Udostępnienie przez ucznia nagrania z lekcji – co może zrobić nauczyciel

Czy nagranie fragmentu lekcji bez zgody nauczyciela jest bezprawne?

Co do zasady samo utrwalenie krótkiego fragmentu lekcji przez ucznia nie zawsze automatycznie prowadzi do odpowiedzialności cywilnej albo karnej, ale jego opublikowanie w internecie bez zgody nauczyciela może naruszać dobra osobiste, w szczególności wizerunek, prywatność, cześć albo rozpoznawalny głos. Jeżeli spór dotyczy wcześniejszego etapu, czyli samego nagrania bez zgody nauczyciela, osobno omawiamy ochronę dóbr osobistych nauczyciela przy nagrywaniu.

Podstawą ochrony cywilnej są art. 23 i art. 24 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z art. 23 Kodeksu cywilnego dobra osobiste człowieka, w szczególności m.in. wizerunek, pozostają pod ochroną prawa cywilnego. Z kolei art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala żądać zaniechania działania, usunięcia skutków naruszenia, a w określonych przypadkach także zadośćuczynienia albo zapłaty na cel społeczny.

Jeżeli na filmie nie widać twarzy nauczyciela, ale słychać jego głos, sprawa nie jest całkiem wyłączona z ochrony. W orzecznictwie przyjmuje się, że głos może być elementem wizerunku albo samodzielnie chronionym dobrem osobistym, o ile pozwala na identyfikację konkretnej osoby.

Czy głos nauczyciela też podlega ochronie?

Tak, ale znaczenie ma to, czy głos jest rozpoznawalny. Sąd Najwyższy w wyroku z 3 października 2007 r., sygn. II CSK 207/07, wskazał, że głos może być traktowany jako element wizerunku, jeżeli umożliwia identyfikację danej osoby. Z kolei Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 21 czerwca 1991 r., sygn. I ACr 127/91, uznał, że ochroną z art. 23 Kodeksu cywilnego może być objęty także głos.

W praktyce oznacza to, że przy 5-sekundowym nagraniu sama możliwość skutecznego dochodzenia roszczeń pieniężnych może być ograniczona, jeśli głos nie jest dla odbiorców rozpoznawalny albo materiał nie pozwala połączyć go z konkretnym nauczycielem. Nie wyklucza to jednak żądania usunięcia nagrania.

Jeżeli problem dotyczy także publikacji danych lub materiałów z zajęć, pomocna może być analiza zagadnień z zakresu ochrony danych osobowych i RODO.

Czy można powołać się na prawo do wizerunku?

Jeżeli na nagraniu widać twarz nauczyciela lub inne cechy pozwalające go rozpoznać, zastosowanie może mieć art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Przepis ten stanowi, że rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej, chyba że zachodzi jeden z wyjątków z art. 81 ust. 2 tej ustawy.

W opisanej sytuacji wyjątki z art. 81 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych zazwyczaj nie będą miały zastosowania. Nauczyciel prowadzący lekcję nie staje się z tego powodu osobą powszechnie znaną w rozumieniu tego przepisu, a prywatne nagranie z zajęć nie jest zwykle ujęciem, w którym dana osoba stanowi jedynie szczegół całości.

Czy sama lekcja albo materiał z tablicy jest utworem?

Nie każdy element lekcji jest utworem. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych ochronie podlega tylko przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze. Prosty przykład matematyczny lub krótkie standardowe polecenie zwykle nie spełnia tych warunków.

Inaczej może być, gdy nagranie obejmuje autorski wykład, własne opracowanie, prezentację, scenariusz lekcji, nietypowe materiały dydaktyczne lub większą część twórczej wypowiedzi nauczyciela. Wtedy poza ochroną dóbr osobistych może wchodzić w grę także ochrona praw autorskich na podstawie art. 17 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Czego można żądać od ucznia, rodziców lub opiekunów?

