Darowizna dla małżonka i włączenie do majątku wspólnego

Sprawa darowizny od rodziny na zakup nieruchomości wymaga jednoczesnego spojrzenia na prawo podatkowe oraz na zasady małżeńskiego ustroju majątkowego. Inaczej należy ocenić darowiznę przekazaną wyłącznie córce lub synowi, inaczej darowiznę dla obojga małżonków, a jeszcze inaczej późniejsze przeznaczenie tych środków na mieszkanie kupowane do majątku wspólnego.

Darowizna od rodzica dla dziecka a zwolnienie podatkowe

Zgodnie z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez najbliższą rodzinę może być całkowicie zwolnione z podatku. Do tej grupy należą m.in. małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha. Dlatego darowizna od ojca dla córki lub od rodzica dla syna może korzystać ze zwolnienia bez limitu kwotowego, jeżeli spełnione są warunki ustawowe.

Przy darowiźnie pieniężnej kluczowe są dwa obowiązki. Po pierwsze, obdarowany składa formularz SD-Z2 do właściwego naczelnika urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia otrzymania darowizny. Po drugie, gdy łączna wartość nabyć od tej samej osoby w okresie 5 lat, doliczona do ostatniego nabycia, przekracza 36 120 zł, otrzymanie pieniędzy trzeba udokumentować dowodem przekazania na rachunek płatniczy obdarowanego, rachunek bankowy, rachunek w SKOK albo przekazem pocztowym.

W praktyce najbezpieczniej jest zawrzeć prostą pisemną umowę darowizny, a następnie wykonać przelew z jednoznacznym tytułem, np. „darowizna dla córki Anny Kowalskiej”. Gotówka przekazana do ręki przy wysokiej darowiźnie może pozbawić obdarowanego prawa do zwolnienia, bo nie spełnia warunku udokumentowania transferu pieniędzy.

Czy darowizna dla zięcia lub synowej też korzysta ze zwolnienia?

Nie. Zięć i synowa nie należą do tzw. grupy 0, choć należą do I grupy podatkowej. Oznacza to, że darowizna od teścia lub teściowej dla zięcia albo synowej nie korzysta z nielimitowanego zwolnienia z art. 4a. Dla I grupy podatkowej obowiązuje obecnie kwota wolna 36 120 zł, liczona od tej samej osoby w okresie 5 lat.

Jeżeli więc ojciec żony przekaże pieniądze wyłącznie córce, a córka prawidłowo zgłosi darowiznę i udokumentuje przelew, może skorzystać z pełnego zwolnienia. Jeżeli jednak darczyńca wskaże, że darowizna jest dla córki i jej męża albo do ich majątku wspólnego, urząd skarbowy może uznać, że część przysporzenia przypadła także mężowi. Wtedy w zakresie przypadającym na zięcia może powstać obowiązek podatkowy na zasadach właściwych dla I grupy.

Podobny problem pojawia się przy darowiźnie nieruchomości dla syna i synowej. Syn może korzystać ze zwolnienia dla najbliższej rodziny, ale synowa jest już rozliczana według zasad dla I grupy podatkowej, jeżeli sama nabywa udział lub prawo majątkowe.

Majątek osobisty i majątek wspólny małżonków

Z chwilą zawarcia małżeństwa, o ile małżonkowie nie ustanowili rozdzielności majątkowej, powstaje między nimi ustawowa wspólność majątkowa. Obejmuje ona przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania małżeństwa przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Nie wszystkie składniki nabyte w czasie małżeństwa trafiają jednak do majątku wspólnego.

Zgodnie z art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do majątku osobistego każdego z małżonków należą przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca inaczej postanowił. Oznacza to, że darowizna od ojca dla córki zasadniczo pozostaje jej majątkiem osobistym, nawet jeżeli córka pozostaje w małżeństwie i ma wspólność ustawową z mężem.

Darczyńca może w umowie darowizny postanowić inaczej, ale taka decyzja powinna być przemyślana podatkowo. Jeżeli darowizna zostanie skierowana do majątku wspólnego małżonków, może to poprawić sytuację cywilnoprawną przy zakupie wspólnej nieruchomości, ale jednocześnie może spowodować opodatkowanie części przypadającej na małżonka dziecka.

Włączenie darowizny do majątku wspólnego

Małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego rozszerzyć albo ograniczyć wspólność ustawową. Wynika to z art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Trzeba jednak uwzględnić art. 49 § 1 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym nie można przez umowę majątkową małżeńską rozszerzyć wspólności na przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny.

W doktrynie i praktyce pojawiały się spory, czy zakaz obejmuje tylko przyszłe darowizny, czy także przedmioty już otrzymane. Bezpieczniej nie zakładać automatycznie, że każdą darowiznę można później bez ryzyka „przenieść” do majątku wspólnego. Przy znacznych kwotach i nieruchomościach warto najpierw ustalić konstrukcję z notariuszem oraz doradcą podatkowym lub prawnikiem.

Jednocześnie trzeba odróżnić darowiznę między małżonkami od rozszerzenia wspólności majątkowej. Rozszerzenie wspólności ma charakter organizacyjny i zasadniczo nie jest klasyczną darowizną, bo przy wspólności łącznej nie przenosi się udziału w rzeczy na drugą osobę. To ważne przy ocenie skutków w podatku od spadków i darowizn oraz w podatku dochodowym.

