Czy dzieci muszą płacić za dom opieki dla rodzica?

Kiedy pomoc rodzicowi staje się obowiązkiem prawnym?

Sama więź rodzinna nie oznacza jeszcze, że dzieci muszą finansować wszystkie decyzje życiowe rodzica. Obowiązek prawny pojawia się dopiero wtedy, gdy zostaną spełnione ustawowe przesłanki alimentacji.

Podstawą jest art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z kolei art. 129 § 1 tej ustawy stanowi, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a więc dzieci przed dalszymi krewnymi.

W praktyce oznacza to, że rodzic może domagać się od pełnoletnich dzieci środków utrzymania, ale nie w każdej sytuacji. W przypadku rodzica kluczowy jest niedostatek, o którym mowa w art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rodzic musi wykazać, że nie jest w stanie własnymi siłami zaspokoić usprawiedliwionych potrzeb życiowych.

Na zakres alimentów wpływa art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: wysokość świadczenia zależy jednocześnie od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.

Czy dzieci muszą płacić za prywatny dom opieki?

Nie ma przepisu, który nakazywałby dzieciom automatycznie pokrywać pełny koszt pobytu rodzica w wybranym przez niego prywatnym domu opieki. Jeżeli rodzic sprzeda mieszkanie i przeznaczy uzyskane środki na prywatną placówkę, to do czasu wyczerpania własnych zasobów co do zasady sam finansuje ten pobyt.

Jeśli środki się skończą, rodzic może wystąpić przeciwko dzieciom z roszczeniem alimentacyjnym. W takim sporze sąd nie bada tylko ceny prywatnego ośrodka, ale przede wszystkim:

• czy rodzic rzeczywiście pozostaje w niedostatku w rozumieniu art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• czy zakres opieki i kosztów jest usprawiedliwiony stanem zdrowia rodzica,
• czy dzieci mają realne możliwości finansowe, zgodnie z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• czy potrzeby rodzica można zaspokoić także w inny sposób, np. przez pomoc osobistą lub rzeczową.

Istotne jest też to, że zgodnie z art. 135 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wykonanie obowiązku alimentacyjnego może polegać także w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego. W odniesieniu do rodzica może to oznaczać np. codzienną opiekę, organizowanie wizyt lekarskich, zakup leków albo zapewnienie zamieszkania.

Jeżeli więc jedno z dzieci realnie oferuje rodzicowi opiekę w domu, ta okoliczność może mieć znaczenie dowodowe. Nie daje jednak automatycznie prawa do zablokowania decyzji rodzica o przeprowadzce do prywatnego domu opieki.

Prywatny dom opieki a DPS – to nie są te same zasady

Trzeba odróżnić alimenty na rodzica od odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej. To dwa różne mechanizmy prawne.

Przy DPS zastosowanie ma ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 61 ust. 1 tej ustawy obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

1. mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich – przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2. małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3. gmina, z której osoba została skierowana do DPS.

Jednocześnie art. 61 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej określa limity odpłatności, a szczegółowe ustalenie opłaty następuje w trybie administracyjnym. W sprawach dotyczących zwolnienia lub ograniczenia odpłatności znaczenie mają również przepisy art. 64 i art. 64a ustawy o pomocy społecznej.

Jeżeli problem dotyczy nie prywatnej placówki, lecz domu pomocy społecznej, warto porównać zasady z materiałami: zmuszenie do udziału w kosztach DPS oraz zwolnienie z opłat DPS.

Czy obowiązek dzieci jest zawsze po równo?

Nie. Zgodnie z art. 129 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym.

To oznacza, że:

• jedno dziecko może płacić więcej niż drugie,
• dziecko zadłużone, ciężko chore lub utrzymujące własne małoletnie dzieci może zostać obciążone lżej,
• dziecko o wysokich dochodach może zostać zobowiązane do większego udziału.

W praktyce nie liczy się wyłącznie aktualna pensja. Sąd ocenia także majątek, stałe koszty utrzymania, inne obowiązki alimentacyjne oraz realną możliwość osiągania dochodu.

Zobacz również:

obowiązek opieki nad rodzicami

Kiedy dziecko może bronić się przed alimentami na rodzica?

Nieprawdziwe jest twierdzenie, że rodzic zawsze wygra sprawę o alimenty. Obrona bywa skuteczna, ale zależy od konkretnych faktów.

Najważniejszą podstawą jest art. 144(1) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Przepisu tego nie stosuje się do obowiązku rodziców wobec małoletniego dziecka, ale można go stosować właśnie w sprawach rodzic przeciwko dorosłemu dziecku.

