Dom opieki za mieszkanie, czy dzieci będą musiały utrzymywać mamę, gdy skończą się fundusze?

Kiedy pomoc rodzicowi staje się obowiązkiem prawnym?

Rodzice nie są zobowiązani do gromadzenia majątku i przechowywania go z myślą o przekazaniu dzieciom – ani za życia, ani po śmierci (w drodze spadku).

Niestety, jak najbardziej realne jest, że po wyczerpaniu środków ze sprzedaży mieszkania obowiązek utrzymywania mamy spadnie na dzieci. Formalnie nazywa się to obowiązkiem alimentacyjnym.

Obowiązek alimentacyjny opiera się na zasadzie wzajemnego wsparcia w najbliższej rodzinie. Jego celem – także w płaszczyźnie moralnej – jest zapewnienie pomocy członkom rodziny, którzy nie są w stanie własnymi siłami i środkami zaspokoić swoich podstawowych potrzeb bytowych.

Zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (K.r.o.) istota alimentacji polega na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. Świadczenie dłużnika może mieć formę pieniężną lub rzeczową, a także polegać na wykonywaniu określonych czynności (art. 135 § 2 K.r.o.).

Obowiązek alimentacyjny powstaje z mocy ustawy między osobami połączonymi więzami rodzinnymi oraz innymi wskazanymi w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Konkretne zobowiązanie powstaje po spełnieniu przesłanek ustawowych – uprawnionemu przysługuje wówczas roszczenie o alimenty, a zobowiązany ma obowiązek spełnienia odpowiadającego mu świadczenia.

Alimenty na rodziców – kiedy dzieci muszą pomóc?

Pełnoletnie dzieci mogą być zobowiązane do płacenia alimentów swoim rodzicom. Wynika to z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którymi obowiązek dostarczania środków utrzymania obciąża krewnych w linii prostej. Obowiązek ten wobec rodziców powstaje, gdy rodzice znajdą się w niedostatku.

Sąd Najwyższy w wyroku z 1998 r. uznał, że niedostatek oznacza sytuację, w której osoba nie ma w ogóle lub nie ma dostatecznych własnych środków utrzymania, by zaspokoić usprawiedliwione, podstawowe potrzeby – takie jak jedzenie, mieszkanie, ubranie czy leczenie.

Zatem żądanie alimentów jest uzasadnione, gdy rodzic:

• nie ma możliwości zaspokojenia usprawiedliwionych potrzeb,
• nie może podjąć pracy zawodowej,
• nie posiada majątku.

Wybrane przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego:

Art. 128. Obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.

Art. 129. § 1. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi.
§ 2. Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym.

Świadczenie, którego nie można się zrzec

Ze względu na swój charakter prawa i obowiązki alimentacyjne są ściśle osobiste i nieprzenaszalne – ani za życia, ani po śmierci (uchwała SN z 25 listopada 1975 r., III CZP 76/75).

Po śmierci zobowiązanego obowiązek ten przechodzi na osoby zobowiązane w dalszej kolejności. Wierzytelności alimentacyjne nie mogą być umarzane, potrącane, zajmowane ani zastawiane. Uprawniony nie może też zrzec się prawa do alimentacji ani zbyć go innej osobie.

Nie zawsze po równo – kto płaci i ile?

Obowiązek alimentacyjny dzieci wobec rodziców nie obciąża wszystkich w równym stopniu – prawo jasno określa kolejność i proporcje zobowiązań. W pierwszej kolejności obowiązek ten spoczywa na dzieciach (zstępnych). Dopiero gdy nie mogą one go wykonać, obciążeni mogą być inni krewni, np. rodzeństwo lub dalsi wstępni. Jeżeli dzieci jest kilkoro, alimenty dzielone są proporcjonalnie do ich sytuacji finansowej i możliwości zarobkowych.

Uwaga: obowiązek alimentacyjny nie zależy od relacji między dzieckiem a rodzicem. Nawet rodzic, który nie utrzymywał kontaktu z dzieckiem lub był pozbawiony władzy rodzicielskiej, może żądać alimentów.

Takie okoliczności mogą jednak wpłynąć na decyzję sądu co do zasadności i wysokości świadczenia. W praktyce sądy często biorą pod uwagę, czy rodzic w przeszłości dbał o dziecko i czy jego roszczenie jest zgodne z zasadami współżycia społecznego.

Pomoc nie tylko w pieniądzach

Obowiązek alimentacyjny nie musi być realizowany wyłącznie poprzez przekazywanie pieniędzy. Dziecko może wspierać rodzica rzeczowo – np. zapewniając żywność, ubrania, leki czy opał. Takie osobiste starania są równie ważne, zwłaszcza gdy rodzic potrzebuje pomocy w codziennych sprawach.

Zasadniczo rodzic nie może żądać, by dzieci w pełni pokrywały koszty pobytu w prywatnym domu opieki, jeśli sam nie ma już środków na ten cel. Może natomiast ubiegać się o alimenty pieniężne – a sąd lub dzieci decydują, w jakiej formie i wysokości obowiązek ten będzie realizowany.

Uchylenie się od obowiązku alimentacyjnego jest możliwe, gdy relacje rodzinne są zerwane lub rażąco nieprawidłowe. Alimenty mogą zostać uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, jeśli rodzic w przeszłości zaniedbywał dziecko, unikał wsparcia lub wyrządził mu krzywdę.

Sąd może również odstąpić od nałożenia obowiązku alimentacyjnego, gdy jego wykonanie powodowałoby niedostatek po stronie dziecka. Jeśli natomiast skutkiem byłoby jedynie obniżenie jego stopy życiowej – obowiązek może nadal zostać nałożony, z zachowaniem proporcji między potrzebami rodzica a możliwościami dziecka.

Czy można zapobiec decyzji mamy?

Jeśli Pani mama jest osobą w pełni sprawną intelektualnie, dzieci nie mają możliwości zapobieżenia jej decyzji o sprzedaży mieszkania i przeprowadzce do domu opieki.

Jedynym sposobem, by temu zapobiec, jest ubezwłasnowolnienie. Wówczas osoba nie miałaby prawa samodzielnie decydować o swoim majątku. Zgodnie z przepisami:

1. Osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego lub innego rodzaju zaburzeń (np. pijaństwa, narkomanii) nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem.
2. Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że nadal pozostaje pod władzą rodzicielską.
3. Osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo, jeżeli potrzebna jest jej pomoc w prowadzeniu spraw, ale jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego.
4. Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratelę.

Jak widać, nie jest to prosta procedura.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296