Publiczne pokazanie zdjęcia dłużnika lub sprawcy a naruszenie wizerunku

Odpowiedź na pytanie

Tak, taka osoba może wystąpić przeciwko Panu z roszczeniami o ochronę dóbr osobistych, a w niektórych sytuacjach także z prywatnym aktem oskarżenia o zniesławienie. To, że sprawca został prawomocnie skazany albo ma obowiązek naprawienia szkody, nie daje osobie pokrzywdzonej prawa do samodzielnego publicznego rozpowszechniania jego wizerunku.

Jeżeli zdjęcie pozwala rozpoznać konkretną osobę, a zostało umieszczone publicznie z podpisem typu „dłużnik i złodziej”, ryzyko odpowiedzialności prawnej jest realne nawet wtedy, gdy nie podano imienia i nazwiska. W praktyce wystarczy, że dana osoba jest identyfikowalna dla szerszego kręgu odbiorców.

Wizerunek jako dobro osobiste

Wizerunek jest dobrem osobistym chronionym przez art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Jeżeli dochodzi do zagrożenia lub naruszenia dobra osobistego, osoba pokrzywdzona może żądać ochrony na podstawie art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego, w szczególności zaniechania działania, usunięcia skutków naruszenia, przeprosin, a przy zawinionym naruszeniu także zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy na cel społeczny na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego.

Ochrona ta przysługuje każdemu człowiekowi, również osobie skazanej. Prawomocny wyrok karny nie znosi cywilnoprawnej ochrony czci, dobrego imienia czy wizerunku.

Czy wolno rozpowszechniać cudzy wizerunek bez zgody?

Zasadę reguluje art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych: rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej. Samo posiadanie fotografii albo wiedza o czyimś skazaniu nie daje prawa do jej publicznego eksponowania.

Od tej zasady istnieją wyjątki wskazane w art. 81 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Zezwolenie nie jest wymagane, jeżeli:

• osoba otrzymała umówioną zapłatę za pozowanie i nie zastrzegła potrzeby uzyskania zgody na rozpowszechnianie, albo
• chodzi o osobę powszechnie znaną, a wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, w szczególności politycznych, społecznych lub zawodowych, albo
• osoba stanowi jedynie szczegół całości takiej jak zgromadzenie, krajobraz, publiczna impreza.

W opisanej sytuacji żaden z tych wyjątków co do zasady nie ma zastosowania.

Brak nazwiska nie zawsze chroni przed odpowiedzialnością

To, że na plakacie nie ma imienia i nazwiska, nie przesądza jeszcze o braku naruszenia. O bezprawnym rozpowszechnieniu wizerunku można mówić także wtedy, gdy osoba jest rozpoznawalna na podstawie samego zdjęcia albo zdjęcia połączonego z kontekstem miejsca, podpisem czy okolicznościami publikacji.

W praktyce szczególnie istotne jest to, czy mogą ją rozpoznać nie tylko najbliżsi, ale także szerszy krąg osób z otoczenia: sąsiedzi, współpracownicy, lokalna społeczność. Im bardziej lokalny charakter ma publikacja, tym łatwiej o identyfikację.

Dlaczego publiczne piętnowanie dłużnika lub sprawcy jest ryzykowne?

Publiczne wywieszenie zdjęcia z podpisem „dłużnik”, „złodziej”, „oszust” lub podobnym ingeruje równocześnie w kilka sfer: wizerunek, cześć, dobre imię i prywatność. Jeżeli celem jest wywarcie presji albo zawstydzenie danej osoby, sąd może uznać takie działanie za bezprawne i zawinione.

Co ważne, nawet prawdziwa informacja nie zawsze usprawiedliwia jej publiczne rozpowszechnianie. W prawie cywilnym samo wykazanie prawdziwości zarzutu nie wyłącza automatycznie naruszenia wizerunku. Natomiast w prawie karnym przy zniesławieniu ma to znaczenie tylko w granicach określonych ustawą.

Możliwa odpowiedzialność cywilna

Osoba, której zdjęcie zostało publicznie wywieszone, może na podstawie art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego żądać w szczególności:

• natychmiastowego usunięcia zdjęcia i zaprzestania dalszej publikacji,
• przeprosin w odpowiedniej formie,
• usunięcia skutków naruszenia,
• zadośćuczynienia pieniężnego na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego,
• zapłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny.

Jeżeli wskutek publikacji powstała także szkoda majątkowa, może pojawić się dodatkowo roszczenie odszkodowawcze według zasad ogólnych.

Czy grozi odpowiedzialność za zniesławienie?

Tak, jest to możliwe. Zgodnie z art. 212 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, kto pomawia inną osobę o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności. Jeżeli pomówienie następuje za pomocą środków masowego komunikowania, zastosowanie ma art. 212 § 2 Kodeksu karnego.

W typowej sytuacji wywieszenie zdjęcia w miejscu publicznym z obraźliwym podpisem może zostać potraktowane jako pomówienie, zwłaszcza gdy przekaz trafia do nieokreślonego kręgu osób.

Sprawy o zniesławienie są co do zasady ścigane z oskarżenia prywatnego, o czym stanowi art. 212 § 4 Kodeksu karnego. Oznacza to, że pokrzywdzony sam wnosi prywatny akt oskarżenia do sądu.

