Czy nauczyciel akademicki jest funkcjonariuszem publicznym?

Funkcjonariusz publiczny a osoba pełniąca funkcję publiczną

W prawie karnym trzeba wyraźnie odróżnić dwa pojęcia: funkcjonariusza publicznego oraz osobę pełniącą funkcję publiczną. Nie są to pojęcia tożsame. Funkcjonariusz publiczny to węższa kategoria wskazana w art. 115 § 13 Kodeksu karnego. Osoba pełniąca funkcję publiczną to kategoria szersza, uregulowana w art. 115 § 19 Kodeksu karnego.

Ma to praktyczne znaczenie. Niektóre przestępstwa odnoszą się wyłącznie do funkcjonariusza publicznego, a inne – na przykład łapownictwo bierne z art. 228 Kodeksu karnego – do osoby działającej w związku z pełnieniem funkcji publicznej. Dlatego odpowiedź na pytanie o status nauczyciela akademickiego nie może kończyć się na samym stwierdzeniu, że pracuje on na uczelni.

Kto jest funkcjonariuszem publicznym według Kodeksu karnego?

Zgodnie z art. 115 § 13 Kodeksu karnego funkcjonariuszami publicznymi są między innymi: Prezydent RP, poseł, senator, radny, poseł do Parlamentu Europejskiego, sędzia, ławnik, prokurator, notariusz, komornik, kurator sądowy, syndyk, osoba orzekająca w organach dyscyplinarnych działających na podstawie ustawy, pracownik administracji rządowej, innego organu państwowego albo samorządu terytorialnego – poza osobą wykonującą wyłącznie czynności usługowe – a także inna osoba w zakresie, w którym jest uprawniona do wydawania decyzji administracyjnych.

W katalogu tym istotny dla uczelni jest również punkt obejmujący osobę zajmującą kierownicze stanowisko w innej instytucji państwowej. W praktyce może to dotyczyć osób pełniących rzeczywiste funkcje kierownicze w uczelni publicznej, na przykład rektora, prorektora, dziekana, prodziekana, dyrektora instytutu albo kierownika jednostki organizacyjnej – jeżeli dana funkcja ma charakter kierowniczy i wynika z ustawy, statutu uczelni lub wewnętrznego podziału kompetencji.

Nie oznacza to jednak, że każdy nauczyciel akademicki jest funkcjonariuszem publicznym. Adiunkt, asystent, profesor uczelni czy wykładowca, który prowadzi zajęcia, ocenia studentów i wykonuje obowiązki naukowe lub dydaktyczne, ale nie zajmuje stanowiska kierowniczego i nie wydaje decyzji administracyjnych, co do zasady nie jest funkcjonariuszem publicznym w rozumieniu art. 115 § 13 Kodeksu karnego.

Czy zwykły nauczyciel akademicki pełni funkcję publiczną?

Tak – w wielu sytuacjach nauczyciel akademicki może być uznany za osobę pełniącą funkcję publiczną. Podstawą jest art. 115 § 19 Kodeksu karnego, zgodnie z którym osobą pełniącą funkcję publiczną jest funkcjonariusz publiczny, członek organu samorządowego, osoba zatrudniona w jednostce organizacyjnej dysponującej środkami publicznymi – o ile nie wykonuje wyłącznie czynności usługowych – oraz inna osoba, której uprawnienia i obowiązki w zakresie działalności publicznej są określone albo uznane przez ustawę lub wiążącą Polskę umowę międzynarodową.

Obecnie podstawowe obowiązki nauczyciela akademickiego określa art. 115 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. W zależności od rodzaju stanowiska obejmują one w szczególności kształcenie i wychowywanie studentów, uczestniczenie w kształceniu doktorantów, prowadzenie działalności naukowej, udział w pracach organizacyjnych na rzecz uczelni oraz stałe podnoszenie kompetencji zawodowych.

