Czy darowizna wpływa na świadczenia rodzinne, fundusz alimentacyjny i dodatek mieszkaniowy?

Darowizna a różne świadczenia – najpierw trzeba rozdzielić trzy sprawy

W praktyce najczęstszy błąd polega na wrzucaniu wszystkich świadczeń do jednego worka. Tymczasem przepisy inaczej liczą sytuację materialną przy świadczeniach rodzinnych, inaczej przy funduszu alimentacyjnym, a jeszcze inaczej przy dodatku mieszkaniowym.

Dlatego odpowiedź na pytanie, czy darowizna wpływa na świadczenie, zależy przede wszystkim od tego, o jakie świadczenie chodzi, kiedy pieniądze wpłynęły i jak zostały zakwalifikowane przez organ.

Świadczenia rodzinne – czy darowizna jest dochodem?

Przy świadczeniach rodzinnych stosuje się definicję dochodu z art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta odwołuje się zasadniczo do dochodów opodatkowanych na zasadach określonych w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych, dochodów niepodlegających opodatkowaniu wymienionych wprost w ustawie oraz dochodu z gospodarstwa rolnego.

Jednorazowa darowizna pieniężna nie jest co do zasady wymieniona jako dochód w rozumieniu tej ustawy. To oznacza, że sama darowizna zazwyczaj nie powinna zwiększać dochodu rodziny dla potrzeb zasiłku rodzinnego, dodatków do zasiłku rodzinnego czy jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka.

Znaczenie mają tu zwłaszcza:

• art. 5 ust. 1 i ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych – określające kryteria dochodowe,
• art. 3 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych – definiujący dochód,
• art. 5 ust. 3–3d ustawy o świadczeniach rodzinnych – regulujące mechanizm „złotówka za złotówkę”.

Jeżeli więc chodzi wyłącznie o świadczenia rodzinne, jednorazowa pomoc od bliskich przeznaczona na spłatę zaległości zwykle nie powinna sama w sobie prowadzić do utraty prawa do świadczeń.

Fundusz alimentacyjny – podobna zasada, ale odrębna ustawa

Przy świadczeniach z funduszu alimentacyjnego stosuje się odrębne przepisy, czyli ustawę z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Definicję dochodu zawiera art. 2 pkt 4 tej ustawy, a kryterium dochodowe wynika z art. 9 ust. 2.

Także tutaj ustawodawca nie traktuje typowej jednorazowej darowizny pieniężnej jako dochodu wprost doliczanego do kryterium w taki sposób, jak wynagrodzenie, renta czy alimenty. Dodatkowo przy funduszu alimentacyjnym działa mechanizm „złotówka za złotówkę”, o którym mowa w art. 9 ust. 2a–2d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

W praktyce oznacza to, że jednorazowe wsparcie od rodziny przeznaczone na spłatę zadłużenia komorniczego zwykle nie powinno automatycznie pozbawiać prawa do funduszu alimentacyjnego.

Dodatek mieszkaniowy – tu ocena jest inna niż przy świadczeniach rodzinnych

Najwięcej ostrożności wymaga dodatek mieszkaniowy. Zasady jego przyznawania reguluje ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o dodatkach mieszkaniowych. Zgodnie z art. 3 ust. 1 tej ustawy dodatek przysługuje osobom spełniającym określone kryteria, w tym dochodowe. Natomiast sposób liczenia dochodu wynika z art. 3 ust. 3–8 ustawy o dodatkach mieszkaniowych.

Co istotne, przy dodatku mieszkaniowym bada się średni miesięczny dochód z 3 miesięcy poprzedzających datę złożenia wniosku. Organ może więc analizować realne wpływy pieniężne w badanym okresie, nawet jeśli nie są one tożsame z „dochodem” w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Nie oznacza to jeszcze, że każda darowizna musi zostać wliczona. Jeżeli były to środki jednorazowe, przeznaczone od razu na spłatę zaległości, a sytuacja życiowa realnie się nie poprawiła, można argumentować, że taki wpływ nie powinien być oceniany tak samo jak stałe źródło utrzymania. Jednak w tym obszarze duże znaczenie ma konkretny stan faktyczny i dokumenty.

W szczególności urząd może pytać:

• czy pieniądze rzeczywiście wpłynęły na rachunek albo zostały przekazane gotówką,
• czy były do swobodnego wykorzystania,
• czy miały charakter definitywnego przysporzenia,
• czy istnieją dowody, że zostały niezwłocznie przekazane na spłatę egzekwowanych długów.

Pomoc społeczna i wywiad środowiskowy – tu zatajenie informacji jest ryzykowne

Jeżeli sprawa dotyczy wywiadu środowiskowego, trzeba pamiętać o przepisach ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 8 ust. 3 tej ustawy dochodem jest suma miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku albo z miesiąca, w którym wniosek został złożony, jeżeli utrata dochodu nastąpiła po tym miesiącu, pomniejszona o wskazane w ustawie obciążenia.

Ta definicja jest szeroka i obejmuje co do zasady „przychód”, a nie tylko dochód podatkowy. Dlatego w postępowaniach z zakresu pomocy społecznej jednorazowe wpływy bywają oceniane surowiej niż przy świadczeniach rodzinnych.

