Przemoc ucznia w szkole – odpowiedzialność dyrektora i działania nauczyciela

Co wynika z opisanej sytuacji

Z przedstawionych okoliczności wynika, że doszło nie tylko do incydentu wychowawczego, ale do realnego zagrożenia zdrowia i bezpieczeństwa uczniów oraz pracownika szkoły. Atak fizyczny na nauczyciela i wcześniejsza przemoc wobec innych dzieci uzasadniają uruchomienie kilku równoległych ścieżek: szkolnej, rodzinnej, karnej lub w sprawach nieletnich, a także pracowniczej.

Podstawowy obowiązek szkoły wynika z art. 68 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, zgodnie z którym dyrektor szkoły wykonuje zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom i nauczycielom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę. Dodatkowo art. 10 ust. 1 pkt 1 Prawa oświatowego nakłada na organ prowadzący obowiązek zapewnienia warunków działania szkoły, w tym bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki.

Od strony pracowniczej znaczenie ma również art. 207 § 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, który zobowiązuje pracodawcę do ochrony zdrowia i życia pracowników przez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. W szkole publicznej pracodawcą nauczyciela jest szkoła reprezentowana przez dyrektora.

Jakie działania należy podjąć od razu po zdarzeniu

Po takim zdarzeniu najważniejsze jest równoczesne zadbanie o bezpieczeństwo, zdrowie i materiał dowodowy. W praktyce warto wykonać następujące kroki:

• sporządzić szczegółową notatkę służbową z datą, godziną, miejscem, opisem przebiegu zdarzenia i wskazaniem świadków,
• zażądać zabezpieczenia monitoringu, jeżeli szkoła go posiada,
• uzyskać dokumentację medyczną, a przy obrażeniach także obdukcję,
• zgłosić zdarzenie jako wypadek przy pracy, jeżeli doszło do urazu podczas wykonywania obowiązków,
• złożyć pisemne zawiadomienie do dyrektora z żądaniem podjęcia konkretnych środków bezpieczeństwa.

Obowiązek ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy wynika z art. 234 § 1 ustawy – Kodeks pracy oraz z rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy. Jeżeli w wyniku ataku wystąpił uraz, szkoła powinna przeprowadzić procedurę powypadkową.

Warto także domagać się pisemnej odpowiedzi dyrektora. Przy dalszym sporze takie pismo będzie dowodem, że szkoła została formalnie poinformowana o zagrożeniu i o potrzebie natychmiastowej reakcji.

Zobacz również:

jak nauczyciel może się bronić przed fałszywą skargą rodzica

Czy można żądać przeniesienia ucznia do innej szkoły

Tak, ale trzeba odróżnić oczekiwanie nauczyciela lub rodziców od formalnej procedury. Uczeń szkoły objętej obowiązkiem szkolnym nie może zostać po prostu „usunięty” decyzją dyrektora bez podstawy prawnej. W określonych sytuacjach możliwe jest natomiast przeniesienie ucznia do innej szkoły.

Podstawę stanowi art. 68 ust. 2 ustawy – Prawo oświatowe. Zgodnie z tym przepisem dyrektor szkoły może wystąpić do kuratora oświaty z wnioskiem o przeniesienie ucznia do innej szkoły. W przypadku ucznia objętego obowiązkiem szkolnym to nie nauczyciel i nie sam dyrektor dokonuje ostatecznego przeniesienia – potrzebny jest udział kuratora oświaty.

W praktyce nauczyciel może złożyć do dyrektora formalny, pisemny wniosek o wszczęcie takiej procedury oraz o wdrożenie natychmiastowych środków zabezpieczających do czasu jej zakończenia. We wniosku warto powołać się na konkretne zdarzenia, wcześniejsze incydenty, świadków oraz wskazać, że dalszy pobyt ucznia w klasie stwarza realne zagrożenie dla innych osób.

