową i inne formy kształcenia, ponieważ ustawa o emeryturach i rentach z FUS wymienia je w odrębnych punktach. Nie należy więc automatycznie utożsamiać studiów magisterskich, podyplomowych i doktoranckich.

Funkcjonariusz w służbie przed 2 stycznia 1999 r.

Najkorzystniejsza sytuacja dotyczy funkcjonariuszy, których emerytura jest obliczana na podstawie art. 15 ustawy mundurowej. Przepis ten obejmuje funkcjonariusza, który pozostawał w służbie przed 2 stycznia 1999 r. W takim przypadku emerytura wynosi 40% podstawy wymiaru za 15 lat służby i wzrasta m.in. o 0,7% podstawy wymiaru za każdy rok okresów nieskładkowych poprzedzających służbę.

Jeżeli więc funkcjonariusz przed przyjęciem do służby ukończył studia wyższe, a jego emerytura jest liczona według art. 15, okres studiów może zostać doliczony do wysługi emerytalnej jako okres nieskładkowy. Trzeba jednak pamiętać, że doliczenie dotyczy obliczenia wysokości emerytury, a nie samego warunku posiadania minimalnej służby.

W takim wariancie odpowiedź na pytanie pana Alberta może być pozytywna, ale dopiero po ustaleniu, że jego emerytura rzeczywiście będzie obliczana według art. 15 albo innego przepisu, który odsyła do art. 15 w zakresie doliczenia okresów nieskładkowych.

Funkcjonariusz przyjęty po raz pierwszy po 1 stycznia 1999 r.

Jeżeli funkcjonariusz został przyjęty do służby po raz pierwszy po 1 stycznia 1999 r., zasadniczo stosuje się art. 15a ustawy mundurowej. Ten przepis przewiduje 40% podstawy wymiaru za 15 lat służby oraz wzrost na zasadach określonych w art. 15 ust. 1 pkt 1 i ust. 2–5. Nie odsyła natomiast do art. 15 ust. 1 pkt 4, który dotyczy okresów nieskładkowych poprzedzających służbę.

W praktyce oznacza to, że przy emeryturze obliczanej według art. 15a ukończone studia sprzed służby zwykle nie zwiększą emerytury policyjnej. To jedna z najważniejszych różnic w porównaniu ze starszym systemem emerytalnym.

Dodatkowo funkcjonariusze przyjęci po raz pierwszy w okresie po 1 stycznia 1999 r. i przed 1 października 2003 r. mogą w określonych warunkach korzystać z art. 15aa. Ten przepis pozwala w pewnych sytuacjach uwzględnić okresy składkowe lub okresy opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, ale nie wymienia okresów nieskładkowych w postaci studiów wyższych. Dlatego także w tym wariancie samo ukończenie studiów nie powinno być traktowane jako automatyczna podstawa podwyższenia emerytury mundurowej.

Art. 16 ustawy mundurowej i doliczanie okresów sprzed służby

Art. 16 ustawy mundurowej stanowi, że funkcjonariuszom spełniającym warunki z art. 12 zalicza się do wysługi emerytalnej, uwzględnianej przy obliczaniu emerytury na podstawie art. 15 lub art. 15e, posiadane przed przyjęciem do służby okresy składkowe i nieskładkowe w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Ten przepis jest kluczowy, ale jego zakres jest ograniczony. Nie mówi on, że każdemu funkcjonariuszowi dolicza się studia. Wprost wskazuje podstawy obliczenia emerytury, przy których takie doliczenie ma znaczenie. Dlatego najpierw trzeba ustalić, czy dana emerytura będzie liczona według art. 15 albo art. 15e.

W razie wątpliwości organ emerytalny powinien ocenić nie tylko dyplom ukończenia studiów, ale także przebieg służby, datę pierwszego przyjęcia, ewentualne okresy równorzędne ze służbą i przepisy przejściowe.

Okresy wojskowe, służba równorzędna i inne okresy

Od studiów trzeba odróżnić okresy równorzędne ze służbą. Art. 13 ustawy mundurowej wymienia m.in. służbę wojskową uwzględnianą przy ustalaniu prawa do emerytury wojskowej. Taki okres może mieć inne skutki niż okres studiów, bo nie jest tylko okresem nieskładkowym z ustawy o FUS.

