Świadczenia dla seniora bez emerytury i renty – co można otrzymać

Czy senior bez emerytury ma prawo do „500+ dla seniora”?

Nie zawsze. Potocznie nazywane „500+ dla seniora” to świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji, uregulowane w ustawie z 31.07.2019 r. o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 tej ustawy świadczenie przysługuje osobie, która łącznie:

• ukończyła 18 lat,
• zamieszkuje w Polsce i spełnia warunki pobytowe określone w ustawie,
• jest niezdolna do samodzielnej egzystencji,
• nie posiada prawa do świadczeń pieniężnych finansowanych ze środków publicznych albo suma takich świadczeń nie przekracza ustawowego limitu.

Najważniejszy warunek to więc nie wiek 75 lat, lecz orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji. Sama podeszła starość, choroba czy trudna sytuacja materialna nie wystarczą.

Jeżeli chodzi o limit dochodowy dla tego świadczenia, jego wysokość wynika bezpośrednio z ustawy i podlega zmianom. Dlatego przed złożeniem wniosku trzeba sprawdzić aktualny próg w ZUS lub KRUS. Jeżeli osoba pobiera inne świadczenia publiczne, świadczenie uzupełniające może zostać odpowiednio pomniejszone albo w ogóle nie przysługiwać.

Jakie orzeczenie jest potrzebne do świadczenia uzupełniającego?

Podstawą jest orzeczenie stwierdzające niezdolność do samodzielnej egzystencji. W praktyce mogą to być dokumenty wskazane w ustawie, w tym m.in.:

• orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji,
• orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji,
• inne równoważne orzeczenia wymienione w przepisach przejściowych.

Jeżeli dana osoba nie ma takiego orzeczenia, może złożyć w ZUS wniosek o ustalenie niezdolności do samodzielnej egzystencji. W takim przypadku ZUS kieruje sprawę do lekarza orzecznika, a w razie sprzeciwu sprawę rozpoznaje komisja lekarska.

To ważne, bo samo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności nie zawsze wystarczy. Każdorazowo trzeba porównać treść posiadanego orzeczenia z wymaganiami z ustawy o świadczeniu uzupełniającym.

Gdzie złożyć wniosek o świadczenie uzupełniające?

Wniosek składa się co do zasady do ZUS, a w sprawach rolniczych do KRUS. Można to zrobić w placówce, pocztą albo elektronicznie przez PUE/eZUS. Do wniosku należy dołączyć dokumenty potwierdzające stan zdrowia i sytuację świadczeniową.

Termin wydania decyzji wynika z przepisów postępowania w sprawach świadczeń emerytalno-rentowych. Co do zasady organ wydaje decyzję po wyjaśnieniu ostatniej okoliczności niezbędnej do rozstrzygnięcia sprawy.

Zobacz również:

wywiad środowiskowy w MOPS – jakie informacje trzeba podać

Jakie świadczenia z pomocy społecznej może otrzymać starsza osoba bez emerytury?

Jeżeli senior nie ma własnej emerytury ani renty albo jego dochód jest bardzo niski, trzeba sprawdzić świadczenia z ustawy z 12.03.2004 r. o pomocy społecznej. Sama trudna sytuacja finansowa nie jest jeszcze wystarczająca – zgodnie z art. 7 tej ustawy pomoc społeczna jest udzielana osobom i rodzinom m.in. z powodu ubóstwa, długotrwałej choroby, niepełnosprawności, bezradności czy potrzeby ochrony macierzyństwa, ale przy uwzględnieniu kryterium dochodowego z art. 8.

W praktyce najczęściej wchodzą w grę:

• zasiłek stały,
• zasiłek okresowy,
• zasiłek celowy,
• usługi opiekuńcze albo specjalistyczne usługi opiekuńcze,
• pomoc w formie posiłku, opału, leków lub schronienia.

Zasiłek stały

Zasiłek stały reguluje art. 37 ustawy o pomocy społecznej. Przysługuje on pełnoletniej osobie samotnie gospodarującej albo pozostającej w rodzinie, jeżeli jest całkowicie niezdolna do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolna do pracy i jej dochód jest niższy od ustawowego kryterium dochodowego. Jeżeli w trakcie pobierania świadczenia powstanie prawo do emerytury, trzeba dodatkowo sprawdzić wpływ prawa do emerytury na dalszą wypłatę zasiłku stałego.