Ponadto art. 107 ustawy o pomocy społecznej reguluje rodzinny wywiad środowiskowy, a osoba ubiegająca się o świadczenie ma obowiązek współdziałania z organem i przedstawiania prawdziwych informacji. Jeżeli urząd uzna, że doszło do zatajenia istotnych danych, może to mieć wpływ na ocenę wiarygodności strony, a w określonych przypadkach także na decyzję o odmowie, uchyleniu lub zwrocie świadczenia nienależnie pobranego.

Czy „darowizna zwrotna” to naprawdę darowizna?

To bardzo ważny punkt. Zgodnie z art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Jeżeli od początku strony zakładają, że pieniądze mają zostać oddane, to z prawnego punktu widzenia może to w ogóle nie być klasyczna darowizna, lecz raczej pożyczka albo inne zobowiązanie zwrotne.

Przy pożyczce zastosowanie ma art. 720 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność określoną ilość pieniędzy, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy.

Dlatego jeżeli środki miały charakter zwrotny, warto to precyzyjnie udokumentować. Samo późniejsze twierdzenie, że „to była darowizna, ale do oddania”, może budzić wątpliwości, bo stoi w sprzeczności z istotą darowizny.

Czy trzeba zgłosić darowiznę urzędowi prowadzącemu sprawę świadczeń?

Dla bezpieczeństwa – tak, warto ją ujawnić, jeśli postępowanie jeszcze trwa albo jeśli organ prowadzi wywiad i pyta o sytuację finansową. Nie dlatego, że zawsze spowoduje to utratę świadczenia, ale dlatego, że brak ujawnienia może zostać oceniony jako podanie niepełnych danych.

Najbezpieczniejsze rozwiązanie to złożenie krótkiego pisma, w którym wskaże Pan:

• kiedy i od kogo otrzymał Pan środki,
• w jakiej kwocie,
• na jaki cel zostały przeznaczone,
• że zostały wykorzystane na spłatę konkretnego zadłużenia,
• jakie dokumenty to potwierdzają.

Jeżeli środki miały charakter zwrotny, należy to wyjaśnić i dołączyć dokument potwierdzający obowiązek zwrotu, o ile taki dokument istnieje.

Jakie mogą być skutki nieujawnienia darowizny?

Skutki zależą od rodzaju świadczenia i od tego, czy informacja miała znaczenie dla decyzji.

Jeżeli organ stwierdzi, że świadczenie zostało pobrane nienależnie, może żądać jego zwrotu na podstawie przepisów szczególnych właściwych dla danego świadczenia, np. art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych albo art. 23 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Co wynika z opisanej sytuacji praktycznie?

Jeżeli otrzymane pieniądze zostały faktycznie przeznaczone na natychmiastową spłatę egzekwowanego zadłużenia i nie poprawiły bieżącej sytuacji życiowej, to:

• przy świadczeniach rodzinnych i funduszu alimentacyjnym jest silny argument, że nie powinny być one doliczane do dochodu,
• przy dodatku mieszkaniowym sprawa wymaga ostrożniejszej oceny, bo urząd bada realne dochody z 3 miesięcy,
• przy pomocy społecznej oraz wywiadzie środowiskowym lepiej takiej informacji nie pomijać.

Warto też uporządkować nazewnictwo. Jeśli środki rzeczywiście miały być zwrócone po sprzedaży gospodarstwa rolnego, to z prawnego punktu widzenia należałoby rozważyć, czy nie była to po prostu pożyczka, a nie darowizna.

Jakie dokumenty warto przygotować?

• potwierdzenia przelewów od osób przekazujących pieniądze,
• potwierdzenia spłaty zadłużenia komorniczego,
• pisma komornika potwierdzające stan długu i zakończenie egzekucji,
• ewentualne pisemne oświadczenia osób, które przekazały środki,
• dokument wskazujący obowiązek zwrotu pieniędzy, jeśli środki nie były bezzwrotne.

Taki komplet dokumentów zwykle bardziej przekonuje organ niż samo twierdzenie, że pieniądze „przeszły tylko przez konto”.

FAQ

Czy jednorazowa darowizna odbiera zasiłek rodzinny?

Zwykle nie, ponieważ definicja dochodu z art. 3 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych co do zasady nie obejmuje typowej jednorazowej darowizny pieniężnej.

Czy darowizna wpływa na fundusz alimentacyjny?

Najczęściej nie wprost, ale urząd może żądać wyjaśnień, jeśli wpływ był znaczny albo powtarzalny. Znaczenie mają przepisy art. 2 pkt 4 i art. 9 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Czy trzeba zgłaszać jednorazowe wsparcie przy dodatku mieszkaniowym?

Tak, lepiej je ujawnić i wyjaśnić, ponieważ przy dodatku mieszkaniowym urząd bada średni dochód z 3 miesięcy poprzedzających wniosek na podstawie art. 3 ustawy o dodatkach mieszkaniowych.

Czy darowizna przeznaczona na spłatę komornika poprawia sytuację materialną?

Niekoniecznie. To mocny argument faktyczny, ale urząd może oczekiwać dokumentów potwierdzających, że środki nie zostały przeznaczone na bieżące utrzymanie.

Czy „darowizna do zwrotu” jest prawidłowym określeniem?

Nie zawsze. Jeśli od początku istniał obowiązek oddania pieniędzy, bliżej temu do pożyczki z art. 720 § 1 Kodeksu cywilnego niż do darowizny z art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych – ISAP.
2. Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.
3. Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o dodatkach mieszkaniowych.
4. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.
5. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
6. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 maja 2015 r., sygn. I OSK 2802/13.
7. Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z 6 października 2011 r., sygn. II SA/Sz 495/11.