Należy jednak zaznaczyć, że decyzja będzie zależała od całokształtu stanu faktycznego: wieku ucznia, dotychczasowych działań wychowawczych, opinii specjalistów, skali zagrożenia i możliwości zapewnienia bezpieczeństwa mniej dolegliwymi środkami.

Zawiadomienie sądu rodzinnego i sprawa nieletniego

Jeżeli sprawcą jest osoba niepełnoletnia, znaczenie ma ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Ustawa ta reguluje postępowanie wobec nieletnich wykazujących przejawy demoralizacji albo dopuszczających się czynów karalnych.

Jeżeli zachowanie ucznia wypełnia znamiona czynu karalnego albo wskazuje na poważną demoralizację, można skierować zawiadomienie do sądu rodzinnego. Sąd rodzinny może zastosować wobec nieletniego środki wychowawcze, lecznicze albo poprawcze w granicach przewidzianych ustawą o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Dobór środka zależy od wieku nieletniego, stanu psychicznego, skali przemocy i dotychczasowego przebiegu wychowania.

W zawiadomieniu warto opisać nie tylko samo zdarzenie, lecz także wcześniejsze akty agresji, reakcję szkoły, wpływ zachowania ucznia na bezpieczeństwo klasy oraz dołączyć dokumenty: notatkę, dane świadków, dokumentację lekarską i ewentualne pisma rodziców innych dzieci.

Czy trzeba zawiadomić policję

Zawiadomienie policji jest zasadne zwłaszcza wtedy, gdy doszło do naruszenia nietykalności cielesnej, uszkodzenia ciała, gróźb albo innych zachowań mogących stanowić czyn zabroniony. W przypadku osoby nieletniej sprawa może następnie trafić do sądu rodzinnego.

Jeżeli obrażenia nauczyciela trwały nie dłużej niż 7 dni, w grę może wchodzić art. 157 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, a przy naruszeniu nietykalności cielesnej art. 217 § 1 Kodeksu karnego. Gdy pojawiały się groźby, trzeba rozważyć także art. 190 § 1 Kodeksu karnego. Ostateczna kwalifikacja prawna zależy od dokładnego przebiegu zdarzenia i materiału dowodowego.

Jeżeli nauczyciel wykonywał obowiązki służbowe w szkole publicznej, w określonych sytuacjach może mieć zastosowanie także szczególna ochrona funkcjonariusza publicznego przewidziana dla nauczyciela podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych. Wynika to z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela.

Skarga na bierność dyrektora i szkoły

Jeżeli dyrekcja nie reaguje adekwatnie, można skierować skargę do organu prowadzącego szkołę oraz do kuratora oświaty. W skardze należy opisać konkretne zaniechania: brak działań po wcześniejszych incydentach, brak zabezpieczenia pracownika, brak wdrożenia procedur bezpieczeństwa, brak wsparcia po ataku.

Kurator oświaty sprawuje nadzór pedagogiczny na zasadach określonych w art. 55 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy – Prawo oświatowe, obejmujący m.in. ocenę warunków działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej szkoły. Organ prowadzący natomiast odpowiada za warunki działania szkoły na podstawie art. 10 ust. 1 pkt 1 tej ustawy.

W praktyce skarga powinna zawierać:

• opis zdarzenia i wcześniejszych incydentów,
• daty zgłoszeń kierowanych do dyrekcji,
• informację, jakiej reakcji zabrakło,
• wskazanie, że zagrożone jest bezpieczeństwo uczniów i pracowników,
• żądanie podjęcia kontroli i wydania zaleceń.

Zobacz również:

udostępnienie przez ucznia nagrania z lekcji – co może zrobić nauczyciel

Państwowa Inspekcja Pracy i obowiązki pracodawcy

Jeżeli szkoła nie zapewnia bezpiecznych warunków pracy albo po zdarzeniu nie wdraża działań ochronnych, możliwe jest zawiadomienie Państwowej Inspekcji Pracy. Podstawą jest wskazany już art. 207 § 2 Kodeksu pracy, a także uprawnienia kontrolne PIP wynikające z ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy.