Jeżeli nauczyciel akademicki wykonuje te obowiązki w ramach uczelni i podejmuje czynności mające znaczenie publiczne – na przykład przeprowadza egzamin, wystawia ocenę, zalicza przedmiot, uczestniczy w procedurze dyplomowania, opiniuje sprawę studenta albo bierze udział w czynnościach rekrutacyjnych – jego działanie może być oceniane jako związane z pełnieniem funkcji publicznej.

Stanowisko Sądu Najwyższego

Istotne znaczenie ma postanowienie Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2004 r., sygn. V KK 74/04. Sąd Najwyższy wskazał, że czynności nauczyciela akademickiego związane z wykonywaniem obowiązków dydaktycznych i naukowych realizują konstytucyjne zadania państwa w zakresie prawa do nauki i spełniają kryterium pełnienia funkcji publicznej.

Sprawa dotyczyła między innymi przyjmowania korzyści majątkowych w zamian za udostępnienie pytań egzaminacyjnych oraz wystawianie pozytywnych ocen bez przeprowadzenia egzaminu. Sąd Najwyższy uznał, że takie zachowania pozostawały w bezpośrednim związku z obowiązkami nauczyciela akademickiego jako osoby pełniącej funkcję publiczną.

Wniosek jest praktyczny: nauczyciel akademicki nie musi być funkcjonariuszem publicznym, aby w konkretnej sprawie odpowiadać jak osoba pełniąca funkcję publiczną, jeżeli jego zachowanie dotyczy ustawowych zadań uczelni.

Rektor, dziekan, prodziekan, kanclerz – kiedy status jest inny?

Inaczej należy oceniać osobę, która oprócz pracy dydaktycznej lub naukowej pełni funkcję kierowniczą albo ma ustawowe lub statutowe kompetencje decyzyjne. Rektor jest organem uczelni i w wielu sprawach działa jako podmiot rozstrzygający o prawach lub obowiązkach studentów, doktorantów albo pracowników. W określonych sprawach może wydawać decyzje administracyjne, a wtedy w tym zakresie mieści się w art. 115 § 13 pkt 4 Kodeksu karnego.

Dziekan, prodziekan, dyrektor instytutu, kierownik katedry, kierownik zakładu czy kanclerz mogą być oceniani różnie. Sama nazwa stanowiska nie wystarcza. Trzeba ustalić, czy dana osoba rzeczywiście zajmuje stanowisko kierownicze w publicznej instytucji albo czy ma kompetencje do wydawania decyzji administracyjnych lub podejmowania wiążących rozstrzygnięć w imieniu uczelni.

Dlatego w praktyce należy zbadać: statut uczelni, regulamin organizacyjny, zakres obowiązków, pełnomocnictwa, upoważnienia rektora oraz charakter konkretnej czynności. Ta sama osoba może być funkcjonariuszem publicznym w jednym zakresie, a w innym występować jedynie jako pracownik uczelni albo osoba pełniąca funkcję publiczną.

Czy status działa zawsze, czy tylko podczas wykonywania obowiązków?

Przy odpowiedzialności karnej kluczowy jest związek zachowania z funkcją lub obowiązkami. Jeżeli przepis wymaga działania wobec funkcjonariusza publicznego podczas i w związku z pełnieniem obowiązków albo przyjęcia korzyści w związku z pełnieniem funkcji publicznej, trzeba wykazać taki związek z konkretną czynnością uczelnianą.

Przykładowo: propozycja pieniędzy za wpisanie pozytywnej oceny, dopuszczenie do egzaminu albo przekazanie pytań egzaminacyjnych dotyczy funkcji publicznej nauczyciela akademickiego. Natomiast prywatna sprzeczka z wykładowcą poza uczelnią, niezwiązana ze studiami, egzaminem, decyzją lub obowiązkami uczelnianymi, co do zasady nie powinna być automatycznie kwalifikowana jako zdarzenie związane z pełnieniem funkcji publicznej.

Znaczenie dla odpowiedzialności karnej

Status nauczyciela akademickiego ma znaczenie przede wszystkim w sprawach dotyczących korupcji, poświadczenia nieprawdy, przekroczenia uprawnień, nadużycia stanowiska, ochrony praw studenta oraz naruszeń związanych z egzaminami i dokumentacją przebiegu studiów.

