Czy IKE wpływa na dochód w MOPS i funduszu alimentacyjnym?

Odpowiedź w skrócie

W przypadku świadczeń z funduszu alimentacyjnego samo posiadanie IKE ani wpłacanie na nie środków z wynagrodzenia nie oznacza powstania dochodu w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych. Wynika to z art. 2 pkt 4-5a oraz art. 9 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, które odsyłają do definicji dochodu z art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.

Inaczej trzeba spojrzeć na sprawy z pomocy społecznej, w tym na ustalanie odpłatności za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej. Tu stosuje się art. 61 ust. 2 pkt 2 oraz art. 8 ust. 3-13 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Definicja dochodu jest szersza niż w świadczeniach rodzinnych, ale nadal nie oznacza automatycznie, że samo saldo IKE staje się dochodem.

IKE a fundusz alimentacyjny

Prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego ustala się na podstawie przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z art. 2 pkt 4 tej ustawy przez dochód rozumie się dochód, o którym mowa w przepisach o świadczeniach rodzinnych, czyli w art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Warto też sprawdzić, czy darowizna wpływa na świadczenia rodzinne, fundusz alimentacyjny i dodatek mieszkaniowy.

Ta definicja ma charakter zamknięty. Obejmuje m.in. przychody opodatkowane na zasadach określonych w art. 27, art. 30b, art. 30c, art. 30e i art. 30f ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz wyliczone wprost dochody nieopodatkowane. Nie obejmuje natomiast samego gromadzenia środków na IKE.

To ważne, bo opodatkowanie IKE w ustawie o PIT zostało uregulowane odrębnie. Zgodnie z art. 21 ust. 1 pkt 58a ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych wolne od podatku są dochody z tytułu oszczędzania na IKE uzyskane w związku z gromadzeniem i wypłatą środków przez oszczędzającego, wypłatą na rzecz osób uprawnionych po jego śmierci oraz wypłatą transferową. Natomiast art. 30a ust. 1 pkt 10 oraz art. 30a ust. 8-8c tej ustawy przewidują 19% zryczałtowany podatek od dochodu z tytułu zwrotu albo częściowego zwrotu środków z IKE.

W praktyce oznacza to, że:

• wpłaty na IKE z Pani pensji nie są nowym dochodem — to tylko forma odkładania już uzyskanych pieniędzy,
• wzrost wartości instrumentów na rachunku IKE co do zasady nie jest dochodem uwzględnianym przy badaniu prawa do funduszu alimentacyjnego, dopóki nie następuje zdarzenie prawne istotne dla rozliczenia,
• samo posiadanie IKE nie jest wymienione w art. 3 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych jako odrębna pozycja doliczana do dochodu.

Dlatego co do zasady IKE nie wpływa na ustalenie dochodu do funduszu alimentacyjnego tylko dlatego, że rachunek istnieje albo że środki są na nim inwestowane.

Czy IKE trzeba zgłosić przy funduszu alimentacyjnym?

Jeżeli formularz lub organ żąda wskazania dochodów, należy wykazać dochody objęte ustawową definicją z art. 3 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz dokumenty wymagane na podstawie art. 15 ust. 4 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Sam fakt posiadania IKE nie jest co do zasady odrębnym dochodem do zgłoszenia.

Inaczej należy postąpić, jeżeli urząd wprost pyta o rachunki, oszczędności, papiery wartościowe albo prosi o dodatkowe wyjaśnienia co do sytuacji finansowej. Wtedy najlepiej udzielić prawdziwej odpowiedzi i wyjaśnić, że chodzi o IKE finansowane z wynagrodzenia, bez dokonanego zwrotu. Zatajenie informacji może bowiem rodzić ryzyko zarzutu nienależnie pobranych świadczeń, jeżeli organ uzna, że miało to znaczenie dla sprawy.

IKE a MOPS przy ustalaniu odpłatności za DPS

Przy ustalaniu odpłatności za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej stosuje się art. 61 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2 tej ustawy opłatę mogą ponosić zstępni przed wstępnymi, a przesłanki i wysokość udziału zależą od dochodu.