W praktyce osobno analizuje się np. doliczenie służby wojskowej do wysługi, a osobno ukończone studia cywilne. Podobnie nadterminowa służba wojskowa może wymagać odrębnej oceny przy ustalaniu prawa do emerytury wojskowej lub mundurowej.

Nie należy więc przenosić wprost zasad dotyczących służby wojskowej na okres studiów. Studia mogą być okresem nieskładkowym, natomiast służba wojskowa może być okresem składkowym albo równorzędnym ze służbą, zależnie od podstawy prawnej i przebiegu służby.

Jak udowodnić okres studiów?

Organ emerytalny nie dolicza studiów wyłącznie na podstawie oświadczenia funkcjonariusza. Najczęściej potrzebne są dokumenty potwierdzające ukończenie nauki i czas jej trwania. Warto przygotować:

• dyplom ukończenia studiów;
• zaświadczenie uczelni o dacie rozpoczęcia i ukończenia studiów;
• informację o programowym wymiarze studiów, jeżeli wynika z dokumentów uczelni;
• dokumenty potwierdzające zmianę nazwiska, jeżeli dyplom wystawiono na inne dane;
• decyzje lub zaświadczenia dotyczące wcześniejszych okresów służby, zatrudnienia albo służby wojskowej, jeżeli mają znaczenie dla całej wysługi.

Jeżeli uczelnia została zlikwidowana albo przekształcona, dokumentów można szukać w archiwum uczelni, w podmiocie przechowującym dokumentację albo w archiwum państwowym. Brak pełnych dokumentów może wydłużyć postępowanie i zwiększyć ryzyko decyzji odmownej.

Co zrobić, gdy organ nie doliczy studiów?

Jeżeli organ emerytalny odmówi doliczenia studiów, trzeba sprawdzić uzasadnienie decyzji. Częste przyczyny odmowy to brak ukończenia studiów, brak dokumentów, próba zaliczenia więcej niż jednego kierunku, a także ustalenie, że emerytura funkcjonariusza jest obliczana według przepisu, który nie przewiduje doliczania okresów nieskładkowych sprzed służby.

Od decyzji organu emerytalnego przysługuje odwołanie na zasadach właściwych dla spraw emerytalnych. W odwołaniu warto wskazać konkretną podstawę prawną, dołączyć dokumenty z uczelni oraz wyjaśnić, dlaczego dany okres powinien zostać uwzględniony w wysłudze emerytalnej.

Wyrok skazujący a emerytura mundurowa

Przy analizie prawa do emerytury mundurowej warto pamiętać również o art. 10 ustawy mundurowej. Przepis ten przewiduje utratę prawa do zaopatrzenia emerytalnego w razie prawomocnego skazania za określone przestępstwa umyślne, popełnione w związku z wykonywaniem czynności służbowych i w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej, albo za określone przestępstwa przeciwko państwu i udział w zorganizowanej grupie przestępczej.

Nie każda sprawa karna oznacza automatycznie utratę świadczenia. Znaczenie ma rodzaj czynu, czas jego popełnienia, związek ze służbą i treść prawomocnego wyroku. Szerzej opisujemy to w materiale o tym, kiedy możliwa jest utrata emerytury za wyrok.

Podsumowanie

Ukończone studia wyższe mogą mieć znaczenie dla emerytury funkcjonariusza, ale nie w każdej sprawie. Najpierw trzeba ustalić datę pierwszego przyjęcia do służby i przepis, według którego będzie obliczana emerytura. Dopiero potem można ocenić, czy art. 16 ustawy mundurowej i art. 7 ustawy o emeryturach i rentach z FUS pozwalają doliczyć okres studiów jako okres nieskładkowy.

W przypadku funkcjonariuszy objętych art. 15 okres ukończonych studiów sprzed służby może podwyższyć świadczenie. Przy emeryturze obliczanej według art. 15a ukończone studia zasadniczo nie dają takiego skutku. Dlatego przed złożeniem wniosku warto zebrać dokumenty i sprawdzić, jaki wariant emerytalny dotyczy konkretnej osoby.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin - Dz.U. z 2024 r. poz. 1121, z późn. zm.
2. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - Dz.U. z 2025 r. poz. 1749, z późn. zm.