Wykluczenie członka ze stowarzyszenia za działanie na szkodę

Czy walne zebranie może wykluczyć członka bez podstawy w statucie?

Co do zasady nie. Prawo o stowarzyszeniach opiera się na autonomii statutowej, ale ta autonomia działa przede wszystkim przez statut. Zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach statut powinien określać sposób nabywania i utraty członkostwa, przyczyny utraty członkostwa oraz prawa i obowiązki członków.

Oznacza to, że przesłanki wykluczenia członka powinny wynikać ze statutu. Jeżeli w statucie nie ma zapisu, że członka można wykluczyć np. za działanie na szkodę stowarzyszenia, rażące naruszenie statutu, działanie sprzeczne z celami stowarzyszenia albo uporczywe niewykonywanie obowiązków członkowskich, nie należy tworzyć takiej podstawy dopiero w uchwale dotyczącej konkretnej osoby.

Art. 11 ust. 1 Prawa o stowarzyszeniach stanowi, że najwyższą władzą stowarzyszenia jest walne zebranie członków, a w sprawach, w których statut nie określa właściwości władz stowarzyszenia, podejmowanie uchwał należy do walnego zebrania. Ten przepis nie oznacza jednak, że walne zebranie może dowolnie dopisywać nowe przyczyny utraty członkostwa w drodze uchwały indywidualnej. Może ono rozstrzygać sprawy należące do stowarzyszenia, ale nie powinno pomijać wymogu, aby przyczyny utraty członkostwa wynikały ze statutu.

Kiedy wykluczenie członka stowarzyszenia jest dopuszczalne?

Wykluczenie jest możliwe, gdy łącznie spełnione są podstawowe warunki formalne i merytoryczne. W praktyce trzeba sprawdzić nie tylko samą ustawę, lecz przede wszystkim statut konkretnego stowarzyszenia.

Jeżeli statut przewiduje wykluczenie za działanie na szkodę stowarzyszenia, uchwała nadal nie może być automatyczna. Organ powinien wykazać, na czym polegało działanie szkodliwe, czy było zawinione lub rażące, czy naruszało cele, statut albo uchwały stowarzyszenia oraz czy zachowano prawa członka do obrony, o ile wynikają one ze statutu lub zasad rzetelnego postępowania wewnątrzorganizacyjnego.

Co zrobić, gdy statut nie przewiduje wykluczenia za działanie na szkodę?

Jeżeli statut nie zawiera odpowiedniej przyczyny utraty członkostwa, bezpiecznym rozwiązaniem jest najpierw zmiana statutu. Trzeba sprawdzić, jaki organ może zmienić statut, jaką większością głosów, przy jakim quorum i w jakim trybie należy zwołać zebranie. Następnie zarząd powinien zgłosić zmianę do sądu rejestrowego. Art. 21 Prawa o stowarzyszeniach nakłada na zarząd obowiązek niezwłocznego zawiadomienia sądu rejestrowego o zmianie statutu, a sąd dokonuje wpisu po sprawdzeniu zgodności zmian z obowiązującym statutem.

Nowy zapis powinien być precyzyjny. Zamiast ogólnej klauzuli typu „można wykluczyć członka, gdy tak zdecyduje walne zebranie”, lepiej wskazać konkretne przesłanki, organ właściwy, tryb zawiadomienia członka, możliwość złożenia wyjaśnień, tryb odwołania i moment ustania członkostwa. Zbyt ogólne regulacje mogą prowadzić do sporów i zarzutów arbitralności.

Nie należy także traktować zmiany statutu jako sposobu na jednorazowe usunięcie konkretnej osoby za zachowania, które w chwili ich wystąpienia nie były wskazane w statucie jako przyczyna wykluczenia. W praktyce nowe zasady powinny być stosowane ostrożnie, przede wszystkim na przyszłość albo do zachowań trwających po wejściu w życie zmiany statutu.

Jak powinna wyglądać uchwała o wykluczeniu członka?

Uchwała o wykluczeniu powinna być przygotowana tak, aby z jej treści wynikało, że stowarzyszenie działało w granicach statutu i ustawy. W szczególności powinna zawierać:

• oznaczenie organu podejmującego uchwałę i datę posiedzenia,
• wskazanie konkretnego postanowienia statutu będącego podstawą wykluczenia,
• opis zachowania członka, które ma uzasadniać wykluczenie,
• informację o zachowaniu trybu zwołania zebrania i wymaganej większości,
• wynik głosowania,
• uzasadnienie merytoryczne,
• pouczenie o odwołaniu, jeżeli statut przewiduje tryb odwoławczy,
• podpisy osób uprawnionych oraz załączniki, jeżeli były podstawą rozstrzygnięcia.

Warto unikać uchwał lakonicznych, w których pojawia się wyłącznie stwierdzenie, że członek „działał na szkodę stowarzyszenia”. Taka formuła może okazać się zbyt ogólna, zwłaszcza gdy członek zaprzecza zarzutom albo gdy sprawa trafi do sądu.