Skarga do PIP jest szczególnie uzasadniona, gdy pracodawca:

• ignoruje zgłaszane zagrożenia,
• nie bada okoliczności wypadku przy pracy,
• nie wdraża środków zapobiegawczych,
• pozostawia nauczyciela bez wsparcia mimo powtarzającej się agresji.

Można również zwrócić się o wsparcie do związku zawodowego, jeżeli nauczyciel do niego należy. Związek może pomóc w sformułowaniu pism, uczestniczyć w rozmowach z dyrektorem i monitorować przestrzeganie praw pracowniczych.

Odpowiedzialność cywilna i ochrona dóbr osobistych nauczyciela

Jeżeli w następstwie zdarzenia doszło do naruszenia nietykalności, zdrowia, godności albo dobrego imienia nauczyciela, mogą powstać także roszczenia cywilne. Ochrona dóbr osobistych wynika z art. 23 i art. 24 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, a roszczenia za uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia z art. 444 § 1 i art. 445 § 1 Kodeksu cywilnego.

Ta ścieżka wymaga jednak dokładnej analizy stanu faktycznego: kto ponosi odpowiedzialność, czy można przypisać zawinione zaniechanie szkole, czy istnieje związek między zaniechaniem a szkodą oraz jaki jest zakres szkody i krzywdy. Nie w każdej sprawie odpowiedzialność cywilna szkoły będzie oczywista.

Jakie pisma warto złożyć

W opisanej sytuacji najczęściej zasadne są następujące pisma:

• notatka służbowa i wniosek o zabezpieczenie dowodów,
• wniosek do dyrektora o podjęcie natychmiastowych środków bezpieczeństwa,
• wniosek o wystąpienie do kuratora o przeniesienie ucznia do innej szkoły,
• zawiadomienie do sądu rodzinnego,
• zawiadomienie policji,
• zgłoszenie wypadku przy pracy,
• skarga do kuratora oświaty i organu prowadzącego,
• skarga do PIP.

Najlepiej składać je na piśmie, z potwierdzeniem wpływu albo listem poleconym. W sprawach dotyczących bezpieczeństwa dokumentowanie kolejnych działań ma ogromne znaczenie.

FAQ

Czy nauczyciel może sam żądać usunięcia ucznia ze szkoły?

Nauczyciel może złożyć pisemny wniosek do dyrektora, ale sam nie podejmuje decyzji o przeniesieniu ucznia. Procedura wynika z art. 68 ust. 2 Prawa oświatowego i wymaga wystąpienia dyrektora do kuratora oświaty.

Czy po pobiciu nauczyciela trzeba iść na policję?

Nie w każdej sprawie jest to obowiązkowe, ale przy przemocy fizycznej zawiadomienie policji jest zwykle zasadne. Ułatwia też zabezpieczenie dowodów i uruchomienie dalszego postępowania wobec nieletniego.

Czy szkoła musi zabezpieczyć monitoring?

Jeżeli monitoring obejmował miejsce zdarzenia, szkoła powinna zabezpieczyć nagranie jako dowód w sprawie. Najlepiej złożyć w tym zakresie od razu pisemny wniosek.

Czy atak ucznia na nauczyciela może być wypadkiem przy pracy?

Tak, jeżeli zdarzenie nastąpiło podczas wykonywania obowiązków i spowodowało uraz. Wtedy należy uruchomić procedurę wynikającą z art. 234 § 1 Kodeksu pracy oraz przepisów wykonawczych dotyczących wypadków przy pracy.

Czy bierna postawa dyrekcji może mieć konsekwencje?

Tak. Bierność może uzasadniać skargę do organu prowadzącego, kuratora oświaty, a w sferze pracowniczej także do PIP. W niektórych stanach faktycznych może mieć znaczenie również dla odpowiedzialności cywilnej.

Źródła

1. Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe.

2. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela.

3. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy.

4. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy.

5. Ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.

6. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.

7. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93