Przy osobie, która ukończyła powszechny wiek emerytalny, przesłanka „całkowitej niezdolności do pracy z powodu wieku” zwykle jest spełniona. Kluczowe pozostaje jednak to, jaki dochód przyjmie organ i czy przekracza on kryterium dla osoby samotnej albo dla osoby w rodzinie.

Jeżeli senior mieszka z małżonkiem, ośrodek pomocy społecznej będzie badał dochód rodziny według zasad z art. 8 ustawy o pomocy społecznej. To oznacza, że emerytura męża lub żony ma znaczenie dla prawa do świadczenia.

Zasiłek okresowy i celowy

Zasiłek okresowy z art. 38 ustawy o pomocy społecznej jest przeznaczony dla osób i rodzin bez wystarczających dochodów, w szczególności z powodu długotrwałej choroby, niepełnosprawności, bezrobocia lub możliwości utrzymania albo nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego.

Zasiłek celowy z art. 39 ustawy o pomocy społecznej może zostać przyznany na zaspokojenie niezbędnej potrzeby bytowej, np. na leki, żywność, opał, odzież, drobny remont mieszkania czy koszty pogrzebu. To świadczenie jest bardzo praktyczne dla osób starszych, zwłaszcza gdy problemem są wydatki na leczenie i utrzymanie mieszkania.

W niektórych sytuacjach możliwy jest również specjalny zasiłek celowy, nawet gdy dochód przekracza kryterium, jeżeli zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek – wynika to z art. 41 ustawy o pomocy społecznej.

Usługi opiekuńcze i pomoc w miejscu zamieszkania

Jeżeli senior ma problemy z codziennym funkcjonowaniem, warto pytać nie tylko o pieniądze, ale także o pomoc rzeczową i opiekuńczą. Zgodnie z art. 50 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej osobie samotnej, która z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wymaga pomocy innych osób, a jest jej pozbawiona, przysługują usługi opiekuńcze lub specjalistyczne usługi opiekuńcze.

Osobie, która pozostaje w rodzinie, usługi również mogą zostać przyznane, jeżeli rodzina nie jest w stanie takiej pomocy zapewnić. Odpłatność za usługi i szczegółowe zasady ich przyznawania określa uchwała rady gminy, więc koszty i warunki różnią się zależnie od miejsca zamieszkania.

Zasiłek pielęgnacyjny po ukończeniu 75 lat

To świadczenie często jest mylone z dodatkiem pielęgnacyjnym. Zasiłek pielęgnacyjny reguluje art. 16 ustawy z 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 16 ust. 2 pkt 3 tej ustawy przysługuje on osobie, która ukończyła 75 lat.

Przy tym świadczeniu co do zasady nie bada się dochodu. Trzeba jednak pamiętać o wyłączeniach z art. 16 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje m.in. osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego oraz osobie przebywającej w instytucji zapewniającej nieodpłatnie całodobowe utrzymanie, jeżeli pobyt obejmuje więcej niż 2 tygodnie w miesiącu.

Jeżeli więc senior nie pobiera emerytury ani renty z ZUS, zwykle nie dostaje dodatku pielęgnacyjnego i wtedy zasiłek pielęgnacyjny może być właściwą drogą. Wniosek składa się w gminie lub jednostce obsługującej świadczenia rodzinne.

Dodatek pielęgnacyjny – kiedy nie przysługuje?

Dodatek pielęgnacyjny to inne świadczenie niż zasiłek pielęgnacyjny. Jego podstawą jest art. 75 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przysługuje on osobie uprawnionej do emerytury lub renty, jeżeli została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat.

Osoba, która w ogóle nie pobiera emerytury ani renty, nie otrzyma dodatku pielęgnacyjnego z ZUS, bo świadczenie to jest związane z posiadaniem prawa do emerytury lub renty.

Zobacz również:

jak pomóc samotnej starszej i chorej osobie zgodnie z prawem

Czy dochód małżonka ma znaczenie?

Tak, ale nie przy każdym świadczeniu.

• Przy świadczeniu uzupełniającym bada się przede wszystkim własne świadczenia pieniężne finansowane ze środków publicznych osoby ubiegającej się, a nie dochód małżonka jako taki.
• Przy pomocy społecznej dochód małżonka zwykle ma istotne znaczenie, ponieważ organ bada dochód rodziny zgodnie z art. 8 ustawy o pomocy społecznej.
• Przy zasiłku pielęgnacyjnym kryterium dochodowe co do zasady nie występuje.