W praktyce najczęściej zasadne są następujące żądania:

Jeżeli sprawcą jest osoba małoletnia, znaczenie mają przepisy o odpowiedzialności deliktowej. Zgodnie z art. 426 Kodeksu cywilnego małoletni, który nie ukończył lat trzynastu, nie ponosi odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę. W określonych sytuacjach może natomiast wchodzić w grę odpowiedzialność osoby zobowiązanej do nadzoru na podstawie art. 427 Kodeksu cywilnego, jeśli nie dopełniła obowiązków nadzorczych.

Nie oznacza to jednak, że rodzice zawsze automatycznie zapłacą. W każdej sprawie trzeba ocenić wiek dziecka, sposób sprawowania nadzoru i okoliczności publikacji. Przy uczniach starszych niż 13 lat może być też rozważana ich własna odpowiedzialność cywilna według zasad ogólnych, o ile można przypisać im winę.

W tle takich spraw bywa również problem publicznego ośmieszania lub komentarzy pod filmem. W podobnych sytuacjach warto znać zasady ochrony przed obraźliwymi komentarzami na stronie internetowej.

Czy można żądać odszkodowania albo zadośćuczynienia?

Tak, ale nie w każdej sprawie będzie to realne. Trzeba odróżnić dwa roszczenia:

• odszkodowanie – na podstawie art. 24 § 2 Kodeksu cywilnego, gdy doszło do szkody majątkowej, np. wymiernej straty finansowej;
• zadośćuczynienie – na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego w związku z art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego, gdy naruszenie dobra osobistego wywołało krzywdę niemajątkową, np. stres, upokorzenie, naruszenie prywatności.

W opisanej sytuacji roszczenie o pieniądze może być trudniejsze niż żądanie usunięcia nagrania. Krótkie nagranie bez twarzy, z niewielkim fragmentem wypowiedzi, nie zawsze uzasadni wysokie świadczenie. Sąd ocenia m.in. skalę rozpowszechnienia, możliwość identyfikacji osoby, kontekst publikacji, komentarze, czas dostępności nagrania i skutki dla pokrzywdzonego.

Nie ma ustawowego taryfikatora takich kwot. Wysokość zadośćuczynienia zależy od konkretnego stanu faktycznego. Dlatego bezpieczniej mówić, że pieniężne roszczenia są możliwe, ale ich skuteczność zależy od siły dowodów i rozmiaru naruszenia.

Czy grozi odpowiedzialność karna?

Nie ma jednego przepisu, który automatycznie penalizuje samo opublikowanie krótkiego fragmentu lekcji. Odpowiedzialność karna zależy od treści nagrania, celu działania i wieku sprawcy.

Jeżeli publikacji towarzyszy ośmieszenie, znieważanie lub uporczywe nękanie nauczyciela, mogą wchodzić w grę m.in.:

• art. 216 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, czyli zniewaga;
• art. 212 § 1 Kodeksu karnego, jeżeli doszło do pomówienia;
• art. 190a § 1 Kodeksu karnego, jeżeli zachowanie przybrało postać uporczywego nękania.

Jeżeli uczeń nie ukończył 17 lat, co do zasady nie odpowiada jak dorosły na podstawie Kodeksu karnego. Wobec nieletnich stosuje się ustawę z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, jeżeli zachowanie stanowi przejaw demoralizacji albo czyn karalny w rozumieniu tej ustawy. Ocenę prowadzi sąd rodzinny, nie sąd karny dla dorosłych.

W sprawie szkolnej często ważniejsze od ścieżki karnej są szybkie działania cywilne i organizacyjne: usunięcie nagrania, zgłoszenie do serwisu, rozmowa z rodzicami i interwencja dyrektora.

Jak zabezpieczyć dowody, zanim film zniknie z internetu?

To bardzo ważny krok. Samo pobranie pliku to za mało. Warto zabezpieczyć:

1. link do profilu i konkretnego nagrania;
2. zrzuty ekranu z widoczną datą, nazwą konta, opisem, liczbą polubień i komentarzami;
3. nagranie ekranu pokazujące wejście na profil i odtworzenie materiału;
4. zapis adresu URL i daty wykonania materiałów dowodowych;
5. dane osób, które widziały publikację i mogą to potwierdzić.