Zakup mieszkania za pieniądze z darowizny

Jeżeli żona otrzyma pieniądze od ojca do swojego majątku osobistego, może następnie przeznaczyć je na zakup mieszkania. Małżonkowie mogą zdecydować, że nieruchomość zostanie nabyta do majątku wspólnego, ale w akcie notarialnym warto wyraźnie wskazać źródło pochodzenia środków i wolę małżonków. Brak precyzji może prowadzić do późniejszego sporu, zwłaszcza przy rozwodzie, podziale majątku albo rozliczeniu nakładów.

Uchwała Sądu Najwyższego z 19 października 2018 r., sygn. III CZP 45/18, pokazuje, że rzecz nabyta w czasie trwania małżeństwa ze środków pochodzących częściowo z majątku osobistego i częściowo z majątku wspólnego może być kwalifikowana proporcjonalnie, chyba że z treści czynności prawnej wynika inny zamiar lub przekazanie środków miało charakter nakładu. Dlatego akt notarialny zakupu nieruchomości powinien jasno odzwierciedlać ustalenia małżonków.

W praktyce możliwe są różne rozwiązania: zakup do majątku osobistego obdarowanego małżonka, zakup do majątku wspólnego z rozliczeniem nakładu z majątku osobistego albo zakup z udziałami odpowiadającymi źródłom finansowania. Wybór zależy od celu małżonków, relacji rodzinnych, ryzyka podatkowego oraz tego, jak chcą rozliczyć ewentualny przyszły podział majątku.

Darowizna od kilku osób z rodziny

Przy zakupie mieszkania często występuje kilka źródeł finansowania: darowizna od rodziców jednego małżonka, darowizna od rodziców drugiego małżonka, oszczędności sprzed ślubu, środki zarobione w trakcie małżeństwa oraz kredyt. Każde z tych źródeł może mieć inne skutki prawne.

Jeżeli jeden małżonek otrzymuje darowiznę od rodzica, a drugi od swojego rodzica, każde nabycie należy ocenić osobno. Każdy obdarowany składa własne SD-Z2, jeżeli chce skorzystać ze zwolnienia dla grupy 0. Jeżeli darowizna pochodzi od brata, siostry, rodziców albo dziadków, trzeba ustalić, czy dana osoba należy do grupy 0, czy tylko do I grupy podatkowej, oraz czy zachowano wymagania dotyczące przelewu.

Więcej praktycznych problemów przy takim finansowaniu omawia artykuł o tym, jak rozliczać darowizny od rodziny przy zakupie mieszkania. W podobnych sprawach szczególnie ważna jest kolejność czynności: najpierw darowizna i jej prawidłowe udokumentowanie, następnie zgłoszenie podatkowe, a dopiero potem zakup nieruchomości z odpowiednimi zapisami w akcie notarialnym.

Jakie dokumenty przygotować?

Przy darowiźnie pieniężnej od rodzica dla dziecka należy przygotować przede wszystkim umowę darowizny, potwierdzenie przelewu albo przekazu pocztowego oraz formularz SD-Z2. Formularz można złożyć elektronicznie albo papierowo we właściwym urzędzie skarbowym. Termin 6 miesięcy liczy się zasadniczo od dnia spełnienia świadczenia, czyli od otrzymania pieniędzy.

Jeżeli darowizna ma być wykorzystana na zakup mieszkania, warto zachować także dokumenty pokazujące dalszy przepływ pieniędzy: historię rachunku, potwierdzenie przelewu na rachunek sprzedającego albo depozyt notarialny oraz projekt aktu notarialnego. Notariusz powinien wiedzieć, że część ceny pochodzi z darowizny stanowiącej majątek osobisty jednego małżonka.

Gdy darowizna ma trafić do obojga małżonków albo do majątku wspólnego, trzeba od razu ustalić skutki podatkowe dla małżonka, który nie należy do grupy 0 wobec darczyńcy. W takiej sytuacji może być konieczne złożenie SD-3 i zapłata podatku po otrzymaniu decyzji naczelnika urzędu skarbowego.

FAQ

Podsumowanie

Najczęściej najbezpieczniejszym podatkowo rozwiązaniem jest darowizna od rodzica wyłącznie dla własnego dziecka, prawidłowo udokumentowana przelewem i zgłoszona na SD-Z2. Dopiero później można zdecydować, jak środki zostaną użyte przy zakupie mieszkania: czy nieruchomość ma wejść do majątku wspólnego, czy do majątku osobistego, oraz czy powstanie rozliczenie nakładów między małżonkami.

Nie należy automatycznie wpisywać w umowie darowizny, że pieniądze są dla obojga małżonków, jeżeli celem jest uniknięcie podatku. Małżonek dziecka, np. zięć albo synowa, nie korzysta ze zwolnienia dla grupy 0. Przy darowiznach rodzinnych i zakupie nieruchomości najważniejsze są: właściwy obdarowany, przelew, termin SD-Z2, treść aktu notarialnego i spójność dokumentów.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
3. Informacje Ministerstwa Finansów o zwolnieniu dla najbliższej rodziny - podatki.gov.pl
4. Uchwała Sądu Najwyższego z 19 października 2018 r., III CZP 45/18 - SN
5. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 kwietnia 2019 r., II FSK 822/17