Definicję dochodu zawiera art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej. Za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku albo z miesiąca złożenia wniosku w razie utraty dochodu, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, po odliczeniach wskazanych w art. 8 ust. 3 pkt 1-3 tej ustawy. Jednocześnie art. 8 ust. 4 tej ustawy wylicza świadczenia i wpływy, których do dochodu się nie wlicza.

Ta konstrukcja jest znacznie szersza niż w funduszu alimentacyjnym. Dlatego w pomocy społecznej częściej pojawia się pytanie, czy oszczędności, lokaty, wypłaty z rachunków albo zysk z inwestowania mogą zostać uznane za dochód.

Czy samo IKE jest dochodem w pomocy społecznej?

Nie ma przepisu, który stanowiłby wprost, że samo posiadanie IKE albo sama wartość zgromadzonych tam aktywów automatycznie jest dochodem w rozumieniu art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej. W większości typowych sytuacji trafniejsze jest rozróżnienie między:

• majątkiem lub zasobem — czyli samym rachunkiem, saldem, zgromadzonymi aktywami,
• dochodem lub przychodem — czyli realnie uzyskanym wpływem pieniężnym, który w danym miesiącu zwiększa środki pozostające do dyspozycji.

To rozróżnienie jest widoczne także w orzecznictwie sądów administracyjnych. Część wyroków uznaje, że same oszczędności nie są dochodem, lecz majątkiem, a dochodem mogą być co najwyżej odsetki lub rzeczywiście uzyskany zysk. Taki kierunek przyjęto m.in. w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z 18 maja 2018 r., IV SA/Wr 157/18, oraz w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 24 lutego 2022 r., II SA/Po 790/21.

Zdarzają się jednak orzeczenia szersze, w których sądy dopuszczały potraktowanie określonych oszczędności jako dochodu w konkretnej sytuacji faktycznej. Dlatego w sprawach z MOPS nie należy formułować odpowiedzi automatycznej bez sprawdzenia, jakiego dokładnie wpływu dotyczy pytanie organu.

Kiedy środki z IKE mogą mieć znaczenie dla MOPS?

Znaczenie może mieć nie samo istnienie IKE, lecz konkretne zdarzenie powodujące realny wpływ środków. Przykładowo:

Jeżeli więc nie dokonała Pani zwrotu z IKE, nie wypłaciła środków i jedynie gromadzi oszczędności, argument za niewliczaniem ich do dochodu w sprawie DPS jest mocny. Jeżeli natomiast nastąpił częściowy zwrot albo wypłata środków na rachunek osobisty, organ może badać, czy w miesiącu wpływu powstał przychód w rozumieniu art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej.

Czy trzeba zgłaszać IKE w MOPS?

To zależy od tego, o co dokładnie pyta organ i na jakim etapie jest sprawa.

Jeżeli MOPS żąda wyłącznie danych o dochodach z miesiąca poprzedniego, to należy wykazać rzeczywiście uzyskane przychody. Samo istnienie IKE bez wypłaty środków zwykle nie jest takim przychodem.

Jeżeli jednak w wywiadzie środowiskowym, oświadczeniu majątkowym albo projekcie umowy dotyczącej odpłatności organ pyta o:

• oszczędności,
• rachunki bankowe,
• papiery wartościowe,
• inne zasoby finansowe,

to bezpieczniej jest wskazać, że posiada Pani IKE, ale zaznaczyć jednocześnie, że:

• środki pochodzą z wynagrodzenia za pracę,
• nie doszło do wypłaty lub zwrotu,
• konto ma charakter emerytalny,
• saldo rachunku nie oznacza miesięcznego dochodu z art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej.

Takie ujawnienie ogranicza ryzyko zarzutu, że strona zataiła informacje istotne dla sprawy.

Czy IKE jest chronione jak trzeci filar emerytalny?