W praktyce znaczenie mogą mieć m.in. takie okoliczności:

• rodzic uporczywie uchylał się od łożenia na utrzymanie dziecka,
• stosował przemoc, porzucił rodzinę lub rażąco zaniedbywał obowiązki rodzicielskie,
• przez wiele lat zerwał kontakt z własnej winy,
• obecne żądanie jest nadużyciem wobec dziecka, które wcześniej było przez rodzica krzywdzone.

Niezależnie od art. 144(1) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dziecko może też wykazywać, że samo nie ma wystarczających możliwości finansowych. Jeżeli spełnianie świadczenia prowadziłoby do niezaspokojenia podstawowych potrzeb dziecka i jego najbliższej rodziny, wysokość alimentów może zostać odpowiednio ograniczona albo powództwo może zostać oddalone.

W sytuacjach rodzinnie trudnych pomocna bywa też analiza, czy sprawa dotyczy wyłącznie alimentów, czy szerzej organizacji opieki. W podobnych stanach faktycznych pojawiają się pytania o DPS przez wnuczkę lub rozkład obowiązków między dalszych krewnych.

Czy dzieci mogą zablokować sprzedaż mieszkania przez matkę?

Co do zasady – nie. Jeżeli rodzic jest pełnoletni i ma pełną zdolność do czynności prawnych, samodzielnie decyduje o swoim majątku, w tym o sprzedaży mieszkania i wyborze miejsca pobytu. Dzieci nie mają prawa zakazać takiej transakcji tylko dlatego, że obawiają się przyszłych kosztów.

Wyjątkiem są sytuacje, w których stan psychiczny rodzica uzasadniałby ingerencję sądu opiekuńczego.

Zgodnie z art. 13 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. Z kolei art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje ubezwłasnowolnienie częściowe dla osoby pełnoletniej potrzebującej pomocy do prowadzenia swoich spraw.

Nie wolno jednak traktować ubezwłasnowolnienia jako sposobu na ochronę przyszłego spadku albo na zablokowanie niekorzystnej, ale świadomej decyzji rodzica. Sąd bada wyłącznie przesłanki ustawowe dotyczące stanu psychicznego i zdolności kierowania postępowaniem.

Co praktycznie mogą zrobić dzieci już teraz?

Jeżeli obawiacie się przyszłego sporu, warto działać zawczasu:

1. ustalić i udokumentować, jakie dochody i majątek ma rodzic obecnie,
2. ustalić realny koszt prywatnej placówki i przewidywany czas finansowania pobytu,
3. rozważyć tańsze lub mieszane formy opieki, np. opiekę domową, pobyt dzienny, wsparcie pielęgniarskie,
4. złożyć rodzicowi konkretną, najlepiej pisemną propozycję pomocy, jeżeli rzeczywiście chcecie jej udzielać,
5. zachować dowody dotychczasowej pomocy finansowej lub osobistej,
6. przy konflikcie rodzinnym zabezpieczyć dowody dawnych zaniedbań rodzica, jeśli mogą mieć znaczenie dla art. 144(1) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli sprawa zmierza w stronę pobytu w domu pomocy społecznej, warto też sprawdzić zasady administracyjne, bo czasem możliwe jest częściowe albo całkowite zwolnienie z opłat DPS, zależnie od sytuacji rodzinnej i majątkowej.

FAQ

Czy dzieci zawsze muszą utrzymywać rodzica, gdy skończą mu się pieniądze?

Nie. Rodzic musi wykazać niedostatek w rozumieniu art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a sąd bada także możliwości majątkowe i zarobkowe dzieci na podstawie art. 135 § 1 tej ustawy.

Czy rodzic może żądać sfinansowania konkretnego prywatnego domu opieki?

Nie automatycznie. Sąd ocenia, czy taki koszt jest usprawiedliwiony stanem zdrowia i rzeczywistymi potrzebami rodzica. Sama wola zamieszkania w drogiej prywatnej placówce nie przesądza jeszcze o obowiązku dzieci.

Czy obowiązek pomocy musi mieć formę pieniędzy?

Nie. Zgodnie z art. 135 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek może być wykonywany także przez osobiste starania lub pomoc rzeczową, jeżeli odpowiada to potrzebom rodzica i okolicznościom sprawy.

Czy złe relacje z rodzicem mają znaczenie?

Tak, jeśli wynikają z rażących zaniedbań lub krzywd po stronie rodzica. Wtedy dziecko może powołać się na art. 144(1) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i żądać oddalenia roszczenia jako sprzecznego z zasadami współżycia społecznego.

Czy prywatny dom opieki i DPS to ta sama sytuacja prawna?

Nie. Prywatna placówka zwykle wiąże się ze sporem alimentacyjnym według Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a DPS podlega zasadom odpłatności z ustawy o pomocy społecznej, zwłaszcza art. 61–64a.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
3. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593.
4. Uchwała Sądu Najwyższego z 25 listopada 1975 r., III CZP 76/75.