Przy łapownictwie biernym z art. 228 Kodeksu karnego nie jest konieczne, aby sprawca był funkcjonariuszem publicznym. Przepis dotyczy osoby, która w związku z pełnieniem funkcji publicznej przyjmuje korzyść majątkową lub osobistą albo jej obietnicę. Dlatego nauczyciel akademicki, który przyjmuje korzyść za ocenę, zaliczenie, egzamin, promowanie pracy lub inną czynność związaną z obowiązkami uczelnianymi, może ponosić odpowiedzialność karną jako osoba pełniąca funkcję publiczną.

Odwrotnie, przestępstwa odnoszące się wyłącznie do funkcjonariusza publicznego wymagają ustalenia, czy konkretna osoba mieści się w art. 115 § 13 Kodeksu karnego. Nie można automatycznie przenosić na każdego nauczyciela akademickiego przepisów, które chronią lub obciążają funkcjonariuszy publicznych.

Uczelnia publiczna i niepubliczna – czy ma to znaczenie?

Najprostsza jest sytuacja uczelni publicznej, która realizuje zadania publiczne i korzysta ze środków publicznych. W takim przypadku łatwiej wykazać związek czynności nauczyciela akademickiego z pełnieniem funkcji publicznej, zwłaszcza gdy chodzi o kształcenie, egzaminowanie, dyplomowanie, działalność naukową finansowaną publicznie albo czynności organizacyjne uczelni.

W przypadku uczelni niepublicznej ocena może być bardziej złożona. Uczelnia niepubliczna również działa na podstawie ustawy, podlega wymaganiom prawnym i może wydawać dyplomy wywołujące skutki publiczne. Sąd Najwyższy sygnalizował, że wiele argumentów przemawiających za pełnieniem funkcji publicznej może odnosić się także do nauczycieli akademickich uczelni niepublicznych. Ostateczna ocena powinna jednak wynikać z konkretnego stanu faktycznego, rodzaju czynności oraz sposobu finansowania i działania danej uczelni.

Jak ocenić konkretną sytuację?

Aby ustalić, czy w danej sprawie nauczyciel akademicki był funkcjonariuszem publicznym albo osobą pełniącą funkcję publiczną, należy odpowiedzieć na kilka pytań:

• czy uczelnia jest publiczna czy niepubliczna,
• jakie stanowisko zajmuje dana osoba i czy ma charakter kierowniczy,
• czy osoba ma uprawnienie do wydawania decyzji administracyjnych lub innych wiążących rozstrzygnięć,
• czy zdarzenie dotyczyło egzaminu, oceny, zaliczenia, rekrutacji, dyplomu, doktoratu, dokumentacji albo innej czynności uczelnianej,
• czy zachowanie miało związek z obowiązkami wynikającymi z ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, statutu uczelni lub regulaminów.

Dopiero po takiej analizie można prawidłowo ocenić, jakie przepisy Kodeksu karnego mogą mieć zastosowanie.

FAQ

Podsumowanie

Nauczyciel akademicki, który nie pełni funkcji kierowniczej i nie wydaje decyzji administracyjnych, zasadniczo nie jest funkcjonariuszem publicznym w rozumieniu Kodeksu karnego. Może jednak być osobą pełniącą funkcję publiczną, gdy wykonuje obowiązki ustawowe związane z kształceniem, ocenianiem, egzaminowaniem, prowadzeniem badań lub organizacją działalności uczelni.

Najważniejsze jest więc nie samo stanowisko naukowe, lecz zakres zadań, upoważnień i związek konkretnego zachowania z funkcjonowaniem uczelni. W razie sporu trzeba analizować przepisy Kodeksu karnego, ustawę – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, statut uczelni oraz dokumenty określające kompetencje danej osoby.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 115 § 13, art. 115 § 19 oraz art. 228: tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 383.
• Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, w szczególności art. 115: tekst jednolity Dz.U. 2024 poz. 1571, z późniejszymi zmianami.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2004 r., V KK 74/04: orzeczenie Sądu Najwyższego.