IKE jest uregulowane w ustawie z dnia 20 kwietnia 2004 r. o indywidualnych kontach emerytalnych oraz indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego. Ta ustawa przewiduje szczególne zasady gromadzenia środków, wypłat, wypłat transferowych i zwrotów, ale nie wprowadza ogólnej reguły, że środki na IKE są zawsze wyłączone z każdej oceny dochodu prowadzonej przez organy pomocy społecznej.

Można natomiast powiedzieć coś bardziej precyzyjnego:

• na gruncie funduszu alimentacyjnego definicja dochodu nie obejmuje samego oszczędzania na IKE,
• na gruncie pomocy społecznej brak przepisu, który automatycznie nakazuje doliczyć każde IKE do dochodu, ale organ może badać konkretne przepływy i sytuację majątkową.

Nie warto więc traktować IKE dokładnie tak samo jak zwykłej lokaty ani twierdzić, że jest ono całkowicie „niewidoczne” dla urzędu. Kluczowe są: charakter pytania organu, rodzaj postępowania i to, czy pieniądze zostały realnie wypłacone.

Praktyczne wnioski dla Pani sytuacji

Na podstawie opisanego stanu faktycznego najbardziej prawdopodobny wniosek jest następujący:

1. Jeżeli na IKE tylko Pani wpłaca pieniądze z pensji i ich nie wypłaca, to samo IKE nie powinno zwiększyć dochodu przy ustalaniu prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
2. Przy ustalaniu odpłatności za DPS samo posiadanie IKE również nie powinno być utożsamiane z miesięcznym dochodem, ale organ może pytać o nie jako element majątku lub zasobów.
3. Jeżeli doszłoby do częściowego zwrotu, całkowitego zwrotu albo do wypłaty środków z IKE na Pani rachunek, wtedy trzeba osobno ocenić wpływ tej operacji na sprawę w MOPS.
4. Jeżeli urząd nie pyta o majątek, nie ma ogólnego obowiązku samodzielnego zgłaszania samego faktu posiadania IKE jako dochodu. Jeżeli jednak pyta o oszczędności lub zasoby finansowe, należy odpowiedzieć zgodnie z prawdą.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, kiedy IKE pozostaje neutralne, a kiedy może zainteresować organ prowadzący sprawę.

FAQ

Czy samo posiadanie IKE trzeba zgłosić do funduszu alimentacyjnego?

Nie jako dochód, jeżeli nie było wypłaty lub zwrotu środków. Jeżeli jednak organ pyta szerzej o sytuację finansową lub prosi o dodatkowe wyjaśnienia, warto odpowiedzieć zgodnie z prawdą.

Czy wpłaty na IKE z pensji zwiększają dochód?

Nie. To tylko forma rozdysponowania już osiągniętego wynagrodzenia, a nie nowe źródło dochodu.

Czy MOPS może pytać o IKE przy sprawie o DPS?

Tak, zwłaszcza gdy bada nie tylko dochód, ale też sytuację majątkową w wywiadzie środowiskowym lub oświadczeniu. Nie oznacza to jednak automatycznie, że całe IKE zostanie doliczone do dochodu.

Czy zysk na IKE zawsze jest dochodem w pomocy społecznej?

Nie zawsze. Znaczenie ma to, czy zysk został realnie uzyskany i wypłacony, czy istnieje tylko jako wzrost wartości aktywów na rachunku.

Czy częściowy zwrot z IKE może wpłynąć na sprawę w MOPS?

Tak, ponieważ wtedy pojawia się realny wpływ środków. W takim przypadku trzeba ocenić konkretny miesiąc, dokumenty z instytucji prowadzącej IKE i treść żądania organu.

Źródła

1. Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów – ISAP.

2. Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych – ISAP.

3. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – ISAP.

4. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych – ISAP.

5. Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o indywidualnych kontach emerytalnych oraz indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego – ISAP.

6. Wyrok WSA we Wrocławiu z 18 maja 2018 r., IV SA/Wr 157/18; wyrok WSA w Poznaniu z 24 lutego 2022 r., II SA/Po 790/21.