Dlatego w opisanej sytuacji osoba starsza może nie spełniać warunków do części świadczeń z pomocy społecznej, jeśli emerytura współmałżonka podwyższa dochód rodziny ponad ustawowe kryterium, ale nadal może mieć prawo np. do zasiłku pielęgnacyjnego lub – przy odpowiednim orzeczeniu – do świadczenia uzupełniającego.

Jak wygląda procedura w MOPS lub GOPS?

W sprawach z pomocy społecznej organ przeprowadza rodzinny wywiad środowiskowy. Podstawą jest art. 107 ustawy o pomocy społecznej. Podczas wywiadu pracownik socjalny ustala sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową osoby ubiegającej się o pomoc.

Trzeba przygotować przede wszystkim:

• dokument tożsamości,
• dokumenty potwierdzające dochody wszystkich członków gospodarstwa domowego,
• dokumentację medyczną, jeżeli stan zdrowia ma znaczenie dla sprawy,
• rachunki i potwierdzenia wydatków, jeśli wniosek dotyczy np. leków, opału lub kosztów mieszkaniowych.

Jeżeli organ odmówi świadczenia, powinien wydać decyzję administracyjną. Od decyzji przysługuje odwołanie na zasadach z Kodeksu postępowania administracyjnego, za pośrednictwem organu, który wydał decyzję, do samorządowego kolegium odwoławczego.

Inne formy wsparcia, o które warto zapytać

Poza świadczeniami opisanymi wyżej warto sprawdzić także:

• dodatek mieszkaniowy – jeżeli problemem są koszty utrzymania lokalu,
• dodatek elektryczny, osłonowy lub lokalne programy pomocowe – jeżeli aktualnie obowiązują w danej gminie,
• świadczenia z pomocy żywnościowej,
• skierowanie do dziennego domu pomocy lub przyznanie usług opiekuńczych.

Zakres realnej pomocy zależy od konkretnej sytuacji: stanu zdrowia, liczby osób w gospodarstwie domowym, rodzaju dochodów i uchwał obowiązujących w danej gminie.

FAQ

Czy każda osoba po 75. roku życia dostanie 500 zł z ZUS?

Nie. Sam wiek 75 lat nie wystarcza. Do świadczenia uzupełniającego potrzebne jest przede wszystkim orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji oraz spełnienie warunków ustawowych dotyczących innych świadczeń.

Czy senior bez emerytury może dostać zasiłek pielęgnacyjny?

Tak, co do zasady tak. Osoba, która ukończyła 75 lat, może ubiegać się o zasiłek pielęgnacyjny na podstawie art. 16 ust. 2 pkt 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych, o ile nie zachodzą ustawowe wyłączenia.

Czy emerytura męża lub żony wyklucza pomoc?

Nie zawsze. Przy pomocy społecznej dochód małżonka ma duże znaczenie, ale przy zasiłku pielęgnacyjnym nie stosuje się kryterium dochodowego. Przy świadczeniu uzupełniającym bada się przede wszystkim sytuację świadczeniową osoby składającej wniosek.

Czy bez orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji warto składać wniosek o świadczenie uzupełniające?

Można, jeżeli jednocześnie składa się dokumentację medyczną i wniosek o ustalenie tej niezdolności. Jeżeli jednak stan zdrowia nie uzasadnia takiego orzeczenia, bardziej praktyczne może być wystąpienie najpierw o pomoc społeczną lub zasiłek pielęgnacyjny.

Gdzie odwołać się od odmowy z MOPS?

Od decyzji ośrodka pomocy społecznej przysługuje odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego, składane za pośrednictwem organu, który wydał decyzję. Termin i pouczenie powinny być wskazane w decyzji.

Źródła

• Ustawa z 31.07.2019 r. o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji.
• Ustawa z 12.03.2004 r. o pomocy społecznej, w szczególności art. 7, art. 8, art. 37–41, art. 50 i art. 107.
• Ustawa z 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych, w szczególności art. 16.
• Ustawa z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w szczególności art. 75.
• Informacje urzędowe ZUS i KRUS dotyczące świadczenia uzupełniającego oraz trybu składania wniosków.