Czy prawdziwy zarzut zawsze chroni przed odpowiedzialnością karną?

Nie. W sprawie o zniesławienie istotny jest art. 213 § 2 Kodeksu karnego. Zgodnie z tym przepisem nie popełnia przestępstwa z art. 212 § 1 lub 2 Kodeksu karnego ten, kto publicznie podnosi lub rozgłasza prawdziwy zarzut służący obronie społecznie uzasadnionego interesu. Muszą więc wystąpić łącznie dwa elementy:

• zarzut jest prawdziwy,
• jego publiczne podniesienie służy obronie społecznie uzasadnionego interesu.

W prywatnym sporze między pokrzywdzonym a sprawcą albo dłużnikiem wykazanie „społecznie uzasadnionego interesu” jest zwykle bardzo trudne. Chęć zawstydzenia dłużnika, przyspieszenia zapłaty lub ostrzeżenia otoczenia bez ustawowej podstawy najczęściej nie wystarcza.

Skazanie sprawcy a prawo do publikacji jego wizerunku

Samo skazanie nie daje osobie prywatnej prawa do publicznego rozpowszechniania wizerunku sprawcy. Uprawnienia do publikacji danych lub wizerunku w postępowaniu karnym mają wyłącznie organy i media w granicach wyraźnie przewidzianych przez przepisy.

Dla porządku warto wskazać, że art. 13 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. – Prawo prasowe reguluje publikację danych osobowych i wizerunku osób, przeciwko którym toczy się postępowanie karne. Nie jest to jednak podstawa dla osoby prywatnej do wywieszania zdjęć „na własną rękę”.

Podobnie art. 357 § 1 i 5 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego oraz przepisy dotyczące zgody sądu na utrwalanie obrazu lub publikację informacji nie tworzą prywatnego uprawnienia do późniejszego rozpowszechniania wizerunku poza ramami przewidzianymi prawem.

Jeżeli chodzi o odzyskanie pieniędzy – właściwa droga to egzekucja

Jeżeli ma Pan prawomocny wyrok zasądzający obowiązek naprawienia szkody albo inny tytuł egzekucyjny, zasadniczym rozwiązaniem jest skierowanie sprawy do komornika po uzyskaniu klauzuli wykonalności. Podstawą jest art. 776 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym podstawą egzekucji jest tytuł wykonawczy.

Jeżeli dłużnik ukrywa majątek lub utrudnia egzekucję, można rozważyć dalsze narzędzia procesowe i egzekucyjne. Publiczne wywieszenie fotografii nie zastępuje egzekucji i nie wzmacnia formalnie pozycji wierzyciela.

Jak sąd ocenia takie sprawy w praktyce?

Znaczenie ma konkretny stan faktyczny, w szczególności:

• czy osoba była rozpoznawalna na zdjęciu,
• gdzie i jak długo materiał był eksponowany,
• jakiego użyto podpisu lub komentarza,
• czy informacja była prawdziwa i w jakim zakresie,
• czy publikacja miała charakter odwetowy, szykanujący lub upokarzający,
• jak szeroki był krąg odbiorców,
• czy doszło do krzywdy, stresu, napiętnowania albo pogorszenia sytuacji życiowej pokrzywdzonego.

Właśnie dlatego nawet pozornie „prawdziwe” ogłoszenie może zostać ocenione jako bezprawne naruszenie dóbr osobistych.

Kiedy ryzyko odpowiedzialności jest szczególnie duże?

FAQ

Czy brak imienia i nazwiska wyłącza naruszenie wizerunku?

Nie. Wystarczy, że osoba jest rozpoznawalna na podstawie zdjęcia albo zdjęcia połączonego z kontekstem publikacji.

Czy prawomocny wyrok za kradzież pozwala nazwać kogoś publicznie złodziejem?

Nie daje to automatycznie takiego prawa. Publiczne używanie takich określeń nadal może naruszać dobra osobiste i prowadzić do odpowiedzialności z art. 212 Kodeksu karnego.

Czy mogę publikować zdjęcie dłużnika, żeby zmusić go do zapłaty?

Co do zasady nie. Dochodzenie należności powinno odbywać się przez wezwania do zapłaty, postępowanie sądowe i egzekucję komorniczą.

Jakie roszczenia może zgłosić osoba, której zdjęcie wywieszono?

Może żądać usunięcia zdjęcia, zaniechania dalszych naruszeń, przeprosin, a przy zawinionym naruszeniu także zadośćuczynienia lub zapłaty na cel społeczny.

Czy zawsze dochodzi do odpowiedzialności karnej za taki plakat?

Nie zawsze. Zależy to od treści napisu, zakresu publikacji, możliwości identyfikacji osoby i całokształtu okoliczności. Jednak ryzyko prywatnoskargowej sprawy karnej jest realne.

Źródła

• art. 23, art. 24 § 1, art. 448 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 81 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
• art. 212 § 1, § 2 i § 4 oraz art. 213 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• art. 776 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 13 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. – Prawo prasowe
• wyrok Sądu Najwyższego z 27.02.2003 r., IV CKN 1819/00
• wyrok Sądu Najwyższego z 16.04.2004 r., I CK 495/03
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 13.01.1999 r., I ACa 1089/98