Najmocniejszym dowodem jest protokół z notarialnego poświadczenia zawartości strony internetowej albo profesjonalne zabezpieczenie materiału przez notariusza czy komornika w granicach dopuszczalnych czynności dowodowych. Nie jest to obowiązkowe, ale przy sporze sądowym bywa bardzo pomocne.

Warto też zachować korespondencję z platformą i rodzicami oraz odpowiedzi szkoły. Jeżeli film zniknie po interwencji, nadal można wykazywać, że był opublikowany.

Co zrobić krok po kroku?

Najbezpieczniejsza kolejność działań wygląda tak:

1. Zabezpieczyć dowody – zanim nagranie zostanie usunięte.
2. Zgłosić materiał do platformy – jako naruszający prywatność, wizerunek lub prawa osoby trzeciej.
3. Wezwać rodziców lub opiekunów do usunięcia nagrania – najlepiej pisemnie, z krótkim terminem i wskazaniem podstaw prawnych: art. 23 i art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego, a jeśli widać twarz także art. 81 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
4. Poinformować dyrektora szkoły – szkoła może podjąć działania wychowawcze i organizacyjne na podstawie statutu oraz przepisów prawa oświatowego.
5. Rozważyć formalne wezwanie przedsądowe – jeżeli publikacja nie zostanie usunięta albo doszło do większego naruszenia.

Czy szkoła może zareagować niezależnie od sądu?

Tak. Dyrektor szkoły odpowiada za organizację pracy szkoły i bezpieczeństwo uczniów oraz nauczycieli, a statut szkoły zwykle reguluje zasady korzystania z telefonów i publikacji materiałów związanych z zajęciami. W sprawach małoletnich działania wychowawcze szkoły są często szybsze i skuteczniejsze niż spór sądowy.

Jeżeli publikacja narusza prawa nauczyciela lub zasady obowiązujące w szkole, warto złożyć do dyrektora pisemne zgłoszenie z załączonymi dowodami i żądaniem podjęcia interwencji wobec ucznia oraz rodziców.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, kiedy roszczenia nauczyciela są zwykle silniejsze, a kiedy sprawa ogranicza się głównie do żądania usunięcia materiału.

FAQ

Czy nauczyciel może żądać natychmiastowego usunięcia filmiku?

Tak. Najczęściej jest to podstawowe i najbardziej zasadne żądanie, oparte na art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego, a gdy widać wizerunek także na art. 81 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Czy rodzice małoletniego ucznia zawsze odpowiadają finansowo?

Nie zawsze. Zależy to m.in. od wieku dziecka, możliwości przypisania mu winy oraz tego, czy rodzicom można zarzucić nienależyty nadzór na podstawie art. 427 Kodeksu cywilnego.

Czy za taki filmik przysługuje odszkodowanie?

Tylko wtedy, gdy da się wykazać konkretną szkodę majątkową w rozumieniu art. 24 § 2 Kodeksu cywilnego. W praktyce częściej rozważa się zadośćuczynienie za krzywdę niż odszkodowanie za stratę finansową.

Czy 5-sekundowe nagranie bez twarzy też może naruszać prawo?

Tak, zwłaszcza jeśli głos pozwala rozpoznać nauczyciela albo publikacja narusza jego prywatność i dobra osobiste. Jednak zakres roszczeń pieniężnych może być wtedy mniejszy.

Czy warto zgłaszać sprawę dyrektorowi szkoły?

Tak. W sprawach z udziałem uczniów to zwykle jeden z pierwszych i najpraktyczniejszych kroków, obok zgłoszenia materiału do platformy i zabezpieczenia dowodów.

Źródła

• art. 23, art. 24 § 1 i § 2, art. 426, art. 427, art. 448 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 1 ust. 1, art. 17, art. 81 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
• art. 212 § 1, art. 216 § 1, art. 190a § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich
• wyrok Sądu Najwyższego z 3 października 2007 r., II CSK 207/07
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 21 czerwca 1991 r., I ACr 127/91