Jakie są skutki wadliwej uchwały?

Uchwała podjęta bez podstawy statutowej albo z naruszeniem procedury może wywołać poważny spór. Członek może kwestionować skuteczność wykluczenia, żądać dopuszczenia do wykonywania praw członkowskich, a w odpowiedniej sprawie wystąpić do sądu cywilnego o ustalenie istnienia stosunku członkostwa lub nieważności bądź bezskuteczności uchwały. Dobór roszczenia zależy od treści uchwały, statutu i skutków, które uchwała wywołała.

Prawo o stowarzyszeniach nie zawiera prostego, uniwersalnego trybu zaskarżania uchwał przez członków na wzór niektórych regulacji dotyczących spółek lub spółdzielni. Nie oznacza to jednak, że uchwała o wykluczeniu jest poza kontrolą. W sprawach dotyczących członkostwa sądy cywilne dopuszczają ochronę stosunku członkostwa, zwłaszcza gdy wykluczenie wpływa bezpośrednio na prawa konkretnej osoby.

Dodatkowo w razie uchwały niezgodnej z prawem albo statutem znaczenie mogą mieć uprawnienia organu nadzorującego i prokuratora przewidziane w art. 29 Prawa o stowarzyszeniach. Członek może więc rozważyć także zawiadomienie organu nadzorującego, ale trzeba pamiętać, że nie jest to automatyczny środek odwoławczy zastępujący własne działania członka.

Co może zrobić stowarzyszenie zamiast wykluczenia?

Jeżeli zachowanie członka rzeczywiście szkodzi stowarzyszeniu, ale statut nie pozwala na wykluczenie, stowarzyszenie nie jest bezradne. W zależności od sytuacji może:

• wezwać członka do zaprzestania naruszeń i usunięcia ich skutków,
• podjąć uchwałę porządkową lub stanowisko władz, jeżeli mieści się to w kompetencjach organu,
• ograniczyć dostęp do określonych funkcji lub informacji, ale tylko w granicach statutu i prawa,
• odwołać osobę z funkcji, jeżeli statut przewiduje taki tryb,
• dochodzić roszczeń cywilnych, np. odszkodowania, ochrony dóbr osobistych lub zakazu naruszeń,
• zawiadomić właściwe organy, jeżeli zachowanie może stanowić czyn zabroniony,
• zmienić statut na przyszłość, aby jasno uregulować odpowiedzialność członkowską.

Najgorszym rozwiązaniem jest uchwała „na skróty”, podejmowana wyłącznie po to, aby szybko usunąć osobę niewygodną dla zarządu lub większości członków. Takie działanie zwykle pogłębia konflikt i zwiększa ryzyko procesu.

FAQ

Czy samo działanie na szkodę stowarzyszenia wystarczy do wykluczenia członka?

Nie zawsze. Działanie na szkodę może uzasadniać wykluczenie tylko wtedy, gdy statut przewiduje taką albo wystarczająco podobną przyczynę utraty członkostwa i gdy zachowano procedurę związaną z podjęciem uchwały.

Czy walne zebranie może podjąć uchwałę, jeśli statut milczy o wykluczeniu?

Walne zebranie jest najwyższą władzą stowarzyszenia, ale nie powinno tworzyć w indywidualnej uchwale nowej przyczyny utraty członkostwa. Przyczyny utraty członkostwa powinny wynikać ze statutu.

Czy można najpierw zmienić statut, a potem wykluczyć członka?

Można zmienić statut i wprowadzić zasady odpowiedzialności członkowskiej, ale nowe regulacje należy stosować ostrożnie. Najbezpieczniej stosować je na przyszłość, po prawidłowym uchwaleniu i zgłoszeniu zmiany statutu do KRS.

Co powinien zrobić członek bezpodstawnie wykluczony ze stowarzyszenia?

Powinien sprawdzić statut, uchwałę, protokół i tryb zawiadomienia o zebraniu. Następnie może skorzystać z odwołania wewnętrznego, jeżeli statut je przewiduje, a w poważniejszych sprawach rozważyć zawiadomienie organu nadzorującego lub wystąpienie do sądu cywilnego.

Czy statut może przewidywać bardzo szeroką podstawę wykluczenia?

Podstawa wykluczenia nie powinna być całkowicie dowolna. Im bardziej ogólny zapis, tym większe ryzyko sporu. Dobrze przygotowany statut powinien wskazywać konkretne zachowania, procedurę, organ decydujący i tryb odwoławczy.

Źródła

• Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach, w szczególności art. 10 ust. 1 pkt 4, art. 11, art. 21 i art. 29: tekst ustawy w bazie aktów prawnych Sejmu.
• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 189 dotyczący powództwa o ustalenie, istotny przy sporach o istnienie członkostwa.
• Orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące sądowej ochrony członkostwa w stowarzyszeniu i kontroli uchwał organów stowarzyszenia w sprawach dotyczących członkostwa.